Кіріспе

Метагонимиаз - ішек трематодасынан туындайтын ауру, көбінесе Metagonimus yokagawai, бірақ кейде M. takashii немесе M. miyatai түрлерінен де пайда болады. Метагонимиазға себеп болатын паразиттің өкілдері – гетерофидтер деп аталатын екі өте кішкентай трематоданың бірі. Метагонимиазды алғаш 1911-1913 жылдары Кацураса сипаттаған, ол M. yokagawai жұмыртқаларын нәжісте байқаған (көптеген зерттеулерде бұл мерзім нақты емес). M. takashii кейін 1930 жылы Судзуки, ал M. miyatai 1984 жылы Сайто сипаттаған.

Белгілері мен симптомдары

Негізгі белгілері – диарея және ішекте спазмдық ауырсыну. Симптомдар көбінесе жеңіл болғандықтан, инфекцияларды оңай жіберіп алу мүмкін, бірақ дұрыс диагноз қою маңызды. Солтүстік гельминттер (флюктер) кіші ішектің қабырғасына жабысады, бірақ көбінесе көп мөлшерде болмаса, симптомдар байқалмайды. Жұқтырылған бір балықты ғана жеу арқылы инфекция жұқтыруға болады. Перифериялық эозинофилия, әсіресе ерте сатысында кездеседі. Көп мөлшерде кездескенде, созылмалы үзілісті диарея, лоқсығу және анық емес ішек ауруларын тудыруы мүмкін. Клиникалық шағымдарға әлсіздік және анорексия да жатады. Жедел метагонимиаз кезінде клиникалық белгілер инфекциядан кейін 5–7 күннен кейін ғана дамиды. Ауыр инфекция эпигастриялық дискомфорт, шаршау және дененің нашарлауына әкелуі мүмкін. Кейде солтүстік гельминттер шырышты қабыққа еніп, тіндерге салынған жұмыртқалар қан айналымына өтуі мүмкін. Бұл миға, жұлынға немесе жүрекке жұмыртқалардың эмболиясын тудыруы мүмкін. Жұмыртқалардың айналасында грануломалар пайда болуы мүмкін, бұл ұстамаларды, неврологиялық бұзылыстарды немесе жүрек жеткіліксіздігін тудыруы мүмкін. Жапонияда жасалған бір қызықты жағдайда, қант диабеті (DM) ми ішілік қан кетулердің күшею белгісі ретінде созылмалы инфекцияның белгісі болып табылды. Празиквантелді қолданғаннан кейін екі айдан соң қан кету де, диабет те жойылды. Бұл ерекше жағдай метагонимиазбен байланысты, әлі белгілі емес қосымша симптомдардың болу мүмкіндігін көрсетеді.

Себеп

Метагонимиазды көбінесе адамға жұқтыратын ең кішкентай екі сорғы құртының бірі – *Metagonimus yokagawai*, сондай-ақ жапон сорғы құрты тудырады. Сирек жағдайларда, метагонимиаз *M. takahashii* немесе *M. miyatai* жұқтыруынан да пайда болуы мүмкін. Метагонимиазды қоздыратын үш агенттің ДНК-сын талдаған жаңа зерттеулер ДНК тізбегінің нәтижелері *M. yokagawai* және *M. takahashii*-нің бір кладаға жататынын көрсетті, ал филогенетикалық ағаш талдауы олардың генетикалық ұқсастығын растады. Дегенмен, *M. miyatai* генетикалық тұрғыдан ерекше екені анықталды және авторлар оны жеке түр ретінде қарастыру қажет деген қорытындыға келді. Ауруды қоздыратын үш агенттің кариотипін зерттеген қосымша зерттеу де *M. miyatai*-ді жеке түр ретінде қарастыруды қолдады. Трематодалар – платигельминттер типінің Дигения қатарына жататын бір класс. Метагонимиаз Herterophyidae тұқымдасына жатады.

Беріліс

Аурудың таралуы үшін екі аралық қожайын қажет, біріншісі - шаяндар, көбінесе Semisucospira libertina, Semiculcospira coreana және Thiara granifera түрлері. Жұқпа екінші деңгейлі аралық қожайын – жетік пісірілмеген балық арқылы жұғады. Метацеркариялар тұщы немесе аздап тұзды судағы балықтардың қабыршақтарының астында немесе етінде капсулаға айналады. Sweetfish (Pecoglossus altevelis) – жұқтырған балық түрлерінің ең көп таралғаны, бірақ басқаларына алтын карп (Carassius auratus), кәдімгі карп (Cyprinus carpio), Zacco temminckii, Protimus steindachneri, Acheilognathus lancedata және Pseudorashora parva жатады. Адамдар мен балық жейтін сүтқоректілер, әсіресе иттілер, мысықтар және шошқалар – нақты қожайындар. Балық жейтін құстар да метагонимиазбен зарарлануы мүмкін.

