Кіріспе

Хуа Тоо (140–208), әдепті аты Юаньхуа, Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде өмір сүрген қытай дәрігері. «Үш патшалықтың жазбалары» мен «Кейінгі Хан кітабы» тарихи мәтіндерінде Хуа Тоо Қытайда хирургия кезінде алғаш рет анестезия қолданған адам ретінде көрсетілген. Ол шарап пен «мафейсан» (麻沸散; сөзбе-сөз «қаннабис қайнату ұнтағы») деп аталатын дәрілік шөптер қоспасын қолданып, жалпы анестезия жасаған. Хирургия және анестезия саласындағы шеберлігімен құрметке ие болған Хуа Тоо, акупунктура, моксибуссия, дәрілік өсімдіктер және медициналық даоин жаттығуларында да шебер болды. Ол жолбарыс, бұғы, аю, маймыл және кранның қозғалыстарын зерттеп, «Уукинси» (五禽戲; сөзбе-сөз «Бес жануардың жаттығуы») әдісін жасады.

Тарихи деректер

Хуа Тооның ең көне өмірбаяндары Қытайдың Шығыс Хан әулетінің (25-220) және Үш патшалық кезеңінің (220-280) ресми тарихтарында кездеседі. Үш патшалықтың жазбалары (Сангуочжи) және бесінші ғасырға жататын Кітап кітабы (Хуханшу) Хуа Тооның Пей командованиесіндегі (郡) Циао окруғының (縣) тұрғыны болғанын, қазіргі Бочжоу, Анхуэй провинциясында тұрғанын және Сю провинциясында (қазіргі Цзянсу және Шандун провинцияларының бір бөлігін қамтиды) қытай классикасын оқығанын жазған. Ол жоғары лауазымды шенеуніктердің (мысалы, Чэнь Гуй) жұмысқа алу ұсыныстарын қабылдамай, медицинамен айналысуды жөн көрді. Хуа Тооның өмір сүрген жылдары нақты белгісіз. Есептер 110-дан 207-ге дейін, ал 190-дан 265-ке дейін ауытқиды, бірақ "нақтырақ бағалау" шамамен 145-208 жылдар аралығында деп саналады. Хуа Тоо дәрігер Чжан Чжунцзинмен (150-219) бір замандас болған. Хуа Туо есімі қытай тегі Хуа (lang=zh, сөзбе-сөз "ұлы; Қытай") және сирек кездесетін Туо (lang=zh, сөзбе-сөз "горбақ" немесе lang=zh, сөзбе-сөз "батыр төбе") есімдерінен құралған. Ол Хуа Фу (lang=zh; сөзбе-сөз "дәрі-дәрмек қолдану") деп те белгілі болған, ал оның сыпайы аты Юаньхуа (lang=zh; сөзбе-сөз "бастапқы өзгеріс") болған.

Медициналық техника

Кейбір ғалымдар оның қытай жекпе-жегінде қолданылатын қысым нүктелерін дамытуға жауапты болғанын айтады. Виктор Х. Мейр оны "медициналық білім мен тәжірибеде өз заманынан жүздеген жылдар озық" деп сипаттайды. "Сангуоцзи" еңбегіндегі Хуа Тоо туралы өмірбаян оның даосистік шианға (仙; "өлімсіз") ұқсас екенін көрсетеді және оның медициналық әдістерін толыққанды сипаттайды. "Хуаншу" еңбегіндегі Хуа Тоо туралы өмірбаян бұл мафеисан "ұйытқыш қайнатылған ұнтақ" декокциясы джиу (ланг=zh; сөзбе-сөз "алкогольді сусын; шарап") ішіне ерітілгенін түсіндіреді. Оның мафеисан анестезиялық сусынына арналған рецепті және оның барлық жазбалары жоғалып кетті немесе жойылды. "Суй кітабы" Хуа Тоо мен оның шәкірттеріне жатқызылған бес медициналық кітапты тізімдейді, бірақ олардың ешқайсысы қолға тиген жоқ.

