Майрти́н О́ Ди́рей́н: И́рландия ақынның өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ирландиялық ақын (1910-1988)

Майрти́н О́ Дире́йн (29 қараша 1910 – 19 наурыз 1988) – Аран аралдарының Гаелтах аймағынан шыққан ирландиялық ақын. Луи де Паордың айтуынша, Сеан О Риордайн және Ма́йре́ Ма́к ан Са́оимен бірге О Дирейн "1940-1950 жылдары ирланд тіліндегі поэзияны түбінен өзгерткен үш ақынның бірі" болды. 1984 жылғы Десмонд Иганның лекциясында айтылғандай, "О Дирейннің генийі оның жетістіктерін ең жақсы салыстыруға болатын ақындарды шетелде іздеуге мәжбүр етеді; Испания мен Антонио Мачадоның нәзік күшін, Ресей мен Ахматованы, Германия мен Генрих Хайненің ащы-тұңғыш музыкасын еске алады".

Өмірбаян

О Дирейн Аран аралдарындағы Инис-Мордағы Срутан қаласында дүниеге келді және Инис-Мордағы Сеан О Дирейн мен Майреад Ни Дирейннің үш ұлы мен бір қызының ең үлкені болды. Сол кезде Ирландияның батысында кең таралғандай, О Дирейн моноглот ретінде өсті және жасөспірім шағына дейін тек Коннахт ирланд тілінде сөйледі. О Дирейн Онагт ұлттық мектебінде білім алды. Ирландияның Тәуелсіздік соғысынан кейінгі көптеген жазушылар, ақындар мен зиялылар сияқты, О Дирейн де Ирландия мемлекеттік қызметінде мансап құруды таңдады. Ол 1928 жылдан 1937 жылға дейін Галвей қаласындағы пошта және телеграф департаментінде жұмыс істеді, онда О Дирейн сонымен қатар Conradh na Gaeilge қалалық бөлімшесінің хатшысы болды және кейде ирланд тіліндегі сахналық қойылымдарда ойнады. Галвей қаласында тұрған кезінде О Дирейн Мишеал Мак Лиаммор мен Хилтон Эдвардс басқаратын Тайбхедэарк театры үшін орыс символистік ақыны Александр Блоктың өмірі туралы ирланд тілінде сахналық пьеса жазды. О Дирейн кейін Дублинде тұрып, жұмыс істеді, алдымен пошта және телеграф департаментінде, содан кейін білім департаментінде, "метрополистің асығыс лилипутіктерінің, сеанганфирлердің, яғни құмырсқалардың арасында" 1937 жылдан 1975 жылға дейін. 1938 жылы көрнекті гэльдік қайта жаңғыру ақыны және жазушысы Тадг О Доннадханың дәрісін тыңдағаннан кейін О Дирейн өз өмірін ирланд тіліндегі қазіргі заманғы әдебиетке арнауға шешім қабылдады және өлең жаза бастады. Мюрис Макконгейл 1988 жылы жариялаған мақаласында оның марқұм досы туралы келіспеді, өйткені ол О Дирейннің бала кезінде де ақын болуды жоспарлап отырғанына сенді. Бұл уақытта Тадг О Доннадха және оған ұқсас көптеген гэль тілінің қайта жаңғырушылары классикалық гэль әдеби тілінің және Дэн Диричтің қайта жаңғыруын жақтады. Екеуі де дәстүрлі түрде Ирландияның бард поэзиясында және Шотландияның биік жерлері мен аралдарында қолданылған, ал 17 ғасырда бард мектептері жабылғаннан кейін кем дегенде бір ғасыр бойы екі елде де түсініліп келді. Осы әдісті қолданудың орнына, О Дирейн, бірнеше жылдан кейін оның қасындағы ақындар Сеан О Риордайн мен Маир Маха ан Саои қосылып, 1916 жылы Пасхалық көтерілістен кейін Патрик Пирстің атылғаннан кейін ирланд тіліндегі өлеңде ұйықтап жатқан модернисттік поэзияның қайта өркендеуіне бастамашы болды. О Риордайн мен Маха ан ТСой сияқты, О Дирейн де тілдің ескі формаларын емес, өзі өскен тірі Гаэлтахт қауымдастығында қолданылатын қазіргі заманғы ирланд тілін қолдануды жөн көрді. О Дирейн, кейде Дун Чаоиннің айналасында айтылатын тірі Мунстер ирланд тілінде Дэн Диричті жазған Маха ан ТСойдан түбегейлі ерекшеленді, өйткені ол Т. С. Элиотты еліктеп, поэзияны ырғақты өлшеуге ұнатты, бірақ Амран метрі ауызша поэзиясы мен Шон Ноустың әндерімен шабытталған, ол бала кезінде Иншмордағы цеилид үйлерінде үйренген. Нәтижесі де революциялық болды. О Дирейн 1942 және 1943 жылдары өзінің жеке қаражаты есебінен алғашқы екі өлең жинағын шығарды. 