Су қоймалары

Су қоймаларына иттің, мысықтың және шошқаның сияқты балық жейтін сүтқоректілер, сондай-ақ балық жейтін құстар кіреді. Адамдарда гетерофид инфекциясының пайда болуы көбінесе паразиттердің түр шектеулілігінің болмауынан туындайды, бұл метагонимиаздың адам емес резервуарларында байқалады. Көптеген резервуарлар сонымен қатар ауруды алдын алу және жою шараларының тиімділігіне кері әсер етеді.

Инкубациялық кезең

Инкубациялық кезең шамамен 14 күнге созылады және заласу бір жылдан астам жалғаруы мүмкін.

Жұмыртқа

Жұмыртқаның морфологиясы диагнозына өте маңызды, бірақ жұмыртқалардың өте кішкентай болуына байланысты анықтау қиын. Жұмыртқаның қабығы тегіс, қатты, мөлдір және сары-қоңыр түсті, сондай-ақ дәстүрлі жұмыртқа пішініне ие. Олардың мөлшері Heterophyes және Clonorchis жұмыртқаларымен шамалас, әдетте ұзындығы 26-28 мкм, ені 15-17 мкм. Жұмыртқада қабық пен оперкулум арасындағы жік сызығын көрсететін, өте шағын оперкулярлы иық бар, ол мирцидиум үшін "қашу тесігі" қызметін атқарады. Clonorchis жұмыртқалары айқын конустық пішінге және оперкулумның қабыққа жақын орналасуына ие, бұл оларды Metagonimus түрінен оңайрақ ажыратуға мүмкіндік береді.

Ересектердегі құс

Ересек метагонимиаз ауруын қоздырушы ағзасы көбінесе жапырақ тәрізді деп сипатталады, бұл көптеген трематодаларға тән. Бұл ең кішкентай ішек сорғыларының бірі және Heteropheres-тен аздап ғана үлкен. Ең айқын ерекшелігі – оның құрсақ сорғышы орта сызықтан оңға қарай бұрылып, жыныс тесігінің ашылуымен тығыз байланысты. Ауырғанақтары ірі және бір-біріне диагональды орналасқан, ал кішкентай жұмыртқалық ауырғанақтардың алдында орналасқан, ал жатыр жұмыртқалармен толы. Жатыр жыныс тесігіне дейін иіліп, денедегі ең үлкен мүше болып табылады. Ересек сорғының ұзындығы 2,5 мм, ені 0,75 мм-ден аспайды.

Диагностика

Метагонимиаз фекалиядағы жұмыртқалардың көрінуі арқылы диагноздалады. Тек құрттарға қарсы емнен кейін ғана ересек құрттар фекалияда табылады, одан кейін оларды диагностикалық процедураның бір бөлігі ретінде қолдануға болады. 1993 жылғы метагонимиазды диагностикалау үшін ELISA тесттерінің тиімділігіне жасалған талдау, бірнеше паразиттік агенттерге қарсы антиденелерді бір уақытта тексерудің жіті паразиттік аурудың серологиялық диагнозында маңызды екенін көрсетті және осы диагностикалық әдістердің тиімділігін зерттеуді жалғастыру қажеттігін атап өтті. Диагноз қою қиын болуы мүмкін, себебі гетерофидтердің жұмыртқа салу қабілеті шектеулі, сондықтан жеңіл инфекцияларда жұмыртқаларды анықтау үшін тұндыру және шоғырландыру процедуралары қажет болуы мүмкін. Көптеген трематодалардың жұмыртқаларының мөлшері мен морфологиясы ұқсас болғандықтан, түрлерді дәл анықтау да қиын, әсіресе Heterophyes heterophyes, Clonorchis және Opisthorchis түрлерінде. Адамның инфекцияны қайда жұқтырғанын анықтау, эндемикалық аймаққа сапар жасағанын білу және метагонимиазға алып келетін белгілер мен симптомдарды тексеру маңызды.

Алдын алу

Метагонимиаздың таралуын төмендетуге бірнеше денсаулық сақтау алдын алу шаралары көмектесе алады. Бірі – аралық иесін (шаянды) бақылауға алу. Бұл моллюскицидтерді қолдану арқылы іске асырылуы мүмкін. Тағы бір шара – аурудың жиі кездесетін аймақтардағы, барлық адамдардың балықты толық пісіріп жеуін қамтамасыз ету үшін білім беруді пайдалану. Алайда, бұл күтілгендей тиімді болмауы мүмкін, себебі метагонимиазбен ауыратын көптеген адамдар дәстүрлі, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан тамақтану әдеттеріне сәйкес шикі немесе тұздалған балықты жейді. Сонымен қатар, судың санитарлық жағдайын жақсарту, жұмыртқалардың су көздеріне қайтадан түсуін азайтып, тіршілік циклын қайта бастаудың алдын алады. Метагонимиазды толық бақылауға алу бірнеше қиындықтар тудыруы мүмкін, өйткені оның бірнеше резервуарлық иесі бар, сондықтан оны толығымен жою шарт емес.

