Кіріспе
Көбелектер тұқымдасының жәндігі – Myrmeleontidae тұқымдасына жататын, шамамен 2000 түрі бар жәндіктер тобы. Олардың дерлік барлығының дернәсілдерінің жыртқыштық әдеттерімен белгілі, олар көбінесе өтіп бара жатқан құмырсқаларды немесе басқа да жемтіңіздерді ұстау үшін шұңқыр қазады. Солтүстік Америкада дернәсілдері құмда қалдыратын іздері үшін кейде "doodlebugs" деп аталады. Ересек жәндіктер дернәсілдерімен салыстырғанда өмір сүру ұзақтығы қысқа болғандықтан, олар аз танымал. Ересек жәндіктер, кейде "арыстан қанаттылар" деп аталады, көбінесе қараңғыда немесе күн батқаннан кейін ұшады және оларды қателікпен ұсақ қызыл құмырсқалар немесе шүмектер деп қате айтуы мүмкін. Арыстан қанаттылардың таралу аймағы бүкіл әлемді қамтиды. Ең көп түрлері тропиктік аймақтарда кездеседі, бірақ кейбір түрлері салқын, қоңыржай аймақтарда да табылған, мысалы, Еуропалық Euroleon nostras. Олар көбінесе құрғақ және құмды жерлерде кездеседі, онда дернәсілдері шұңқырларын оңай қаза алады, бірақ кейбір дернәсілдер қиқымның астында жасырынып, жапырақтар арасында жемтіңіздерін күтеді. Арыстан қанаттылар туралы палеонтологиялық жазбаларда аз мәлімет бар. Myrmeleontiformia жалпы монофилетикалық топ ретінде қабылданады, ал Myrmeleontoidea ішінде арыстан қанаттылардың ең жақын туыстары – совылар (Ascalaphidae) болып саналады. 2019 жылғы зерттеуде Myrmeleontidae тұқымдасының Stilbopteryginae және Palparinae-ден басқа монофилетикалық екені анықталды, олар Ascalaphidae-ге жақын бөлек кладтар құрайды. Дернәсілдердің жыртқыштық әрекеттері тарих бойына назар аударған, ал арыстан қанаттылар туралы әдебиетте классикалық дәуірден бері айтылып келеді.
the insect
The antlions are a group of about 2,000 species of insect in the neuropteran family Myrmeleontidae. They are known for the predatory habits of their larvae, which mostly dig pits to trap passing ants or other prey. In North America, the larvae are sometimes referred to as doodlebugs because of the marks they leave in the sand. The adult insects are less well known due to their relatively short lifespans compared to the larvae. Adults, sometimes known as antlion lacewings, mostly fly at dusk or just after dark and may be mistakenly identified as dragonflies or damselflies. Antlions have a worldwide distribution. The greatest diversity occurs in the tropics, but a few species are found in cold temperate locations, one such being the European Euroleon nostras. They most commonly occur in dry and sandy habitats where the larvae can easily excavate their pits, but some larvae hide under debris or ambush their prey among leaf litter. Antlions are poorly represented in the fossil record. Myrmeleontiformia is generally accepted to be a monophyletic group, and within the Myrmeleontoidea, the antlions' closest living relatives are thought to be the owlflies (Ascalaphidae). A 2019 study finds Myrmeleontidae to be monophyletic, aside from Stilbopteryginae and Palparinae, which form separate clades closer to Ascalaphidae. The predatory actions of the larvae have attracted attention throughout history and antlions have been mentioned in literature since classical times.
Этимология
"Антильон" атауының нақты мағынасы белгісіз. Бұл атаудың "арыстан" деген қосымшасы, жәндіктің негізгі жемірілісі құмырскалар екенін көрсетеді, ал "арыстан" сөзі "жойғыш" немесе "аңшы" мағынасын білдіруі мүмкін. Қалай болғанда да, бұл термин классикалық антикалық дәуірге дейін жетеді. Солтүстік Америкада антильон личинкасын көбінесе "дудлбуг" деп атайды, себебі ол орналасқан жерін ауыстырғанда құмда қызықты, спираль тәрізді іздер қалдырады, олар біреу салған суреттерге ұқсайды. Myrmeleo тұқымдасының ғылыми атауы – және осылайша, бүкіл отбасы атауы – көне грек тілінен алынған: léon (λέων) – "арыстан" және mýrmex (μύρμηξ) – "құмырсқа", бұл Еуропа бойынша кең таралған атаулардың аудармасы. Еуропа және Таяу Шығыс тілдерінің көпшілігінде, кем дегенде личинкалар "антильон" деген жергілікті атаумен белгілі. Сонымен қатар, қанат тамырларының құрылысы әртүрлі, ал ересек антильондар өте нашар ұшады және көбінесе түнде жұптасу үшін іздейді. Ересек антильондар әдетте түнгі жануарлар болып табылады және күндіз сирек көрінеді. Антильон личинкасының денесі күшті, шұбатылған, ішек қуысы тоқ, ал кеудесінде үш жұп аяқтары бар. Алдыңғы кеудешесі үлкен, төртбұрышты, жалпақ басқа арналған тар, жылдам қозғалатын "мойын" құрайды. Басы үлкен, қисайған, өткір тісті жақтарымен жабдықталған. Жақтар – маңдай сүйек пен төменгі жақтан құралған, төменгі жақтың әрқайсысында терең ойыс бар, оған маңдай сүйек тығыз орналасып, құрбанды қозғалтуға арналған уды инъекциялауға және оның жұмсақ тіндерін қорытуға арналған жабық канал құрайды. Личинка алға қарай бағытталған қылшықтармен қапталған, бұл оған бекінуге және күштірек тарту күшіне ие болуға көмектеседі, нәтижесінде өзінен әлдеқайда үлкен жемтікті жеңуге мүмкіндік береді. Антильон личинкалары жәндіктер арасында анальды тесігі болмауымен ерекшеленеді. Личинка кезеңінде пайда болатын барлық метаболизм қалдықтары сақталады; кейбіреулері коконға жібек илеу үшін қолданылады, ал қалғаны көбелекке айналу кезеңінің соңында меконий ретінде шығарылады.
