Кіріспе
Абугида жазуы (Ходжики, Ходжаки, Хваджа Синди) – бұрынғыда және тек Индия субконтинентінің бір бөлігінде, соның ішінде Синд, Гуджарат және Пенджабта Ходжа қауымдастығы қолданған жазу. Алайда, бұл жазу Бірмадан Шығыс және Оңтүстік Африкаға дейінгі исмаили қауымдастықтарының мүшелері тарапынан да қолданылған. "Ходжики" атауы парсы тіліндегі "ходжа" сөзінен туындаған болуы мүмкін, бұл сөз "қожа" немесе "ие" деген мағынаны білдіреді. 2022 жылғы ғылыми мақалада көрсетілгендей, жазуды "Ходжики" деп атау – ресейлік ғалым Владимир Ивановтың енгізген салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. Бұл неологизм исмаилистер қолданған "Синди" және (Синди жазуының басқа түрлерінен ажырату қажет болған жағдайда) "Хваджа Синди" сияқты бастапқы терминдерді ығыстыра бастады. Олар бұл терминдермен міндетті түрде Синди тілін емес, олардың қауымдастығы қолданған жазуды – Хваджалар немесе Ходжалар деп белгіленген жазуды білдірді. Сандарға қатысты шатасуды болдырмау үшін британдық әкімшілік бюрократия "Хваджа Синди" терминін қосып, жазуды осылай атады. Исмаилилер де кейде жазуды тілден, сондай-ақ Синдте қолданылатын басқа жазулардан ажырату үшін осылай істеді. Хваджа исмаили қауымдастығы дәстүрлі "Синди" терминін "Ходжики" неологизмімен бірге қолдануын жалғастырды. Дегенмен, ағылшын және басқа батыс тілдерінде жазатын көптеген ғалымдар дәстүрлі "Синди" терминін тастап, ойлап табылған "Ходжики" терминін қабылдады. Ходжики – ландэ немесе "қырқылған" әліпбилер деп жіктелетін жазулар отбасының бір бөлігі, олар негізінен Синд пен Пенджабтың әртүрлі индуист қауымдастықтарында коммерциялық және саудалық жазу ретінде қолданылған. Бұл литургия үшін қолданылатын екі Ланда жазуының бірі, екіншісі – сикхизммен байланысты Гурмухи әліпбиі.
the script
Khojkī, Khojakī, or Khwājā Sindhī ( (Arabic script) खोजकी (Devanagari)), is a script used formerly and almost exclusively by the Khoja community of parts of the Indian subcontinent, including Sindh, Gujarat, and Punjab. However, this script also had a further reach and was used by members of Ismaili communities from Burma to East and South Africa. The name "Khojki" is likely derived from the Persian word khoja, which means "master", or "lord". As a scholarly article from 2022 has demonstrated, referring to the script as "Khojki" is a relatively new phenomenon, coined by the Russian scholar Wladimir Ivanow., This neologism began to replace the original terms used by Ismailis such as Sindhi and (when necessary to distinguish it from other forms of Sindhi script) Khwajah Sindhi. By this, they did not necessarily mean the Sindhi language, but rather the script utilized by their community, known as the Khwajahs or Khojas. To avoid confusion, the British administrative bureaucracy added the term Khwajah, referring to the script as "Khwajah Sindhi" The Ismailis sometimes did the same to distinguish the script from the language, as well as from other scripts used in Sindh. The Khwajah Ismaili community continued using the traditional term ‘Sindhi’ alongside the neologism ‘Khojki.’ However, many scholars writing in English and other Western languages dropped the traditional term ‘Sindhi’ was adopting the invented term ‘Khojki.’
The script was employed primarily to record Ismaili religious and devotional literature; most notably in the form of poetry called gināns (a term derived from the Sanskrit jnāna meaning contemplative knowledge). Khojkī belongs to a family of scripts classified as landā or ‘clipped’ alphabets primarily employed as commercial and mercantile scripts by various Hindu communities of Sind and Punjab. It is one of the two Landā scripts used for liturgy, the other being the Gurmukhī alphabet, which is associated with Sikhism.