1949 жылы оның таңдамалы өлеңдері ирланд тіліндегі заманауи әдебиеттің жаңа баспасы Sáirséal agus Dill баспасынан шыққан алғашқы кітаптардың бірі болды. О Дирейннің ертедегі поэзиясы Аран аралдарында танысқан дәстүрлі мәдени өмірді атап өтті және оның өлімі мен Ирландияның ірі қалаларына жаппай көшіп кетуін жоқтады. Оның ең танымал өлеңдерінің бірі - "Стоит" ("Тамырсыз") - дәстүрлі ирланд ауыл өмірін маусымдық ырғақтармен және ата-бабалар мәдениетінің қаладағы мемлекеттік қызметкерлер мен кеңсе қызметкерлерінің қатал өмір сүруіне қарама-қайшы қояды. Сонымен қатар, оның поэзиясы мен басқа да жазбаларынан көрініп тұрғандай, О Дирейн, кем дегенде, белгілі бір дәрежеде, Галвей қаласының және Дублиннің ирланд тіліндегі әдеби және мәдени өмірін ұнатты. О Дирейннің әдебиеті мен ауызша дәстүрі Гейл Ирландиясында терең тамыр жайса да, оның поэзиясы бүкіл әлемдік әдебиеттен әсерін көрсетеді. Мысалы, О Дирейн Т. С. Элиот пен Уильям Батлер Йейтс сияқты "заманауи лас ағымға" деген жеккөрушілігімен" өзінің сүйіспеншілігіне сай болды. Тіпті, ол ашық лекцияларды ирланд тілінде айтқан кезде, Элиоттың ағылшын тіліндегі поэзиясы мен очерктерінен көп үзінділер келтіретін. Герман сферасының әдебиетінен Фридрих Ницше мен Освальд Шпенглер философиясы О Дирейннің "соңғы құлдыраудағы өркениеттің апокалиптикалық сезімін" одан әрі әсер етті. О Дирейнге қатты әсер еткен тағы бір сүйікті қазіргі заманғы жазушы - антикоммунистік орыс саяси босқыны және философ Николай Бердяев. 1950 жылдардағы Маир Маха ан ТСой поэзиясындағы адамдық сексуалдыққа қатысты Католик дінінің теріске шығарылуынан түбегейлі өзгеше, О Дирейннің поэзиясы, Дублиндегі Төтенше жағдай кезеңінде де, христиан моралінің күшейе түсуіне, "еркектердің кемсінуіне" және әйелдердегі ұқсас әйелдік қасиеттердің жоғалуына байланысты қорқынышты сезімін қайта-қайта көрсетеді. О Дирейн осы үш тенденцияның ирланд мәдениетінің және Ирландия халқының ұзақ ағылшын тілді аймақтарындағы "тамырсыздықтан" (Stoitechas) туындағанын есептеді. О Дирейн феминизмді де қатаң сынға алды, бірақ "An Carraig Stoite" документалды фильміне берген сұхбатында оның әйел әріптесі О Дирейннің әйел әріптестеріне әрдайым дөңгелек мінез танытқанын айтты. Ол сол дәуірдегі Ирландия мемлекеттік қызметін екі жыныс үшін де өте депрессивті мансап екенін сипаттады. Сол документалды фильмде О Дирейннің қызы Ниамх Ни Дирейн ата-анасының бір-біріне деген терең махаббатын еске алды және әкесінің күнінің ең бақытты сәттері әрдайым отбасына оралу болды. О Дирейннің дауысты феминизмге қарсылығы оның отбасымен бірге болуға және қалалық кеңседе жұмыс істеуге деген жеккөрушілігіне байланысты болды. Посмерті жарияланған сұхбатында О Дирейн жұмыстың өміріне толық арналған әйелдердің өте ақымақты немесе оның ер адам карьеристтер арасында жиі көретіндей, өте басқарушы екенін айтты. Егер басқа, жақсы нұсқасы болса, ешкім жұмыс күніне бармауы керек екенін түсіндірді. Сонымен қатар, ол әйелдердің ер адамдармен бірдей жұмыс істесе, бірдей жалақы алуға лайық екеніне сенді. Ол Грейс О'Мэллиді мақтаған және Пасхалық көтеріліс және Ирландия Тәуелсіздік соғысы кезінде ирланд республикасының атынан жасалған әйелдердің батырлығы мен құрбандықтары туралы өлеңдер жариялады. 