Кіріспе

Абугида жазу жүйесі

Сингаль жазуы, сондай-ақ сингаль әліпбиі деп те аталады, Сингаль халқы мен Шри-Ланканың көптеген тұрғындары Сингаль тілін, сондай-ақ литургиялық пали және санскрит тілдерін жазу үшін пайдаланады. Сингаль Аксара Малавасы, брахми жазуларының бірі, ежелгі үнді Брахми жазуынан тараған. Ол Гранта жазуымен де байланысты. Сингаль жазуы – солдан оңға қарай жазылатын абугида. Сингаль әріптері екі топқа бөлінеді. Әріптердің негізгі жиынтығы таза сингаль әліпбиін (ශුද්ධ සිංහල) құрайды, ол аралас сингаль әліпбиінің (මිශ්‍ර සිංහල) кіші жиынтығы болып табылады.

Тарих

Сингаль жазуы – брахми жазуынан туындаған және б.з.д. 3 ғасырында Солтүстік Үндістаннан әкелінген деп есептелген. Ол күрделі жолмен дамыды, ішінара тәуелсіз, бірақ әртүрлі кезеңдерде Оңтүстік Үндістан жазуларының, әсіресе ерте Гранта жазуының күшті ықпалына түсті. Анурадхапура қаласында б.з.д. 6 ғасырға жататын қыш ыдыстарда пракрит немесе сингал пракритімен жазылған тас жазулары табылды. Бұл Сейлондық брахми жазуының Үндістан материгіндегі брахми жазуына әсер еткені туралы пікірталас тудырды. 750 жыл шамасында пайда болған ортағасырлық сингал жазуы Гранта жазуының өте күшті ықпалымен ерекшеленеді. Содан кейін ортағасырлық (және қазіргі) сингал жазуы Оңтүстік Үндістан жазуларына ұқсас келеді.

Диакритикалық белгілер

Сингал тілінде диакритикалық белгілер пили (дауысты таңбалар) деп аталады. දිග diga – "ұзын", себебі дауысты дыбыс ұзағырақ естіледі, ал දෙක deka – "екі", өйткені жазу кезінде сызық екі еселенеді. Мысал ретінде "k" дауыссыздығы + "дауысты" дыбысын алайық: පිල්ල pilla Аты Транслитерация Құрамы Кешенді түрі ISO 15919 IPA ◌් හල් කිරිම ක්ක් Ішкі /a/ (пилилиң жоқтығы) ක් + අක ka ◌ා ඇලපිල්ල ක් + ආකා kā ◌ැ ඇදය ක් + ඇකැ kæ ◌ෑ දිග ඇදය ක් + ඈකෑ kǣ ◌ි ඉස්පිල්ල ක් + ඉකි ki ◌ී දිග ඉස්පිල්ල ක් + ඊකී kī ◌ු පාපිල්ල ක් + උකු ku ◌ූ දිග පාපිල්ල ක් + ඌකූ kū ◌ෘ ගැටය සහිත ඇලපිල්ල ක් + ර් + උකෘ kru ◌ෲ ගැටය සහිත ඇලපිලි දෙක ක් + ර් + ඌකෲ krū ◌ෟ ගයනුකිත්ත Комбувамен бірге дауыссыз дыбыстармен қолданылады. ◌ෳ දිග ගයනුකිත්ත Қазіргі қолданыста жоқ ෙ කොම්බුව ක් + එකෙ ke ේ කොම්බුව සහ හල්කිරීම ක් + ඒකේ kē ෛ කොම්බු දෙක ක් + ඓකෛ kai ො කොම්බුව සහ ඇලපිල්ල ක් + ඔකො ko ෝ කොම්බුව සහ හල්ඇලපිල්ල ක් + ඕකෝ kō ෞ කොම්බුව සහ ගයනුකිත්ත ක් + ඖකෞ kau

Вокальді емес диакритикалық белгілер

Анушвара (көбінесе биндува 'нөл' деп аталады) бір кішкентай шеңбермен ◌ං (Unicode 0D82) және висарга (техникалық тұрғыдан мишра алфавитінің бөлігі) екі ◌ඃ (Unicode 0D83) арқылы бейнеленеді. Дауысты әрпін жою үшін арнайы вирама диакритикасы, хал кирима (◌්) қолданылады, ол қай дауыссыз әріпке қосылғанына қарай екі түрлі пішінге ие. Екеуі де оң жақтағы суретте көрсетілген. Біріншісі көбірек қолданылады, ал екіншісі жоғарғы сол жақ бұрышта аяқталатын әріптер үшін пайдаланылады.

