Кіріспе

Индия қорғаныс министрлігі бағдарламасы

Интегралды басқарылатын зымырандарды дамыту бағдарламасы (IGMDP) – Индия қорғаныс министрлігінің зымырандардың толық спектрін зерттеу және әзірлеуге бағытталған бағдарламасы. Бағдарламаны Қорғаныс ғылыми-зерттеу және дамыту ұйымы (DRDO) және қару-жарақ фабрикалары кеңесі, сондай-ақ басқа да үндістандық үкіметтік саяси ұйымдар бірлесіп жүзеге асырды. Жоба 1982–1983 жылдары Абдул Каламның жетекшілігімен басталды және осы стратегиялық зымырандар сәтті әзірленгеннен кейін 2008 жылы аяқталды. 2008 жылдың 8 қаңтарында DRDO басқарылатын зымырандар бағдарламасының сәтті аяқталғанын және жобалау мақсаттарына қол жеткізілгенін ресми түрде жариялады, себебі бағдарламадағы зымырандардың көп бөлігі жасалып, Үндістан қарулы күштеріне қабылданып үлгерді.

Кедергілер

Үндістан 1988 жылы алғашқы «Притви» зымырасын, 1989 жылы «Агни» зымырасын сынақтан өткізгеннен кейін, Зымыран технологиясын бақылау режимі (1987 жылы Канада, Франция, Германия, Италия, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ құрған бұрынғы бейресми топ) Үндістанның зымырандарды дамыту бағдарламасына көмектесетін кез келген технологияға қол жеткізуді шектеу туралы шешім қабылдады. МТКР-ға қарсы тұру үшін IGMDP тобы ДРДО зертханалары, өнеркәсіп және академиялық мекемелердің консорциумын құрып, осы жүйелерді, компоненттерді және материалдарды жасады. Бұл бағдарламаның прогресін баяулатқанмен, Үндістан МТКР-дан бас тартқан барлық шектеулі компоненттерді өз күштерімен сәтті дамытты. Зымыралар түрлері сұйық немесе сұйық және қатты отынды пайдаланады. Ол ұрыс даласында қолданылатын зымыра ретінде әзірленген, тактикалық ядролық қару ретінде ядролық оқ-дәріні тасымалдай алады.

| Зымыра түрі | Оқжарақтың түрі | Пайдалы жүктеме (кг) | Қашықтық (км) | Өлшем (м) | Отын/Сатылар | Салмағы (кг) | Қызметте тұрған жыл | CEP (м) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Притви I | Тактикалық | Ядролық, HE, субмунициялар, FAE, химиялық | 1000 | 150 | 8.55X1.1 | Бір сатылы сұйық | 4400 | 1988 | 30–50 |
| Притви II | Тактикалық | Ядролық, HE, субмунициялар, FAE, химиялық | 350–750 | 350 | 8.55X1.1 | Бір сатылы сұйық | 4600 | 1996 | 10–15 |
| Притви III | Тактикалық | Ядролық, HE, субмунициялар, FAE, химиялық | 500–1000 | 350–600 | 8.55X1 | Бір сатылы қатты | 5600 | 2004 | 10–15 |

IGMDP жобасының бастапқы аясында «Притви» зымырасы Үндістан армиясы, Әуе күштері және Теңіз күштері үшін нұсқалары бар, қысқа қашықтыққа ұшатын баллистикалық зымыра ретінде көрілген. Жылдар өте келе «Притви» зымырасының сипаттамалары бірнеше өзгеріске ұшырады. «Притви I» классындағы зымыралар 1994 жылы Үндістан армиясына қабылданып, қазіргі кезде «Прахар» зымыраларымен ауыстырылып жатыр деген хабар бар. «Притви II» зымыралары 1996 жылы қолданысқа енгізілді. «Притви III» класының қашықтығы 350 км-ге дейін жетеді және 2004 жылы сәтті сынақтан өтті.

Агни қайта кіру технологиясы

IGMDP-ге "Агни" деп аталатын қайта кіру технологиясын демонстрациялайтын технология қосылды, себебі "Притви" зымыраны ұзын қашықтыққа ұшуға бейімдеу мүмкін болмады. "Агни" зымырасының қайта кіру технологиясымен жасалған алғашқы сынақ ұшуы 1989 жылы өтті. Қайта кіру жүйесі құрамында шайырлар мен көміртек талшықтары қолданылды және 3000°C температураға дейін төтеп бере алды. Бұл жобада дамытылған технологиялар кейіннен "Агни" зымырандары сериясында пайдаланылды.