Чэнь Денг

Сангуоцзидегі Хуа Тооның өмірбаянының келесі бөлімі 16 медициналық жағдайды тізімдейді: он ішкі медицина, үш хирургиялық, екі гинекологиялық және бір балалар медицинасы жағдайы. Хуа Тооның ауруларды емдеуі ішкі медицинаға бағытталған, бірақ сонымен қатар хирургия, гинекология және балалар медицинасын да қамтыды. Ол паразиттерді жойды, түсік жасады және жараларды, ойық жараларды және ауырсынуды басатын емдер жасады. Мысалы:

Цао Цао және жазалау

Цао Цао (155–220), Хан әулетінің соңында билікке көтерілген және Үш патшалық кезеңінде Цао Вэй мемлекетінің негізін салған әскери сардар, Хуа Тооның ең белгілі науқасы болған десе болады. Ол созылмалы бас ауруларынан зардап шегіп, бұл ми ісігінен туындаған болуы мүмкін. Цао Цаоның жағдайы «мигрень бас ауруы, психикалық қобалжу және бас айналу» деп те сипатталған, ал табандағы акупунктуралық нүкте Yongquan (涌泉; «көпірген бұлақ») деп аталды. Цао Цао Хуа Тооны жеке дәрігері қылып тағайындады, бірақ Хуа Тоо оны емдеуден қашып, әйелінің ауруымен сылтау келтіріп, бірнеше рет жалған ақталды. Бірақ Цао Цао бұл алдауды біліп, Хуа Тооны өлім жазасына кесті. Цао Цаоның кеңесшісі Сун Ю дәрігер үшін рақым сұрады. Хуа Тоо өлім күтіп отырғанда, өзінің медициналық тәсілдерін жазып алды, бірақ «жасыл қап кітабы» (青囊書; Цин Нанг Шу) деп аударылатын еңбегін жойды, ол классикалық қытай терминінде «медициналық тәжірибе туралы мәтін» деген мағынаны білдіреді. Бұл дәстүрлі қытай медицинасы үшін орны толтырылмас зор шығын болды. Ильза Вейт атап көрсеткендей: «Өкінішке орай, Хуа Тоның еңбектері жойылды; оның хирургиялық тәжірибелері, кастрация әдісінен басқа, қолданыстан шығып қалды. Хирургияға байланысты діни табулар салдарынан хирургтың қоғамдағы орны төмендеді, соның салдарынан қытай хирургиясын қайта жандандыру мүмкін болмады». Лицзы жырларында әйгілі дәрігер Бьян Кью (б.з.д. 500 ж.) анестезия қолданып, екі жүрек трансплантациясын жасағандығы айтылады, бірақ бұл төртінші ғасырдағы мәтін Хуа Тоо мафэйсанды қолданғаннан кейін жазылған. Кейін Цао Цао Хуа Тооны өлімге кескеніне өкінді, өйткені оның ұлы Цао Чун (196–208), Архимед принципін тәуелсіз түрде ашқан және қолданған дарынды бала, аурудан қайтыс болды. «Саньгуочжи» Хуа Тооның нақты қайтыс болған күнін көрсетпейді, бірақ Цао Чун 208 жылы қайтыс болғандықтан, Хуа Тоо одан кейін тірі болмауы мүмкін.

Шәкірттері: Ву Пу және Фан А

Хуа Тооның өмірбаяны оның шәкірттері Ву Пу (吳普) мен Фан А (樊阿) туралы әңгімелермен аяқталады. Фан А акупунктурада шебер болған және инелерді тым тереңге енгізген. Виктор Х. Мэйр бұл есімнің ерекшелігі Фан Аның шетелдік болуы мүмкін екенін көрсетеді, ал бұл аймақ қазіргі Цзянсу провинциясының Тонгшань ауданында орналасқан, бұл "Қытайдағы ең алғашқы буддалық қауымның пайда болған жері". Бұл шөптер – цийе (漆叶; Toxicodendron vernicifluum жапырақтары) және циндиан (青黏; Sigesbeckia orientalis).

