Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес Одағы тыйым салған ғылымдар мен зерттеулер
Sciences and research that were banned by the Soviet Union
Кеңес Одағындағы көптеген ғылыми зерттеулер түрлі себептермен тыйым салынды немесе басылды. Барлық гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар тарихи материализмге қатаң сәйкестік үшін тексерілді. Бұл тексерулер "идеалистік" немесе "буржуазиялық" деп танылған зерттеулермен айналысқан ғалымдарды саяси қысымға салу үшін қолданылды. Көптеген ғалымдар жұмыстан шығарылды, ал басқалары тұтқындалып, ГУЛАГ-қа жіберілді. Ғылыми зерттеулерді тоқтату Сталин дәуірінде басталды және оның өлімінен кейін де жалғасты. Идеологиялық қуғын-сүргін кеңес ғылымының көптеген саласына зиян келтірді және Сталин тарапынан қолдау тапты. Генетиканың нацистермен байланысы жеткіліксіз болғандай, мендельдік генетика да "буржуазиялық ғылым" деп есептелді, сондай-ақ оның дінге қарсы саясатының нәтижесінде дінге деген қарсылық сезімінен туындаған Грегор Мендельмен байланысы да басылды. 1950 жылы Кеңес үкіметі КСРО Ғылым академиясы мен КСРО Медицина ғылымдары академиясының бірлескен ғылыми сессиясын, "Павлов сессиясын" ұйымдастырды. Бірнеше көрнекті кеңес физиологтары (Л. А. Орбели, П. К. Анохин, Сперанский, Алексей Дмитриевич, Иване Бериташвили) Павловтың ілімінен ауытқыды деп айыпталды. "Павлов сессиясының" салдарынан кеңес физиологтары догматикалық идеологияны қабылдауға мәжбүр болды; физиологиялық зерттеулердің сапасы нашарлап, кеңес физиологиясы халықаралық ғылыми қауымдастықтан шеттеді. Кейіннен кеңес биологтары Лысенконың теорияларын және жалған ғылыми әдістерін қатты сынады.
Many fields of scientific research in the Soviet Union were banned or suppressed with various justifications. All humanities and social sciences were tested for strict accordance with historical materialism. These tests served as a cover for political suppression of scientists who engaged in research labeled as "idealistic" or "bourgeois". Many scientists were fired, others were arrested and sent to Gulags. The suppression of scientific research began during the Stalin era and continued after his death. The ideologically motivated persecution damaged many fields of Soviet science. and was supported by Stalin. If the field of genetics' connection to Nazis wasn't enough, Mendelian genetics was also suppressed due to beliefs that it was "bourgeoisie science" and its association with the priest Gregor Mendel due to hostility to religion because of the Soviet policy of state atheism. In 1950, the Soviet government organized the Joint Scientific Session of the USSR Academy of Sciences and the USSR Academy of Medical Sciences, the "Pavlovian session". Several prominent Soviet physiologists (L. A. Orbeli, P. K. Anokhin, Сперанский, Алексей Дмитриевич, Ivane Beritashvili) were accused of deviating from Pavlov's teaching. As a consequence of the Pavlovian session, Soviet physiologists were forced to accept a dogmatic ideology; the quality of physiological research deteriorated and Soviet physiology excluded itself from the international scientific community. Later Soviet biologists heavily criticised Lysenko's theories and pseudo scientific methods.
Кибернетика
Кибернетика Сталиннің тұсында буржуазиялық жалған ғылым ретінде тыйым салынды. Норберт Винердің 1948 жылғы «Кибернетика» кітабы айыпталып, 1958 жылы ғана аударылды. 1954 жылғы «Қысқа философиялық сөздік» кибернетиканы «тірі табиғатта, қоғамда және техникалық жүйелердегі процестерді механикалық түрде теңестіргені үшін, сондай-ақ Иван Павловтың дамытқан материалистік диалектикасы мен қазіргі ғылыми физиологиясына қарсы тұрғаны үшін» деп айыптады. (Дегенмен, бұл мақала сөздіктің 1955 жылғы қайта басылымынан алынып тасталды.) Бастапқы күмән кезеңінен кейін кеңестік кибернетика қалыптасты, бірақ бұл ертедегі көзқарас Кеңес Одағындағы есептеу техникасының дамуына бәсеңдік етті.