Тришул

Тришул (санскритше: त्रिशूल, үшқырлы жебе деген мағынаны білдіреді) – Үндістанның Біртіндеп басқарылатын зымырандарды дамыту бағдарламасының бөлігі ретінде әзірленген, қысқа қашықтықтағы жер-әуе зымыраны. Оның ұшу қашықтығы 12 км және 5,5 кг салмақты жарылғыш бөлігі бар. Бұл жүйе қысқа қашықтықтағы, төмен биіктікте (теңіз бетіне жақын) ұшатын нысаналарды жоюға, сондай-ақ теңіз кемелерін зымырандардан қорғауға, құрлықта жер-әуе зымыраны ретінде қолдануға арналған. Мағлұматтарға сәйкес, зымыранның қашықтығы 12 км және 15 кг салмақты жарылғыш бөлігі бар. Зымыранның салмағы 130 кг, ал ұзындығы 3,5 м. Үндістан 2008 жылдың 27 ақпанында жобаны ресми түрде тоқтатты. "Акаш" – орташа қашықтықтағы жер-әуе зымыраны, нысананы 30 км қашықтықта тоқтатуға қабілетті. Оның ұшыру салмағы 720 кг, диаметрі 35 см және ұзындығы 5,8 метр. "Акаш" дыбыс жылдамдығынан асып, шамамен 2,5 Мах жылдамдыққа жетеді. Ол 18 км биіктікке көтеріледі. 55 кг салмақты, алдын ала бөлінген жарылғыш бөлікпен жұптасқан цифрлық жақындық сенсоры, сондай-ақ қауіпсіздікпен қаруландыру және жарылыс механизмі бақыланатын жарылыс тізбегін қамтамасыз етеді. Өзін-өзі жою құрылғысы да орнатылған. Ол қатты отынмен жұмыс істейтін күшейткіш сатысымен қозғалады. Зымыранда электрондық қарсы шараларға қарсы жұмыс істей алатын терминалды басқару жүйесі бар. "Акаш" ЖАЖ жүйесі бірнеше нысанаға (бір батареяда 4-ке дейін) шабуыл жасауға мүмкіндік береді. "Акаш" зымыранының ұшқыш реактивті қозғалтқышты пайдалануы, "Патриот" зымырандарынан айырмашылығы, жылдамдығын жоғалтпай сақтауға мүмкіндік береді. Зымыранды 80 км қашықтықта іздеуге және 60 км қашықтықта нысананы жоюға арналған "Раджендра" атты көп мақсатты және көп функциялы фазалық басқару радиолокаторы қолдайды. Зымыран толықтай радиолокатормен басқарылады, өздігінен ешқандай активті басқару жоқ. Бұл оған кедергіге қарсы тұру қабілетін арттырады, өйткені ұшақтың өзін-өзі қорғау кедергісі жоғары қуатты "Раджендраға" қарсы жұмыс істеуі керек, ал шабуылға ұшыраған ұшақ "Акаштан" ешқандай терминалды іздеушінің ескертуін алмайды. Зымыранның конструкциясы SA-6-ға ұқсас, төрт ұзын түтікшелі ұшқыш реактивті қозғалтқыштары қанаттары арасында орналасқан. Тік және иін тіреу үшін төрт үшбұрышты жылдамдықпен қозғалатын қанаттар дене ортасына орнатылған. Айналуды басқару үшін төрт тік кесілген дельта қанаттары құйрықтың алдында орналасқан. Алайда, ішкі схема толыққанды модернизацияланған орналасуды көрсетеді, оның ішінде арнайы оңтайландырылған траекториясы бар бортындағы компьютер және толыққанды цифрлық жақындық сенсоры бар. Армияға арналған "Акаш" жүйесі пулемет және радиолокаторлық көліктері үшін Т-72 танк шассиін пайдаланады. Армияға арналған "Раджендраның" туындысы III деңгейлі батареялық радиолокатор деп аталады. Әуе күштерінің нұсқасы зымыранды тарту үшін Ashok Leyland жүк көлігі платформасын пайдаланады, ал радиолокатор BMP 2 шассиінде орналасқан және II деңгейлі батареялық радиолокатор деп аталады. Кез келген жағдайда, ұшыру құрылғылары әрқайсысы үш "Акаш" зымыранымен жабдықталған. Ұшыру құрылғылары автоматтандырылған, автономды және басқару пунктімен және басқару радиолокаторларымен желіге қосылған. Олар азимут және биіктік бойынша бұрылуға қабілетті. "Акаш" жүйесі теміржол, автомобиль жолдары немесе әуе арқылы жеткізілуі мүмкін. "Акаш" зымыранының алғашқы сынақ ұшуы 1990 жылы жүргізілді, ал дамыту ұшулары 1997 жылдың наурызына дейін жалғасты. Әскери-әуе күштері Біртіндеп басқарылатын зымырандарды дамыту бағдарламасының бөлігі ретінде әзірленген "Акаш" жер-әуе зымыранын қабылдау процесін бастады. "Акаш" қару жүйесінің бірнеше нысананы анықтау қабілеті C4I ортасында сынақ атысы арқылы көрсетілді. 2005 жылы екі "Акаш" зымыраны бір мезгілде екі жылдам қозғалатын нысананы жойды. "Акаш" жүйесінің 3D орталық іздеу радиолокаторының (3D CAR) топтық режимінде жұмыс істеуі толыққанды расталды. 2007 жылдың желтоқсан айында Үндістанның Әуе күштері "Акаш" зымыран жүйесін пайдалану бойынша сынақтарды аяқтады. Он күнге созылған сынақтар сәтті аяқталды, зымыран барлық бес рет нысанаға тиді. Чандипурдағы он күндік сынақтан бұрын "Акаш" жүйесінің ЭККМ бағалау сынақтары Гвалиор әуе базасында, ал жүйелік көліктердің жылдамдығы сынақтары Покранда жүргізілді. Әскери-әуе күштері "Акаштың" нысаналарды жоюдағы тұрақтылығын тексеру үшін пайдаланушының сынақ директивасын әзірледі. Келесі сынақтар жүргізілді: төмен ұшатын, жақын қашықтықтағы нысанаға, алыс қашықтықтағы, биік биіктіктегі нысанаға, нысанаға жақындап келе жатқан нысанаға және бір ұшыру құрылғысынан екі зымыранды төмен биіктікте артқа шегініп келе жатқан нысанаға қарсы ату. Осыдан кейін Әскери-әуе күштері екі эскадрилья (әр эскадрильяда 2 батарея) күшіндегі бұл зымыран жүйесін қабылдауды бастайтынын мәлімдеді. Жеткізілім аяқталғаннан кейін, зымырандарды тоқтатуға дайын болған SA-3 GOA (Pechora) ЖАЖ жүйелерін ауыстыру үшін қосымша тапсырыстар беріледі. 2010 жылдың ақпанында Үндістанның Әуе күштері "Акаш" жүйесінің тағы алты эскадрильясын тапсырыс берді, осылайша осы типтегі тапсырыстар саны сегізге жетті. Үндістан Армиясы да "Акаш" жүйесін тапсырыс беруі күтілуде.