Емдеу

Празиквантель ересектерге де, балаларға да 1 тәулік бойы 3 дозада 75 мг/кг/тәулік мөлшерінде ұсынылады. Празиквантель – паразиттің тектомы арқылы кальций ағынын өзгертетін және бұлшықет парализі мен сорғыштың ажырауына себеп болатын празиниозохинолин туындысы. Празиквантельді тамақ ішу кезінде және саудада Biltricide ретінде ұсынылатын сұйықтықпен бірге қабылдау керек. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрілік заттар басқармасы (FDA) празиквантельді метагонимиазды емдеу үшін мақұлдамаған, бірақ оны басқа паразиттік инфекцияларды емдеу үшін қолдануға рұқсат берген. Празиквантельдің кейбір жанама әсерлері бар, бірақ олар көбінесе салыстырмалы түрде жеңіл және уақытша болады. Дәлелдерді қарау оның жалпы алғанда жақсы төзімділікпен қолданылатын дәрі екенін көрсетеді. Мүмкін болатын жанама әсерлерге іш ауруы, аллергия, диарея, бас ауруы, бауыр проблемалары, жүрек айну немесе құсу, порфирияның күшеюі, қышыма, бөртпе, ұйқышылдық, бас айналу немесе есілдік кіруі жатады. Шындығында, 2002 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) жүкті және бала емізетін әйелдерге празиквантельді қолдануды ұсынды, бірақ бұл туралы нақтылау үшін бақыланатын сынақтар қажет. Тағы бір мүмкін препарат – тетрахлорэтилен, хлорланған көмірсутек, бірақ оның қолданылуы жаңа гельминтке қарсы препараттармен (празиквантель сияқты) алмастырылды. 1978 жылғы зерттеуде метагонимиаз инфекциясына қатысты бірнеше препараттардың тиімділігі зерттелді, олардың ішінде битионол, никлозамид, никофлан және празиквантель болды. Барлық препараттар фекалиядағы жұмыртқалардың азаюын көрсетті, бірақ толық радикалды емдеуді тек празиквантель ғана қамтамасыз етті. Сондықтан авторлар празиквантельдің ең тиімді, жақсы төзімді және метагонимиазға қарсы ең перспективті препарат екенін қорытындылады.

Эпидемиология

Метагонимиаз инфекциясы 19 елде эндемикалық немесе эндемикалық болуы мүмкін, оның ішінде Жапония, Корея, Қытай, Тайвань, Балқан аймағы, Испания, Индонезия, Филиппин және Ресей. Эндемикалық емес аймақтарда адамдардың жұқтыруы эндемикалық аймақтардан импортталған балықтан жасалған тұздалған балықты немесе сушиді жеуден туындауы мүмкін.

Корея

Тамақ арқылы жұғатын трематодалар қазіргі уақытта Кореядағы ең маңызды паразиттік инфекциялар болып табылады және шамамен 240 000 корейлік қазіргі уақытта жұқтырған деп есептеледі. Жұқтырғандардың шамамен 240 000-ының 120 000-ы M. yokagawai, 20 000-ы M. takahashii, ал 100 000-ы M. miyatai қоздырған инфекциялар. Кездейсоқ таңдалған адамдар арасындағы инфекция деңгейі 1981 жылы 1,2%, 1986 жылы 1,0%, ал 2004 жылы 0,5% құрады. M. yokagawai инфекциясы көбінесе тәтті балықтар мекендейтін ірі және ұсақ өзендердің маңында кездеседі және эндемиялық ошақтар ретінде анықталған. M. miyatai және M. takahashii ірі өзендердің жоғарғы ағысында кең таралған, онда шикі жағдайда жеу үшін шабақтар мен сазан ұсталады.

Жапония

Метагонимиаз Жапонияда да кең таралған, ірі өзендерге жақын тұратын халықтың арасында 10-15% шамасында кездеседі, ал жұқтырғандардың саны 150 000-ға жуық деп есептеледі. Тамақ арқылы жұғатын трематодтар негізінен дәстүрлі тағамдық әдеттер сақталған және диетасына шикі тұщы су балықтары кіретін ауылдық аймақтарда көптеп таралған. Клонорхиаз бен метагонимиаз Гонконг пен Жапонияда шикі балықты көп жеу салдарынан жоғары әлеуметтік топтардың арасында жиі кездесетін инфекцияға айналды.

Үндістан

Жақында Индияда екі жағдай тіркелді, бұл аймақта инфекцияның кездесуі дерлік белгісіз. Екінші жағдай 2005 жылы 6 жастағы қыз баласында тіркелді, ол төрт күн бойы жұқақ, сулы дәреттен шағымданып келді (алайда пациент туғаннан-ақ естімейтін және сөйлей алмайтын болғандықтан, толыққанды мәлімет алу мүмкін болмады). Зерттеу барысында нәжісте M. yokagawai жұмыртқалары табылды, бірақ пациент кетіп қалды және қосымша талдау мен емдеуді аяқтауға мүмкіндік болмады.