Жазбаның тарихы мен дамуы
Низари исмаили дәстүріне сәйкес, 15 ғасырдағы да’и Пир Садр әл Дин Ходжки жазуын ойлап тапқан. Эпиграфикалық дәлелдер арқылы жазудың Лоханаки немесе Лари жазуы түрінде да’идің келгенінен бұрын пайда болғаны анықталғанмен, ғалымдар Пир Садр әл Диннің жазудың дамуына, жетілдірілуіне және кеңінен қолданылуына маңызды рөл атқарғанын жоққа шығармайды. Исмаили әдебиетінің жетекші ғалымы және Ходжки қолжазбаларын жүйелі түрде зерттеген аз ғалымдардың бірі доктор Али Асани: «Ходжки, әлдебір дәрежеде Лоханакидің жетілдірілген немесе дамыған түрі болуы мүмкін, ал оның дамуында аңыздағы Пир Садр әл Дин рөл атқарған жоқ емес» деген қорытындыға келген. Бұл жазудың алғашқы нұсқалары негізінен сауда және коммерциялық құжаттама үшін қолданылған және әдебиетті жазуға толыққанды жабдықталмаған. Негізгі мәселелерге: өте шектеулі дауыстылар жүйесі, сөздердің бөлінбеуі, тұрақсыз орфография, қатарласып, мағынасыз сипаттағы әрі екіұшты таңбалар кірген. Алайда, жазудың көзге көрінетін кемшіліктеріне қарамастан, бұл жергілікті әдеби дәстүрлердің болмағанын білдірмейді, керісінше, олар негізінен ауызша сақталған. Уақыт өте келе, осы мәселелердің кейбіріне шешімдер енгізілді, олардың ішіндегі ең маңыздысы – лакана деп аталатын ортаңғы дауысты белгілердің дамуы болды. Сөздерді ажырату үшін нүктелі сызық сияқты тыныс белгілері де пайда болды. Бұл жетістіктер ерте кезеңде орын алып, гинандарды жазуға мүмкіндік бергенмен, қолжазбаларға сүйенсек, жазу 19 ғасырдың соңына дейін дамуын жалғастырған. Дегенмен, ескі және нашарлаған қолжазбаларды көшіру кезінде құрметпен жою салты кең таралған, сондықтан жазудың уақыт бойынша эволюциясын анықтау қиындық тудырады. Жеке коллекциялардағы белгісіз сандағы қолжазбалардан басқа, қазіргі уақытта Карачидегі ITREB (Исмаили тариқасы және діни білім беру кеңесі), Лондондағы IIS (Исмаили зерттеулер институты) және Гарвард университетінде үш институционалдық жинақ бар. Жаңа баспа технологияларына бейімделу барысында Ходжки жазуы 20 ғасырдың басында Лалжи Девраджидің басшылығымен дамудың жаңа кезеңіне енді. Ол Бомбей қаласындағы Ходжа Синдхи баспаханасы арқылы Ходжкиде көптеген материалдарды жинақтап, өңдеп, жариялады. Осылайша жаңа баспа технологияларын пайдалануға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, доктор Асани: «Айнысымен, баспаның пайда болуы жазудың өліміне себеп болған болуы мүмкін» деген пікірді білдіреді. Бұл төмендеуге бірнеше фактор ықпал етті. 20 ғасырдың басында «діни әдебиеттерді шығару орталықтандырылып, қауымдық мекемелердің бақылауына алынды». Ходжки енді «тірі жазу» болмаса да, осы корпусқа қол жеткізу исмаили дәстүрінің осы нақты мәдени контексте қалай өсіп, бейімделгені туралы ерекше түсінік береді, сондай-ақ бұл қауымның өз тарихын және өзін қалай көріп, құрастырғаны туралы мәліметтер ұсынады.
Сценарий және жеке тұлға
Мишель Бойвиннің түсіндіруінше, қазіргі Қожа қауымы үшін гинналар Қожа діни мұрасының ядросы болғандықтан, "олар жеке басын қалыптастыру процесінде өте маңызды мәселеге айналды". Асани былай дейді: "Исмаилилер жағдайында Ходжки жазуын – "жергілікті" жазуды қабылдау, діни әдебиетті жергілікті халыққа ең таныс жазу арқылы қолжетімді етуге жасалған тытырға болуы мүмкін". Жазудың тарихы мен әдеби дәстүрі туралы ой жүгіртіп, Асани Ходжкинің жергілікті Исмаили қауымымен қабылдануының және үнемі жетілдірілуінің бірнеше себебін көрсетеді: үш аймақта (Синд, Пенджаб және Гуджарат) тұратын Исмаилилер үшін ортақ жазба тілдің ерекше құралын ұсыну арқылы, кеңінен тараған және тілдік тұрғыдан алуан түрлі діни қауымдастықта ынтымақты және өзіндік сананы дамытуға ықпал етті. Бұл жазу діни әдебиеттің бір жерден екінші жерге таралуына көмектескені сөзсіз. Жазуды қолдану діни әдебиетті қауымның ішінде шектеуге де мүмкіндік берген болуы мүмкін – қауымның сенімдері мен амалдарына келіспейтін сыртқы күштердің қудалауынан сақтану үшін бұл қажетті шара болды. Осы тұрғыдан алғанда, Ходжки мұсылман мистикасының қарапайым халықтан жасырын ойларын жасыру үшін қолданған Балабайлан тілі сияқты құпия тілдермен бірдей мақсатта болған болуы мүмкін.