Cybernetics was also outlawed as bourgeois pseudoscience during Stalin's reign. Norbert Wiener's 1948 book Cybernetics was condemned and translated only in 1958. A 1954 edition of the Brief Philosophical Dictionary condemned cybernetics for "mechanistically equating processes in live nature, society and in technical systems, and thus standing against materialistic dialectics and modern scientific physiology developed by Ivan Pavlov". (However this article was removed from the 1955 reprint of the dictionary.) After an initial period of doubts, Soviet cybernetics took root, but this early attitude hampered the development of computing in the Soviet Union.
Тарих
Кеңес тарихнамасы (Совет Одағының тарихын зерттеуші ғалымдардың тарих жазу тәсілі) коммунистік идеология мен совет өкіметін насихаттауға бағытталған биліктің қатаң бақылауына елеулі түрде тәуелді болды. 1930 жылдардың соңынан бастап, кеңес тарихнамасы партиялық бағыт пен шындықты бірдей деп қарастырды. Сондықтан, егер ол ғылым болса, онда ол белгілі бір саяси және идеологиялық мақсаттарға қызмет ететін ғылым болды, көбінесе тарихи жоққа шығару әдістерін қолданды. 1930 жылдары тарихи мұрағаттар жабылды және түпнұсқа зерттеулерге қатаң шектеулер қойылды. Тарихшылар өз еңбектерінде Сталин мен басқа да «марксистік-лениндік классиктерге» қатысты, орынды немесе орынсыз, сілтемелер енгізуге және партияның нұсқауы бойынша революцияға дейінгі орыс тарихи тұлғаларына баға беруге міндетті болды. Батыс тарихшыларының көптеген еңбектеріне тыйым салынды немесе цензураланды, тарихтың көптеген салаларын зерттеуге тыйым салынды, себебі олар ресми түрде болған емес деп есептелді. Шетелдік тарихнаманың аудармалары көбінесе қысқартылған күйде жарық көрді, оларға ауқымды цензура мен түзетулер қосылды. Мысалы, 1976 жылы орыс тіліне аударылған Базиль Лидделл Харттың «Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихы» еңбегінде Қызыл Армия офицерлерін соғысқа дейін тазарту, Молотов-Риббентроп келісімінің құпия хаттамасы, Қысқы соғыстың көптеген егжей-тегжейлері, Балтық елдерін, Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны Совет Одағының оккупациялауы, соғыс кезінде Совет Одағына Батыс одақтастарының көмегі, басқа Батыс одақтастарының көптеген күш-жігері, совет басшылығының қателіктері мен сәтсіздіктері, Совет Одағына сын және басқа да мазмұндар цензураланды.
Soviet historiography (the way in which history was and is written by scholars of the Soviet Union) was significantly influenced by the strict control by the authorities aimed at propaganda of communist ideology and Soviet power. Since the late 1930s, Soviet historiography treated the party line and reality as one and the same. As such, if it was a science, it was a science in service of a specific political and ideological agenda, commonly employing historical negationist methods. In the 1930s, historic archives were closed and original research was severely restricted. Historians were required to pepper their works with references – appropriate or not – to Stalin and other "Marxist Leninist classics", and to pass judgment – as prescribed by the Party – on pre revolution historic Russian figures. Many works of Western historians were forbidden or censored, many areas of history were also forbidden for research as, officially, they never happened. Translations of foreign historiography were often produced in a truncated form, accompanied with extensive censorship and corrective footnotes. For example, in the Russian 1976 translation of Basil Liddell Hart's History of the Second World War pre war purges of Red Army officers, the secret protocol to the Molotov–Ribbentrop Pact, many details of the Winter War, the occupation of the Baltic states, the Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina, Western Allied assistance to the Soviet Union during the war, many other Western Allies' efforts, the Soviet leadership's mistakes and failures, criticism of the Soviet Union and other content were censored out.