Мұра

Сунь әулетінің конфуциандық ғалымы Е Мэндэ (1077-1148) Хуа Тоо туралы «Сангуочжи» және «Хуаншу» кітаптарындағы баяндарды мифологиялық деп сынады. Оның «Дәрігерлер өлгендерді қайта тірілте алмайды» атты мақаласында Хуа Тооның ішкі операцияларды жүргізу үшін анестезия қолданғаны туралы сипаттамалар қайталанды және былай делінді:

Кейіннен, оның құрметіне 34 омыртқа жанындағы акупунктуралық нүктелер жиынтығы «Хуа Тоо Цзяцзи» (華佗夹脊) деп аталды. Хуа Тоо «сеньи» (神醫, «құдайлық дәрігер») деп есептеледі және кейбір қытай храмдарында емші құдай немесе бейнелі тұлға ретінде құрметтеледі. «Хуа Тоо заиши» (華佗再世; «Хуа Тоо қайта туды») деген сөз тіркесі де өте білікті дәрігерге көрсетілетін құрметті атақ.

Шығармалық есептер

14 ғасырдағы “Үш патшалықтың романсы” тарихи романында Хуа Туо 219 жылы Фанчэн шайқасында қолына уланған оқ тиген генерал Гуан Юды емдейді. Хуа Туо Гуан Юға ауырсыну сезінбеуі үшін есінен танытуды ұсынады, бірақ ол күліп, қорқымайтынын айтады. Хуа Туо пышақпен Гуан Юдың қолының етін кесіп, сүйектен уды сызып шығарады, ал одан шыққан дыбыстарды естігендер қорқынышқа бітенеді. Осы қиналыспен толы емдеу кезінде Гуан Ю Ма Лянмен мынадай ойын ойнай береді, тіпті ауырсынуды сезбегендей. Ма Лян кейін одан сұрағанда, Гуан Ю әскерінің рухын көтеріп ұстау үшін жараланбағанын көрсеткенін айтады. Хуа Туоның сәтті операциясынан кейін Гуан Ю оған жомарт дастархан жайып, 100 унция алтын сыйлайды, бірақ Хуа Туо дәрігердің міндеті – науқастарды емдеу, пайда табу емес деп, сыйлықтан бас тартады. Хуа Туо тарихи деректер бойынша Гуан Ю Фанчжэн шайқасына қатысқанға дейін он жыл бұрын, 208 жылы қайтыс болғанмен, Гуан Юға операция жасағаны туралы әңгіме кеңінен таралған көркемдік тақырыпқа айналды. “Сангуози” тарихи құжатында Гуан Юға сүйекке операция жасалғаны және Гуан Ю ауырсынуды көрсетпегені жазылған. Бірақ “Сангуози” хирургтың атын және операцияның уақытын көрсетпейді. Кейін Хуа Туо Цао Цаоның шақыруымен оның басындағы созылмалы, қиналыспен толы ауырсынуды емдеуге келеді. Хуа Туо Цао Цаоға ісікті алып тастау үшін басын ашып, миды кесіп, ісікті шығарып, қайта тігіп қою керектігін айтады, ал Цао Цао операция кезінде толыққанды есінен танытылады. Алайда, Цао Цао Хуа Туо өзін өлтіруді жоспарлап отыр деген күдікке ілігіп, оны тұтқындатып, түрмеге қамауға бұйырады. (Цао Цаоның күдігінің себебі, бұрынғы императорлық дәрігер Цзи Пинг оны уланған дәрі ішуге мәжбүрлеуге тырысқан болатын.) “Үш патшалықтың романсы” романында Хуа Туо өзінің “Цин Нанг Шу” кітабын түрме күзетшісіне тапсырады, осылайша оның медициналық мұрасы сақталатынын қалайды. Ол түрмеде қайтыс болады. Түрме күзетшісінің әйелі кітапты өртеуге тырысады, өйткені оның кінәлі болуінен қорқады, бірақ күзетші бірнеше бетін құтқарып алады, олар тауық пен үйректерді қалай стерильдеу керектігі туралы жазылған еді; қалған беттер мәңгілікке жоғалып кетеді. “I Reincarnated as a Legendary Surgeon” (немесе “The Divine Surgeon” деп аударылатын) веб-комиксі Хуа Туоның өмірінің қияли, баламалы тарихын баяндайды, онда басты кейіпкер оның денесіне қайта туып, заманауи медицинаны қолдана отырып адамдарды емдейді.