Қосындылар

+ Дауыссыз әріптер Жарылысты дауыссыз дауысты Unicode транслит. IPA Unicode транслитерациясы. IPA тілдік ක 0D9A ка ග 0D9C га кері тілдік ට 0DA7 ṭa ඩ 0DA9 ḍa тісті та 0DAD та ද 0DAF да еріндік ප 0DB4 па බ 0DB6 ba Басқа әріптер Unicode транслит. IPA Unicode транслитерациясы. IPA үйкеліс дыбыстар ස 0DC3 sa හ 0DC4 ha қосымша дыбыстар (ච) (0DA0) (ca) ජ 0DA2 ja мұрындық дыбыстар ම 0DB8 ma න 0DB1 na сұйық дыбыстар ල 0DBD la ර 0DBB ra жартылай дауыстылар ව 0DC0 va ය 0DBA ya кері тілдік ණ 0DAB ṇa ළ 0DC5 ḷa Бұл кестені сурет ретінде көрсетуге болады. Шудда әліпбиі 8 жарылыс дыбысын, 2 үйкеліс дыбысын, 2 қосымша дыбысты, 2 мұрындық дыбысты, 2 сұйық дыбысты және 2 жартылай дауыстыны қамтиды. Сонымен қатар, кері тілдік дыбыстар үшін екі графикалық белгі бар және , олар қазіргі сингал тілінде фонемалық емес, бірақ олар әлі де жиынның бір бөлігін құрайды. Бұлар кестеде көлеңкеленген. Таза тілдік жақтастар үшін үнсіз қосымша дыбыс (ච) śuddha жинағына кірмейді, өйткені ол Сидатсанггараның негізгі мәтінінде кездеспейді. Дегенмен, Сидатсанггара бұл дыбысты мысалдарда қолданады, сондықтан бұл дыбыс Элу тілінде болған. Қалай болғанда да, ол қазіргі сингал тілін бейнелеу үшін қажет. Бұл дауыссыз әріптердің негізгі пішіндері, егер олар басқа дауыстымен алмастырылмаса немесе халь кирима арқылы алынып тасталмаса, өзіндік дауыстыға ие.

Преназализацияланған ырғақтар

+ Преназализацияланған дауыссыз дыбыстар мұрындық кедергілі преназализацияланған дауыссыз дыбыстар Unicode транслиті. IPA тіл арқалық ඞගඟ 0D9F n̆ga тіл ұшы арқалық ණඩඬ 0DAC n̆ḍa тіл ұшы алдыңғы ඳඳ 0DB3 n̆da езулік ඹබඹ 0DB9 m̆ba Бұл кесте сурет ретінде көрсетілсін. Преназализацияланған дауыссыз дыбыстар қарапайым әріптерге ұқсас. олардың сол жағы және оң жағы , ал қалған үш әріптің үшеуі де сол жағына кішкене сызық қосылған жарылыс дыбысының әрпі сияқты болады. Дыбыстық белгілер қарапайым жарылыс дыбысының әрпіне қосылғандай жалғанады.

Қосындылар

Қосымша аралас дауыссыз дыбыстар дауыссыз дауысты Unicode транслитерациясы. IPA Unicode транслитерациясы. IPA тіл ұшымен жасалатын [velar] ඛ 0D9B kha ඝ 0D9D gha тіл ұшымен жасалатын және кері тілмен жасалатын [velar retroflex] ඨ 0DA8 ṭha ඪ 0DAA ḍha кері тілмен жасалатын тіс дыбыстары [retroflex dental] ථ 0DAE tha ධ 0DB0 dha тіс дыбыстары [dental] ඵ 0DB5 pha භ 0DB7 bha езу дыбыстары [labial] Басқа да қосымша аралас графемалар Unicode транслит. IPA Unicode транслитерациясы. IPA тіл қысымды дыбыстар ශ 0DC1 śa ෂ 0DC2 ṣa тіл қысымды дыбыстар тынысты аффрикаттар ඡ 0DA1 cha ඣ 0DA3 jha тынысты аффрикаттар мұрын дыбыстары ඤ 0DA4 ña ඞ 0D9E ṅa мұрын дыбыстары басқа ඥ 0DA5 jña ඦ 0DA6 n̆ja басқа басқа ෆ 0DC6 fa f n/a fa басқа Бұл кесте сурет ретінде көрсетілсін.