Тіл білімі
Сталиндік биліктің басында кеңес лингвистикасының басты тұлғасы Николай Яковлевич Марр болды, ол тіл – таптық құрылым екенін және тіл құрылымы қоғамның экономикалық құрылымымен анықталады деп сақты. Бұрын Ұлттар халық комиссары ретінде тіл саясаты туралы жазған Сталин, Арнольд Чикобаваның теорияны сынаған хатын оқыды. Ол "Чикобаваны кешкі сағат 9-дан таңғы 7-ге дейін кешкі асқа шақырып, тыңшылықпен жазбалар түсірді". Осылайша ол түбірдегі мәселелерді жеткілікті деңгейде түсініп, осы қарапайым марксистік формализмге қарсы шығып, совет лингвистикасында Маррдың идеологиялық басымдығын тоқтатты. Сталиннің осы саладағы негізгі еңбегі – "Марксизм және тілдік мәселелер" атты шағын мақала болды.
At the beginning of Stalin's rule, the dominant figure in Soviet linguistics was Nikolai Yakovlevich Marr, who argued that language is a class construction and that language structure is determined by the economic structure of society. Stalin, who had previously written about language policy as People's Commissar for Nationalities, read a letter by Arnold Chikobava criticizing the theory. He "summoned Chikobava to a dinner that lasted from 9 p. m. to 7 a. m. taking notes diligently." In this way he grasped enough of the underlying issues to oppose this simplistic Marxist formalism, ending Marr's ideological dominance over Soviet linguistics. Stalin's principal work in the field was a small essay, "Marxism and Linguistic Questions."
Педология
Педология Ресей Азамат соғысынан кейін ашылған көптеген жетімдер үйлерінің негізінде зерттеудің танымал саласы болды. Кеңес педологиясы – адам дамуының психологиясы мен педагогиканың үйлесімі, ол түрлі сынақтарға көп ден қойды. 1936 жылғы 4 шілдеде КСР Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің «Халық комиссариаты жүйесіндегі педологиялық бұрмалаушылықтар туралы» арнайы қаулысынан кейін ресми түрде тыйым салынды.
Pedology was a popular area of research on the basis of numerous orphanages created after the Russian Civil War. Soviet pedology was a combination of pedagogy and psychology of human development, that heavily relied on various tests. It was officially banned in 1936 after a special decree of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union "On Pedolodical Perversions in the Narkompros System" on July 4, 1936.
Физика
1940 жылдардың соңында физиканың кейбір салалары, әсіресе кванттық механика, сондай-ақ арнайы және жалпы салыстырмалылық теориясы "идеализм" негізінде сынға ұшырады. К. В. Никольский және Д. Блохинцев сияқты кеңестік физиктер кванттық механиканың статистикалық интерпретациясының нұсқасын жасады, ол диалектикалық материализм принциптеріне жақын деп есептелді. Дегенмен, бастапқыда жоспарланғанмен, бұл процесс физиканың "идеологиялық тұрғыдан дұрыс" нұсқасын анықтауға және оған бойын бұймаған ғалымдарды қуғынға салуға дейін бармады, себебі мұның кеңестік ядролық бағдарламаға аса зиян келтіруі мүмкін екені анықталды. 1949-1951 жылдары резонанс теориясына қарсы "антирезонанс науқаны" жүргізілді, оның барысында оны қолдаған ғалымдар "космополиттік" көзқарастармен айыпталып, қуғынға түсті.
