Кіріспе

Совет психологы (1896–1934)

Лев Семенович Выготский (Лев Семёнович Выготский, ; ; 17 қараша 1896 [ескі стиль бойынша 5 қараша 1896] – 11 маусым 1934) – ресейлік және совет психологы, балалардың психологиялық дамуы және мәдени-тарихи әрекет теориясы деп аталатын құрылымды жасауымен танымал. Оның ерте қайтысынан кейін, оның кітаптары мен зерттеулері Иосиф Сталиннің 1953 жылы қайтыс болғанға дейін Совет Одағында тыйым салынды, ал 1956 жылы негізгі мәтіндердің алғашқы жинағы жарық көрді. Оның маңызды идеялары:

Ақыл-ойының әлеуметтік тегі: Выготский адамның психикалық және танымдық қабілеттері биологиялық тұрғыдан анықталмайды, керісінше, тіл мен құралдарды қолдану арқылы мәдени және әлеуметтік ортамен өзара әрекеттесу және оны құру процесінде қалыптасады деп сенді. Медиацияның маңызы: Ол медиацияны адам дамуының кілті деп есептеді, себебі ол мәдени құралдарды пайдалануға және ішкіге сіңіру арқылы психологиялық даму жолына апарады. Жақын даму аймағы: Выготский жақын даму аймағы (ЖДА) ұғымын енгізді, ол баланың қазіргі даму деңгейі мен білімі мол адамдардың көмегімен жете алатын деңгей арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ойынның маңызы: Выготский ойынды балалардың дамуының маңызды бір бөлігі деп қарастырды, медиацияны құру мен дамытуға ең қолайлы орта ретінде бағалады.

Іздестірудің негізгі тақырыптары

Выготский – өте алуан түрлі салаларда қызығушылық танытқан, психология ғылымын дамытқан пионер-психолог болды: оның еңбектері өнердің пайда болуы мен психологиясы, жоғары психикалық функциялардың дамуы, ғылым философиясы және психологиялық зерттеулердің әдістемесі, оқу мен адам дамуы арасындағы байланыс, түсініктердің қалыптасуы, тіл мен ой-өріс дамуының өзара әрекеті, ойынды психологиялық құбылыс ретінде қарастыру, оқудағы қиындықтар мен қалыптан тыс адам дамуы (дефектология) сияқты мәселелерді қамтиды. Оның философиялық негіздерінде танымдық роль атқаратын медиация құралдарының түсіндірілуі, сондай-ақ психологиядағы белгілі ұғымдардың, мысалы, білімді іштей сіңірудің қайта қарастырылуы бар. Выготский жақын даму аймағы (зонасы) деген ұғымды енгізді, бұл метафора адамның танымдық даму мүмкіндіктерін сипаттауға қабілетті. Оның ең маңызды және кең танымал еңбегі – «жоғары психикалық функциялардың» дамуы туралы теориясы, ол адамдар арасындағы қарым-қатынастардың бірігуі және белгілі бір әлеуметтік-мәдени ортада (яғни тіл, мәдениет, қоғам және құралдарды қолдану) жасалған іс-әрекеттер арқылы пайда болады. Осы кезеңде ол кішкентай балалардың ойынын олардың «басты қызметі» деп атады, оны мектепке дейінгі жастағы балалардың психикалық дамуының негізгі көзі деп түсіндірді және эмоционалдық, жігерлілік және танымдық дамудың ажырамас бірлігінің көрінісі ретінде қарады. Выготский Жан Пиажемен жеке кездеспесе де, оның көптеген еңбектерін оқып, оқу туралы кейбір көзқарастарымен келісті. Бірақ белгілі бір кезде (1929-30 жылдар шамасында) Выготский Пиажемен оқу және даму туралы түсініктерде келіспей, ішкі сөйлеу мәселесінде Пиажеден өзгеше теориялық ұстанымды ұстанды; Пиаже эгоцентрикалық сөйлеу ішкі сөйлеуден туындайды және балалар жетілген сайын «жоғалады» деп есептеді. Ал Выготский эгоцентрикалық сөйлеу ішкі сөйлеуге айналады, содан кейін «ойлар» деп аталатынын көрсетті. Пиаже Выготскийдің еңбектерін оның қайтысынан кейін ғана оқыды және балалардың ойларының, ой-санасының және моральдық бағалауларының әлеуметтік тамырларын ашқаны үшін оны ашық мақтады.