Мафеисан

Хуа Тооның хирургиялық операция кезінде науқастарға қолданылған деп есептелетін инновациялық анестетикалық мафеисан (сөзбе-сөз "қаннабис қайнаған ұнтағы", әлемдегі алғашқы анестетика деп саналады) ұзақ уақыттан бері жұмбақ болып келеді. «Үш патшалықтың жазбалары» мен «Кейінгі Хан кітабы» да оның Шығыс Хан әулеті кезінде осы анестетиканы жасағанын айтады. Бірақ, түпнұсқа жазбалары немесе құрамы табылған жоқ, бірақ кейінгі кезеңдердегі қытай дәрігерлері оның құрамын анықтауға тырысқан. Қытай әдебиетінде мафеисанның тарихи жайтқа сәйкестігі туралы пікір таласы бар. Мафеисан атауы ма (ланг=zh; "қаннабис; емізілген"), фей (ланг=zh; "қайнаған; көпірген") және сан (ланг=zh; "ұнтақтау; шашырату; ұнтақ дәрі") сөздерінен құралған. «Ма» сөзі «қаннабис» немесе «аңайту, тітіркену» мағынасын білдіреді (мысалы, мазуй 麻醉 "анестезия; есірткі"), және семантикалық тұрғыдан «дәрілік мақсаттар үшін қолданылған жемістер мен жапырақтардың қасиеттерінен туындаған». Қазіргі стандартты қытай тіліндегі «мафей» сөзі ежескі қытай тілінде *mrâipəts, Кейінгі Хан тілінде мапиус (Хуа Тооның өмір кезеңінде) және орта қытай тілінде мапжуэй болып жазылған. Көптеген синологтар мен дәстүрлі қытай медицинасының ғалымдары мафей ұнтағының анестезиялық құрамын болжады. Фредерик П. Смит Хуа Тооның «қытай тарихи романының Махаоны» екенін айтады, ол уопа (火麻; "қаннабис") және маньтуоло (曼佗羅; "Датура страмониум", ескеріңіз, Хуаның «Туо» есімі) орнына ябулу (押不蘆; "Мандрагора офисинарум") мен мантуолоны «шарапқа салып, есірткі ретінде ішкен». Герберт Джайлс (1897:323) мафеисанды «хашиш» деп аударған, ал оның ұлы Лайонел Джайлс «қаннабис ұнтағын» «хашиш немесе бхангқа ұқсас нәрсе» деп сипаттаған. Ильза Вейт синолог Эрих Хауэрдің «ма фей (麻沸) – опий деген пікірін» келтіреді. Виктор Х. Мейрдің айтуынша, «мафей» «морфин» сөзімен байланысты индоевропалық сөздің транскрипциясы болып көрінеді. Фридрих Сертурнер алғаш рет 1804 жылы морфинді опийден бөліп алғанмен, Мейр былай дейді: «Опийдің осы туындысының немесе басқа да табиғи заттардың анестетикалық қасиеттерін атау үшін морфин сияқты сөздер бұрын қолданылған болуы мүмкін». Ван Чжэнгуо мен Чэнь Пинг «кейінгі ұрпақ ғалымдары» арасында мафейде янжинхуа (洋金花; "Датура страмониум") және вуту (烏頭; "Аконитумның тамырсабағы, қытай монахшасы") немесе каову (草烏; "Аконитум кузнезоффлин; Кузнезофф монахшасы") бар деген консенсусқа келген. Лу Гвей Джен мен Джозеф Нидхам Хуа Тооның хирургиялық анальгезияны иглоукалыстыру арқылы ашқан болуы мүмкін екенін болжайды, «егер ол оны өзі мен жақын шәкірттерінен құпия ұстаса, онда оның құпиясы сақталмаған».