Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жазу жүйесі
Writing system
Абугида (,/ɑː//b//uː/'/ɡ//iː//d//ə//, /,/æ//b// // аудио=En Абугида айтылуы. ogg/; Ge'ez: አቡጊዳ) – кейде альфасиллабарий, неосиллабарий немесе псевдоалфавит деп аталатын, сегменттік жазу жүйесі. Онда дауыссыз-дауысты тізбектері бірліктер ретінде жазылады; әрбір бірлік дауыссыз әріпке негізделген, ал дауысты белгілері екіншілік, диакритикалық белгіге ұқсас. Бұл толық алфавиттен өзгеше, онда дауыстылар мен дауыссыздың мәртебесі тең болады, сондай-ақ абжадтан да ерекшеленеді, онда дауысты белгілері болмайды, толық емес немесе міндетті емес. Аз ресми жағдайларда, осы жазудың үш түрі де «алфавит» деп аталуы мүмкін. Бұл терминдер оларды силлабарийден де ажыратады, онда бір таңба бір дауыссыз және бір дауыстының комбинациясын көрсетеді. Осымен байланысты ұғымдарды 1948 жылы Джеймс Жермен Феврьер (неосиллабизм терминін қолдана отырып) және Дэвид Дирингер (жартылай силлабарий терминін қолдана отырып) тәуелсіз түрде енгізді, ал 1959 жылы Фред Хаусхолдер (псевдоалфавит терминін енгізді) енгізді. «Абугида» терминін эфиопиялық термині ретінде 1990 жылы Питер Т. Дэниелс ұғымды атау үшін таңдады, ал Гнанадесикан мен Римзим, Кац және Фаулер акшара немесе āksharik ұсынды. Абугидаларға Тибет, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның кең таралған брахмалық жазу жүйелері, семиттік эфиопиялық жазулар және Канада аборигендерінің силлабикалық жазулары кіреді. Силлабарийлер сияқты, жазу жүйесінің бірліктері сылбырлардың және дауыссыздың бейнелеуінен тұруы мүмкін. Брахмалық жазулар отбасы үшін бірліктерді білдіру үшін акшара термині қолданылады.
An abugida (,/ɑː//b//uː/'/ɡ//iː//d//ə//, /,/æ//b// //audio=En Abugida pronunciation. ogg/; from Ge'ez: አቡጊዳ)sometimes also called alphasyllabary, neosyllabary, or pseudo alphabetis a segmental writing system in which consonant–vowel sequences are written as units; each unit is based on a consonant letter, and vowel notation is secondary, similar to a diacritical mark. This contrasts with a full alphabet, in which vowels have status equal to consonants, and with an abjad, in which vowel marking is absent, partial, or optional – in less formal contexts, all three types of the script may be termed "alphabets". The terms also contrast them with a syllabary, in which a single symbol denotes the combination of one consonant and one vowel. Related concepts were introduced independently in 1948 by James Germain Février (using the term néosyllabisme) and David Diringer (using the term semisyllabary), then in 1959 by Fred Householder (introducing the term pseudo alphabet). The Ethiopic term "abugida" was chosen as a designation for the concept in 1990 by Peter T. Daniels. and Gnanadesikan and Rimzhim, Katz, & Fowler have suggested aksara or āksharik. Abugidas include the extensive Brahmic family of scripts of Tibet, South and Southeast Asia, Semitic Ethiopic scripts, and Canadian Aboriginal syllabics. As is the case for syllabaries, the units of the writing system may consist of the representations both of syllables and of consonants. For scripts of the Brahmic family, the term akshara is used for the units.
Этимология
Эфиопия мен Эритреяның бірнеше тілінде абугида дәстүрлі түрде эфиопиялық немесе геез жазуының әріптерін білдіреді, осы жазуда осы тілдердің көпшілігі жазылады. Геез – әлемдегі сегменттік жазу жүйелерінің бірі, басқаларына үнді-брахми жазулары және Канаданың аборигендерінің буын жазулары кіреді. Абугида сөзі ä, bu, gi, da төрт әрпінен шыққан, дәл сол сияқты албецедтік сөзі латын әріптері a be ce de, абджад араб әріптері a b j d, ал әліпби грек әліпбиінің бірінші екі әрпі – альфа мен бетадан шыққан. Абугида терминін тіл білімінде Питер Т. Дэниелс 1990 жылы жазу жүйелерінің типологиясындағы зерттемесінде ұсынған.
In several languages of Ethiopia and Eritrea, abugida traditionally meant letters of the Ethiopic or Ge‘ez script in which many of these languages are written. Ge'ez is one of several segmental writing systems in the world, others include Indic/Brahmic scripts and Canadian Aboriginal Syllabics. The word abugida is derived from the four letters, ä, bu, gi, and da, in much the same way that abecedary is derived from Latin letters a be ce de, abjad is derived from the Arabic a b j d, and alphabet is derived from the names of the two first letters in the Greek alphabet, alpha and beta. Abugida as a term in linguistics was proposed by Peter T. Daniels in his 1990 typology of writing systems.