Мәдени-тарихи теория

Виготскийдің гипотезасы психологияда парадигмалық өзгеріс жасады. Ол жеке адамның психикалық, танымдық және физикалық әрекеттерін басқаратын барлық психологиялық функциялар өзгермейтін емес, мәдени құралдарды іштей сіңіру арқылы мәдени даму тарихына ие (адамзат тарихында және әрбір адам үшін жеке) екенін алғаш рет ұсынды. Сондықтан, қазіргі мәдени құралдарды іштей сіңіру кезінде болатын трансформация процесі психологиялық зерттеулердің назар ортасына айналады. Бұрын, жеке тұлғада функция толыққанды, жартылай дамыған немесе бастамалық күйде болады деп есептелді, және бұл функция қоғамда дамиды, күрделенеді, өседі, байиды немесе керісінше, баяулайды және тежеледі деп ойылды. Бірақ қазір жоғары психикалық функцияларға қатысты жағдай керісінше екеніне сенуге негіз бар. Функциялар алдымен әлеуметтік топта балалардың әлеуметтік қарым-қатынастары түрінде пайда болады, содан кейін жеке адамның психикалық функцияларына айналады. Мысалы, әрбір баланың ойлауға, аргументтер келтіруге және дұрыс қорытындыларға келуге қабілетті екені есептелді. Басқалармен пікір таластар осы қорытындылардың қақтығысынан туындайды. Бірақ шындығында басқаша. Зерттеулер пікір таластардың ойлауды дамытатынын көрсетеді. Сондай-ақ зерттеулер бізді басқа да жоғары психикалық функцияларға қатысты да осындай қорытындыларға жеткізеді. Виготский төменгі және жоғары психикалық функциялардың бар екенін айтады. Соңғылары әлеуметтік тектік және күрделі жүйелік құрылымға ие, мәдени құралдармен байланысты және жеке тұлғамен басқарылады. Виготский сананың жоғары психологиялық функциялардың делдалдық сипаты арқасында мүмкін екендігіне келді. Адамның стимулы мен реакциясы (әрекеттік және психикалық) арасында қосымша байланыс туындайды – стимулдың мағынасы немесе белгі арқылы. Белгілер – жоғары психологиялық функцияларды басқару және адамның өзін-өзі бақылау құралы. Сөз назарды аударуға, жеке мағынаны қалыптастыруға, түсініктер құруға және үйлестіруге мүмкіндік береді. Виготский өзінің делдалдық туралы идеясын Буриданның есегі парадоксы арқылы көрсетті. Екі тең мүмкіндікті таңдаудың қиын жағдайы Виготскийді оны шешу жолын табу тұрғысынан қызықтырды – шешімді сыртқы нысанға жүктеу, мәдени құралдарды қолданып өзінің ерік-жігер функциясын басқару. Жоғары психикалық функцияларды зерттеу әдістемесін әзірлеу кезінде Виготский "ex ungue leonem" принципімен басшылыққа алды және сонымен қатар, естер сақтау үшін орамалға түйін байлау және саусақтарды санау сияқты құбылыстарды да талдады.