In the late 1940s, some areas of physics, especially quantum mechanics but also special and general relativity, were also criticized on grounds of "idealism". Soviet physicists, such as K. V. Nikolskij and D. Blokhintzev, developed a version of the statistical interpretation of quantum mechanics, which was seen as more adhering to the principles of dialectical materialism. However, although initially planned, this process did not go as far as defining an "ideologically correct" version of physics and purging those scientists who refused to conform to it, because this was recognized as potentially too harmful to the Soviet nuclear program. During 1949 1951 there was "antiresonance campaign" against the theory of resonance, during which scientists who supported it were accused of "cosmopolitan" sympathies and repressed.
Әлеуметтану
Ресей революциясынан кейін социология біртіндеп "саясиландырылды, большевиктікке айналдырылды және, әрі қарай, сталиндікке айналды". 1920 жылдары КСРО-да тарихи материализмнің іс жүзінде марксистік әлеуметтану екендігі қалыптасты, ал басты мәселе "социология" және "тарихи материализм" терминдерін бір-бірімен мағыны бірдей ретінде қолдану ма, әлде "социология" терминін толығымен жойып, оны марксизмге қарсы буржуазиялық ғылым деп қарастыру ма, деген пікір таласы болды. 1930-1950 жылдары КСРО-да социологияның тәуелсіз ғылымы дерлік жойылды.
After the Russian Revolution, sociology was gradually "politicized, Bolshevisized and eventually, Stalinized". In 1920s a position has formed in the Soviet Union that historical materialism is in fact Marxist sociology, and the major discussion was whether to use the terms "sociology" and "historical materialism" synonymously or to abandon the term "sociology" altogether and consider it to be an anti Marxist bourgeois science. From 1930s to 1950s, the independent discipline of sociology virtually ceased to exist in the Soviet Union.
Деректердің сенімділігі
Советтер Одағында жарияланған және тарихи зерттеулерде қолданылатын деректердің сапасы (дәлдігі мен сенімділігі) – түрлі советтанушылар көтерген тағы бір мәселе. Үлкен сандар заңы және кездейсоқ ауытқу туралы идея "жалған теориялар" деп жарияланды. Бірінші революциялық онжылдық пен Сталиннің диктатура кезеңі статистикалық тұрғыдан өте күмәнді болып көрінеді; 1936 жылдан 1956 жылға дейін өте аз статистикалық дерек жарияланды (Советтік халық санағы (1937) қараңыз). Алайда, деректерді жинау кезінде – орталық экономикалық жоспарларын орындағандығы үшін орталық билік бағалайтын жергілікті билік органдарының өзі деректерді бұрмалаған, сондай-ақ, Кеңес мемлекетін өз азаматтарына мүмкіндігінше жақсы жағдайда көрсету мақсатымен ішкі пропаганда да деректерді жалғандауға себеп болды. Бірақ, түрлі себептермен қолайсыз деп танылған деректерді жарияламау немесе жинамау саясаты, қарапайым жалғандаудан гөрі әлдеқайда көп кездесті; сондықтан кеңестік статистикалық деректерде көптеген кемшіліктер бар. Кеңестік статистикалық деректердің көп бөлігіне толыққанды немесе жеткілікті құжаттаманың болмауы да маңызды мәселе болып табылады.
The quality (accuracy and reliability) of data published in the Soviet Union and used in historical research is another issue raised by various Sovietologists. The law of large numbers and the idea of random deviation were decreed as "false theories". The first revolutionary decade and the period of Stalin's dictatorship both appear highly problematic with regards to statistical reliability; very little statistical data was published from 1936 to 1956 (see Soviet Census (1937)). Data was however falsified both during collection – by local authorities who would be judged by the central authorities based on whether their figures reflected the central economy prescriptions – and by internal propaganda, with its goal to portray the Soviet state in most positive light to its very citizens. Nonetheless, the policy of not publishing, or simply not collecting, data that was deemed unsuitable for various reasons was much more common than simple falsification; hence there are many gaps in Soviet statistical data. Inadequate or lacking documentation for much of Soviet statistical data is also a significant problem.