Фасса
Императорлық моңғол жазуы – Фагспа тибеттік абугидадан туындаған, бірақ барлық дауысты әріптер диакритикалық белгілер түрінде емес, түзу сызықпен жазылады. Дегенмен, ол /a/ дауысының ішкі болуын және жеке дауысты әріптерінің болуын сақтайды.
The imperial Mongol script called Phagspa was derived from the Tibetan abugida, but all vowels are written in line rather than as diacritics. However, it retains the features of having an inherent vowel /a/ and having distinct initial vowel letters.
Пааух
Павах Хмонг – сегменттік емес жазу, ол буынның басын және аяғын, мысалы, дауыссызлардың тізбектерін және соңғы дауыссызға ие дауыстыларды көрсетеді. Сондықтан ол сегменттік емес және оны абугида деп қарастыруға болмайды. Дегенмен, ол сырттай абугидаға ұқсас, бірақ дауыссыз бен дауыстының рөлі кері. Көптеген буындар рима-бас (әдетте дауысты-дауыссыз) ретінде екі әріппен жазылады, тіпті олар бас-рима (дауыссыз-дауысты) ретінде айтылады, дәл деванагаридегі дауыстының дауыссызға дейін жазылуы сияқты. Павахтың ерекшелігі – оның ішкі римасы (орта тонмен) жазылмаса да, ішкі басы бар. Буын үшін осы екі компоненттің біреуін жазу қажет, сондықтан рима жазылады. Осылайша, жүйенің негізі рима (дауысты) болып табылады.
Pahawh Hmong is a non segmental script that indicates syllable onsets and rimes, such as consonant clusters and vowels with final consonants. Thus it is not segmental and cannot be considered an abugida. However, it superficially resembles an abugida with the roles of consonant and vowel reversed. Most syllables are written with two letters in the order rime–onset (typically vowel consonant), even though they are pronounced as onset rime (consonant vowel), rather like the position of the vowel in Devanagari, which is written before the consonant. Pahawh is also unusual in that, while an inherent rime (with mid tone) is unwritten, it also has an inherent onset For the syllable , which requires one or the other of the inherent sounds to be overt, it is that is written. Thus it is the rime (vowel) that is basic to the system.
Мероит
Абугида мен басқа сегменттік жазулардың арасын ажырату қиын. Мысалы, ежелгі Суданның мероиттік жазуында дауысты әріп "а" тікелей көрсетілмеген (мысалы, бір таңба "m" және "ma" үшін қолданылған), сондықтан ол брахмилік абугидалар отбасына ұқсас. Дегенмен, қалған дауыстылар толық әріптермен жазылған, емес диакритикалық белгілермен немесе өзгертулермен, сондықтан бұл жүйе негізінен ең көп қолданылатын дауыстыны жазуға көңіл бөлмеген әліпби болды.
It is difficult to draw a dividing line between abugidas and other segmental scripts. For example, the Meroitic script of ancient Sudan did not indicate an inherent a (one symbol stood for both m and ma, for example), and is thus similar to Brahmic family of abugidas. However, the other vowels were indicated with full letters, not diacritics or modification, so the system was essentially an alphabet that did not bother to write the most common vowel.
Қысқарту
Бірнеше стенография жүйесі дауыстылар үшін диакритикалық белгілерді қолданады, бірақ оларда өздігінен дауысты дыбыстар жоқ, сондықтан олар Брахми жазуларына қарағанда Таана және күрд жазуларына көбірек ұқсас. Габельсбергер стенографиясы және оның туындылары келесі дауыстыларды көрсету үшін сол дауысыздан кейінгі әріпті өзгертеді. Стенографияға негізделген Полард жазуы да дауыстылар үшін диакритикалық белгілерді пайдаланады; дауыстының дауысқа қатысты орналасуы тонды көрсетеді. Питман стенографиясы әр түрлі бағыттардағы түзу сызықтар мен төрттен бір шеңбер белгілерін дауыссыз әріптердің негізгі "әліпбиі" ретінде қолданады; дауыстылар әр түрлі дауысты дыбыстарды көрсету үшін 3 мүмкін позицияның бірінде жеңіл және ауыр нүктелер, сызықтар және басқа белгілер түрінде бейнеленеді. Дегенмен, жазу жылдамдығын арттыру үшін Питман дауысты белгілерін қолдану бойынша ережелерге ие, осылайша дауысты белгілерін жазу қажеттілігінен құтылуға болады.
Several systems of shorthand use diacritics for vowels, but they do not have an inherent vowel, and are thus more similar to Thaana and Kurdish script than to the Brahmic scripts. The Gabelsberger shorthand system and its derivatives modify the following consonant to represent vowels. The Pollard script, which was based on shorthand, also uses diacritics for vowels; the placements of the vowel relative to the consonant indicates tone. Pitman shorthand uses straight strokes and quarter circle marks in different orientations as the principal "alphabet" of consonants; vowels are shown as light and heavy dots, dashes and other marks in one of 3 possible positions to indicate the various vowel sounds. However, to increase writing speed, Pitman has rules for "vowel indication" using the positioning or choice of consonant signs so that writing vowel marks can be dispensed with.