Мәдени медиация және интернализация

Виготский баланың дамуын, сондай-ақ мәдени аралық байланыс пен жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынастың маңызды рөлін зерттеді. Ол жоғары психикалық функциялардың осы өзара әрекеттесулер арқылы қалай дамығанын байқады, сонымен қатар мәдениеттің ортақ білімін көрсетеді. Бұл процесс ішкілендіру деп аталады. Ішкілендіруді бір жағынан "қалай істеуге болады" деген түсінік ретінде қарастыруға болады. Мысалы, велосипед тебу немесе сүт құю дағдылары бастапқыда бала үшін сыртқы және қол жетімсіз болады. Осы дағдыларды меңгеру баланың қоғамдағы әрекеттері арқылы жүзеге асырылады. Ішкілендірудің тағы бір қыры – қабылдау, онда балалар құралдарды жеке пайдалану үшін бейімдеп, оларды ерекше жолдармен қолданады. Қарындашты пайдалануды ішкілендіру балаға оны қоғамдағы басқалар бұрын салған суреттерді дәл көшіруден гөрі жеке мақсаттары үшін пайдалануға мүмкіндік береді: Бала бір мезгілде әрекет етеді және сөйлейді, олардың екеуі де оның үздіксіз әрекетінің бір бөлігі болып келеді. Осылайша, сөйлеу мен іс-қимылдың қосылысы пайда болады, ересектер үшін бұл ерекше көрінеді, бірақ бала үшін мүлдем табиғи жағдай, өйткені ол өмірінің алғашқы күндерінен бастап, әлсіздігіне байланысты, өзінен заттарға және заттардан өзіне жол табу үшін басқа адамға мұқтаж болады.

Жақын даму аймағы

"Жакын даму аймағы" (ЖДА) – Виготский жеке адамның психикалық дамуын сипаттау үшін қолданған термин. Ол ЖДА-ны бастапқыда "жеке проблеманы шешу арқылы анықталған нақты даму деңгейі мен ересектердің жетекшілігімен немесе қабілетті әріптестермен бірлесіп проблеманы шешу арқылы анықталған әлеуеттік даму деңгейі арасындағы қашықтық" деп анықтады. Ол мектептегі екі баланың мысалын келтірді, олар бастапқыда сегіз жастағы балаларға тән даму деңгейінде проблемаларды шеше білді (яғни, 8 жастағы балалардың деңгейінде). Әр балаға ересек адам көмек көрсеткеннен кейін, біреуі тоғыз жастағы деңгейде, ал екіншісі он екі жастағы деңгейде өнер көрсетті. Ол: "Он екі мен сегіз немесе тоғыз мен сегіз арасындағы осы айырмашылықты біз жақын даму аймағы деп атаймыз" деді. Одан әрі, ЖДА "әлі толық жетілмеген, бірақ жетілу үстінде, ертең жетілетін, бірақ қазіргі уақытта бастамалық күйде болатын функцияларды анықтайды" деді. Аймақ білім алушының қазіргі мүмкіндіктерімен және белгілі бір біліктіліктегі жетекшінің көмегімен қол жеткізе алатын мүмкіндіктерімен шектеледі.

Жасалма

Виготскийдің пікірінше, білімдірек адамның көмегі арқылы бала өзінің нақты даму деңгейінен асып түсетін дағдыларды немесе дағдының бөліктерін меңгере алады. Бұл көмек "қалыптастыру" деп аталады. Жақындағы даму аймағының (ЖДА) ең төменгі шегі – баланың өздігінен жұмыс істегенде жеткен дағды деңгейі (баланың даму деңгейі деп те айтылады). Ал жоғарғы шегі – баланың білікті оқытушының көмегімен жете алатын мүмкін дағды деңгейі. Осылайша, ЖДА баланың тәуелсіз қабілеттерін көрсететін ретроспективті көзқарасқа қарамастан, танымдық дамудың болашаққа бағытталған көрінісін ұсынады. ЖДА-ның жоғарғы шегіне жету және одан өту, білімдірек адамның (MKO) оқыту және қалыптастыру қабілеттерімен шектеледі. MKO әдетте жасы үлкен, тәжірибелі ұстаз немесе ата-ана болып есептеледі, бірақ ол оқушының құрдасы немесе одан кіші адам да болуы мүмкін. MKO міндетті түрде адам болуы керек емес, ол машина, кітап немесе визуалды және/немесе аудио ақпараттың басқа да көзі болуы мүмкін.