Хаттар атауы

Сингал śuddha графемалары әріптердің шығаратын дыбысына "янна" қосып, дауыстық диакритикаларды қоса алғанда, бірыңғай тәртіппен аталады. Сондықтан, "а" әрпі "айанна", "ā" әрпі "āянна", "к" әрпі "каянна", "ка" әрпі "ка̄янна", "ке" әрпі "кейанна" және т.б. деп аталады. Хал кирима әріптері үшін, оңай айту үшін, аралық "а" дауысы қосылады: "к" әрпі "акянна" деп аталады. Тағы бір атау тәсілі – дауысы жоқ әріптердің алдына "ал" қою, мысалы, "алкаянна". Қосымша мишра әріптері фонетикалық тұрғыдан śuddha әріптерінен ерекшеленбегендіктен, осылай жалғастыру шатасуға алып келер еді. Мишра әріптерінің атаулары әдетте бір сөзбен айтылатын екі śuddha әріптерінің атауларынан құралады. Біріншісі дыбысты, екіншісі пішінді көрсетеді. Мысалы, демалыспен айтылатын "kh" әрпі "баянну каянна" деп аталады. "Каянна" дыбысты, ал "баянну" пішінді көрсетеді: "kh" пішіні "b" әрпіне (баюну = баянна сияқты) ұқсас. Тағы бір тәсіл – мишра демалысын "махапрана" (kh: махапрана каянна) арқылы, ал мишра ретрофлекстерін "мурджа" (ළ: мурджа лайанна) арқылы белгілеу.

Транслитерация

Сингаль тілінде транслитерация (сингаль: රෝම අකුරින් ලිවීම rōma akurin livīma, сөзбе-сөз "Рим әріптерімен жазу") Деванагари транслитерациясына ұқсас етіп жасалуы мүмкін. Шри-Ланкадағы қарапайым транслитерациялар көбінесе ешқайсысына да сәйкес келмейді. Дауыссыз әріптер ағылшын тіліндегі әріптемелік сәйкестіктерге сәйкес транслитерацияланады, бұл бірнеше фонемалар үшін әртүрлі жазу нұсқаларына әкелуі мүмкін. Мысалы, , , , және т.б. болуы мүмкін. Сингаль тіліне тән транслитерация үлгісі, фонемалық аспираттардың жоқтығымен жеңілдетіледі, дауыссыз тіс жарықшасы үшін және дауыссыз ретрофлекстік жарықшасы үшін қолданылады. Бұл, болжам бойынша, ретрофлекстік жарықшасы ағылшын тіліндегі альвеолярлық жарықшасымен бірдей сезіледі, ал сингал тіліндегі тіс жарықшасы ағылшын тіліндегі дауыссыз тіс үндісімен шатастырылады. Тіс және ретрофлекстік дауысты жарықшалар әрқашан , ретінде беріледі, себебі ағылшын тіліндегі әріптемеде осыған ұқсас жазу жоқ.

Компьютерлік кодтау

Жалпы алғанда, сингаль тілінің қолдауы, мысалы, деванагари тілінің қолдауынан кем дамыған. Жиі кездесетін мәселе – әріптердің алдында тұратын және әртүрлі пішінде болатын диакритикалық белгілерді дұрыс көрсету. Сингаль тілінің қолдауы Microsoft Windows XP жүйесіне кіріктірілмеген, тамил және хинди тілдерінен айырмашылығы, бірақ SIL International ұйымының Keyman бағдарламасы сияқты үшінші тарап құралдары арқылы қолдауға ие болды. Содан кейін Windows Vista және одан жоғары нұсқаларының барлығы, Windows 10-ды қоса алғанда, сингаль тілін әдепкі бойынша қолдайды және сингаль жазуын оқу үшін қосымша қаріптерді орнату қажеттілігі жоқ. Nirmala UI – Windows 10 жүйесіндегі әдепкі сингаль қаріпі. Windows 10-ның соңғы нұсқалары бұрынғы нұсқаларда әдепкі бойынша қолдау көрсетілмеген сингаль архаикалық сандарын қолдау мүмкіндігін қосты. macOS үшін Apple Inc. компаниясы Unicode интеграциясы арқылы macOS Catalina және одан жоғары нұсқалары үшін сингаль қаріптеріне қолдауды қамтамасыз етті. Пернетақта қолдауы Helakuru және Keyman сияқты үшінші тарап құралдары арқылы қолжетімді. Mac OS X жүйесінде сингаль қаріптері мен пернетақта қолдауын Nickshanks және Xenotypetech ұсынды. Linux үшін IBus және SCIM енгізу әдістері сингаль жазуын қолдайтын қосымшаларда бірнеше негізгі карталар мен дәстүрлі, фонетикалық және көмекші техникалар сияқты әдістерді пайдалануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Android мобильді операциялық жүйесінің жаңа нұсқалары сингаль жазуын көрсетуді де, енгізуді де әдепкі бойынша қолдайды, ал Helakuru сияқты қосымшалар арнайы пернетақта интеграторлары ретінде қызмет етеді.

Юникод

Сингала жазуы 1999 жылдың қыркүйегінде 3.0 нұсқасы шыққан кезде Юникод стандартына қосылды. Бұл символдар жиынтығы Шри-Ланкада SLS1134 стандарты ретінде қабылданды. Сингала тілі үшін негізгі Юникод блогы U+0D80–U+0DFF. Тағы бір блок, Сингаланың көне сандары, 2014 жылдың маусым айында 7.0.0 нұсқасында Юникодқа қосылды. Оның диапазоны U+111E0–U+111FF.