Наг

Наг (санскритше: नाग – кобра) – Үндістанның үшінші буын "Атып, ұмыт" танкке қарсы зымыраны. Бұл – кез келген ауа райында қолданылатын, 0,5–4 км қашықтықтағы тік шабуыл зымыраны. Зымыран 8 кг салмақты, танкке қарсы жоғары жарылғыш (HEAT) тандемдік оқ-дәрілерді пайдаланады, ол заманауи броняны, соның ішінде жарылғыш реактивтік броняны (ERA) және композиттік броняны жеңе алады. Наг – күндіз де, түні де жұмыс істейтін бейнелеуді инфрақызыл (IIR) басқару жүйесін қолданады. IIR іздеуішін ұшыру режимі LOBL (ұшыру алдында нысананы анықтау). Нагты жаяу әскер машинасына орнатуға болады, сондай-ақ HAL Dhruv тікұшағынан ұшырылатын нұсқасы да бар, оның интеграциясы жүріп жатыр. Әскери және Әуе күштері үшін жеке нұсқалар әзірленуде. Әскери бөлімдерде зымырандарды арнайы тасымалдау машиналары (NAMICA Nag Missile Carrier) жеткізеді, олар нысананы табу үшін термографиялық камерамен жабдықталған. NAMICA – Үндістанда "Sarath" деп лицензияланған, өндірілген BMP 2 жаяу әскерінің жауынгерлік машинасының модификацияланған түрі. Тасымалдау машиналары бақылау/ұшыру платформасында төрт дайын зымыранды тасымалдай алады, ал тасымалдаушының ішіндегі зымырандарды қайта зарядтауға болады. Әуе күштері үшін зымыранның траекториясын басқаруға арналған мұрындыққа жылулық бейнелеу жүйесі ("Helina") әзірленді. Зымыран толығымен шыны талшықтан жасалған, салмағы шамамен 42 кг. Наг 2005 жылғы 19 наурызда Махараштра штатындағы Ахметнагардағы сынақ полигонында 45-ші рет сынақтан өтті, бұл дамыту кезеңінің аяқталғанын білдіреді. Қазір ол өндіріске түседі, бірақ бұл пайдаланушылардың сынақтарына және Үндістан армиясының мақұлдауына байланысты. Зымыранның болашақ нұсқалары қосымша опция ретінде кез келген ауа райында қолданылатын миллиметрлік толқын (mmW) іздеуішін пайдалануы мүмкін. Бұл іздеуіш әзірленген және оны зымыранға енгізу жұмыстары жүріп жатыр.