Ойлау мен сөйлеу

Өмірінің соңғы жылдарында Выготский сана құрылымындағы ой мен сөз арасындағы қатынасты зерттеуге ең көп көңіл бөлді. Бұл мәселе 1934 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрген «Ойлау және сөйлеу» кітабында жан-жақты қарастырылды. Кітап – Выготскийдің ой-пікір дамуының әртүрлі кезеңдерінде жазған мақалалары мен ғылыми еңбектерінің жинағы. Оны оның ең жақын достары Колбановский, Занков және Шиф редакциялады. Кітап сөйлеу мен ақыл-ойдың, сананың дамуы арасындағы байланысты орнатып берді. Выготский ішкі, үндемейтін сөйлеудің ауызша, сыртқы сөйлеуден сапалық жағынан өзгеше екенін, бірақ екеуінің де маңызы тең екенін айтты. Выготский ішкі сөйлеудің сыртқы сөйлеуден «ішкілендіру» процесі (яғни, сыртқыдан ішкіге өту) арқылы біртіндеп дамитынына сенді, ал кішкентай балалар тек «көңілде ойлауға» қабілетті. Ол ішкі сөйлеудің толыққанды жетілген түрі біз білетін тілден мүлдем өзгеше болады (әсіресе, қатты қысқартылған) деп мәлімдеді. Сондықтан, ойдың өзі әлеуметтік ортада қалыптасады. Выготскийдің сөзіне қарағанда, ішкі сөйлеу ұзақ мерзімді функционалдық және құрылымдық өзгерістердің жинақталуы нәтижесінде дамиды. Ол баланың сыртқы сөйлеуінен, сөйлеудің әлеуметтік және жекеше функцияларының ажырауымен бірге бөлінеді, соңында баланың меңгерген сөйлеу функциялары оның ойлауының басты функцияларына айналады. Осы еңбегінде Выготский ойлау мен сөйлеудің даму генезисін, олардың арасындағы қатынастың тұрақты емес екенін көрсетеді. Бірақ осының бәрін бір қысқа формуламен, бір сөйлеммен түйіндегіміз келсе, былай деуге болады: дамудың басында сөзден тәуелсіз әрекет тұрса, соңында сол сөз әрекетке айналады, адамның іс-қимылын еркін ететін сөз болады.

Кеңес Одағы

Виготскийдің ерте қайтысынан кейін оның кітаптары мен зерттеулері Сталиннің 1953 жылы қайтыс болуына дейін тыйым салынды, ал 1956 жылы маңызды мәтіндердің алғашқы жинағы жарық көрді. Оның жақын әріптестері мен студенттерінің шағын тобы зерттеулерде оның ойларын дамытуды жалғастыра алды. Топ мүшелері есте сақтау психологиясы (П. Зинченко), қабылдау, сезіну және қимыл-қозғалыс (Запорожец, А. Н. Леонтьев), тұлға (Лидия Божович, А. Н. Леонтьев), ерік және жігер (Запорожец, А. Н. Леонтьев, П. Зинченко, Л. Божович), ойын психологиясы (Г. Д. Луков, Даниил Эльконин) және оқу психологиясы (П. Зинченко, Л. Божович, Д. Эльконин) сияқты алуан түрлі салалардағы выготскийлік психологияның жүйелі дамуына негіз салды, сондай-ақ ақыл-ой әрекеттерінің кезең-кезеңімен қалыптасу теориясы (П. Галперин), жалпы психологиялық қызмет теориясы (А. Н. Леонтьев) және іс-әрекет психологиясы (Запорожец) салаларындағы зерттеулерге үлкен үлес қосты.

Америка Құрама Штаттары

1962 жылы "Ойлау мен сөйлеу" аудармасынан бұрын Выготскийдің ағылшын тілінде жарық көрген тек бірнеше ғана еңбегі болды. Содан бері оның көптеген еңбектері аударылды және оның идеялары кейбір қазіргі білім беру тәсілдеріне әсер етті. АҚШ-та Выготскийдің алғашқы қолдаушылары Майкл Коул және Джеймс Вертч болды. Бүгінде Выготскийдің идеяларына негізделген теориялық ағымдарды біріктіретін жалпы термин – "Мәдени-тарихи әрекет теориясы" (aka CHAT) немесе "Әрекет теориясы".