Тарату
Әлемнің көп бөлігінде 2000-ға жуық арыстан құмырсқа (антлион) түрі кездеседі, олардың ең көп түрлері жылы аймақтарда таралған. Ең жақсы танымал түрлері – личинкалары жемтіктерін ұстау үшін шұңқыр қазатын түрлер, бірақ барлық түрлері осылай істемейді. Арыстан құмырсқалар әдетте құрғақ жағдайларда, ашық орман төңіректері, бұталы құмды төбелер, тік жарлар, өзен жағалаулары, жол жиектері, көтеріңкі ғимараттардың асты және бос жатқан жерлер сияқты орталарда тіршілік етеді.
Өмір циклі
Қақпақ құрып, тұзаққа түсетін таксондардан басқа, мырзаларға жататын Myrmeleontidae туысының мүшелерінің биологиясы аз зерттелген. Өмірлік цикл қолайлы жерде жұмыртқа салудан басталады. Аналық құрт болашақ жұмыртқа салатын жерді құрсағының ұшымен бірнеше рет соғып, содан кейін жұмыртқа салу құралын субстратқа енгізіп, жұмыртқа салады. Түріне және өмір сүретін ортасына қарай, личинка жапырақтардың, қиындылардың немесе ағаш кесектерінің астында жасырынады, жарықтарға тығылады немесе жұмсақ материалға конус тәрізді шұңқыр қазады. Олар өмірлік циклын аяқтау үшін бірнеше жылға дейін уақыт кетеді; жетілуіне мол тамақ көмектеседі, бірақ тамақтанбай да көп айлар бойы тірі қалуға қабілетті. Салқын климатта олар тереңірек қазылып, қыс айларында белсенділіктен тоқтатылады. Ересек құрт шамамен 25 күн өмір сүреді, бірақ кейбір жәндіктер 45 күнге дейін тірі қалады. Myrmeleontidae туысының кейбір түрлері, мысалы Dendroleon pantherinus, личинкасы құрылысы жағынан Myrmeleon-ға ұқсас болғанымен, тұзақ жасамайды, бірақ ағаштағы ойықтардағы қиындылардың арасында жасырынып, өткен олжаны ұстап алады. Жапонияда Gatzara jezoensis личинкалары бірнеше жыл бойы тастардың бетінде аң күтіп тұрады; осы уақыт ішінде олар көбінесе лишаймен қапталады және бір шаршы метрге 344-ке дейін жететін тығыздықпен тіркелген. Личинка – ашкөз жыртқыш. Ол олжасын жауымен ұстап, оған у мен ферменттер енгізгеннен кейін бірнеше минут ішінде ас қорыту өнімдерін соруға кіріседі. Тұзақ құратын түрлерде орташа өлшемді личинка шамамен 5 см тереңдікте және 7,5 см ендікте шұңқыр қазады. Бұл мінез-құлық Vermileonidae (Diptera) түрлерінде де байқалады, олардың личинкалары құмырсқалармен қоректену үшін дәл осындай шұңқыр қазады. Таңдалған жерді дөңгелек ойықпен белгілегеннен кейін, құртша артқа қарай жылжып, құрсағын жырғыш ретінде пайдаланып, топырақты қазып шығарады. Бір алдыңғы аяғының көмегімен ол жұмсақ бөлшектерді бірінен соң бірі басына жинап, содан кейін әр кішкентай үйіндіні операция жүріп жатқан жерден лақтырып жібереді. Осылайша, ол айналасынан орталыққа қарай біртіндеп жылжиды. Шұңқыр аяқталғаннан кейін, личинка топыраққа көміліп, тек жауырықтары ғана жер бетінен көрінеді, көбінесе конус ұшының екі жағынан кең жайылған күйде. Личинканың аузына олжаны бағыттайтын және лавадан аулақ болатын тік беткейлі тұзақ – жануарлар әлеміндегі ең қарапайым және тиімді тұзақтардың бірі. Жіңішке дәнге ұқсас қабықшасы олжаны тасымалдайтын қар көшкінінің мүмкіндігінше үлкен болуын қамтамасыз етеді. Олар құмырсқа сияқты кездейсоқ шетіне тап келген кішкентай жәндіктерге тұрақсыз тірек береді. Төменге сырғып түскен олжаны құртша дереу ұстап алады; егер ол шұңқырдың қауіпті қабырғаларын көтерілуге тырысса, оның күш-жігері тез тоқтатылып, личинка төменнен лақтырған құм жаудырып құлатады. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, қарақұйрық личинкалары жыртқыштардан жасырынғанда, айнымалы уақыт аралығында (бірнеше минуттан бір сағатқа дейін) «өлгендей» болып қалуы мүмкін. Бұл әдіс тиімді, оны қолданатын учаскелерде тірі қалу деңгейін 20%-ға арттырды. Сонымен қатар, олар оның тиімділігін барынша арттырған сияқты – мерзімін ұзарту личинкаларға айтарлықтай тірі қалу пайдасын бермейді.