1952 жылы О Дирейн Radio Eireann үшін ирланд драматургі Тереза Дивидің пьесасын аударды; пьеса "Испания королінің қызы" (Iníon Rí na Spáinne) деп аталды. О Дирейннің өмір бойы сақтаған дәстүрлі ирланд республикалық көзқарастары және Ресми Ирландияның антиколониалдық құндылықтары 1960 жылдары басталган ирланд мәдениетінің жаппай секуляризациясына және американдануына деген оның жеккөрушілігін одан әрі күшейтті. Оның осы дәуірге қатысты көзқарастары "Éire ina bhfuil romhainn" ("Алдағы Ирландия") және "Mar chaitheamar an choinneal" ("Біз шамды қалай шығардық") өлеңдерінде ең жақсы көрінеді. О Дирейн есейген сайын оның әдеби және формалисттік тілі, яғни "Гаэлтахттың тірі тілі" әлдеқайда көне әсерлермен, мысалы, Пэдрейгин Хайсед және Дайбхи О Бруадардың классикалық гэль тіліндегі дәстүрлі бард поэзиясымен, 17 ғасырдағы епископ Уильям Беделлдің христиан Библиясының протестанттық аудармасымен, сондай-ақ 1904 және 1927 жылдарғы Патрик Динниннің сөздіктерімен бірікті. О Дирейнге есейген сайын әсер еткен тағы бір нәрсе - Касла, Коннемара тумасы және Таллагт мектеп мұғалімі Кэтлин Мауде жазған постмодернистік әдебиет және ирланд тіліндегі поэзия болды. Сонымен қатар, 1980 жылдардың басында О Дирейн тәуекелге бара...

Ó Direáin was born in Sruthán on Inis Mór in the Aran Islands and was the eldest of the three sons and one daughter of Seán Ó Direáin and Mairéad Ní Dhireáin of Inis Mór. As was still common in the West of Ireland at the time, Ó Direáin grew up as a monoglot and spoke only Connacht Irish until his mid teens. Ó Direáin was educated at Onaght national school. Like many other writers, poets, and intellectuals of the post Irish War of Independence era, Ó Direáin chose to make a career in the Irish civil service. He worked first for the Department of Posts and Telegraphs in Galway City from 1928 to 1937, where Ó Direáin also served as the secretary of the city's chapter of Conradh na Gaeilge and sometime times also acted in Irish language stage plays. While living in Galway City, Ó Direáin also wrote an Irish language stage play about the life of Russian Symbolist poet Alexander Blok for the Taibhdhearc theatre run by Micheál Mac Liammóir and Hilton Edwards. Ó Direáin then lived and worked in Dublin, first for the Department of Posts and Telegraphs and then Department of Education, among, "the scurrying Lilliputians of the metropolis, the seangánfhir, or ant people", from 1937 until 1975. After hearing a lecture in 1938 by prominent Gaelic revival poet and writer Tadhg Ó Donnchadha, Ó Direáin decided, by his own account, to dedicate his life to Modern literature in Irish and began writing poetry. Muiris Mac Conghail later disagreed in a 1988 article about his late friend, as he believed that Ó Direáin was already planning to be a poet even when he was still a child upon Inishmore. At this time, Tadhg Ó Donnchadha and many other Gaelic revivalists like him favoured reviving both the Classical Gaelic literary language and Dán Díreach; the strict metres. Both had been traditionally used in the Irish bardic poetry composed in both Gaelic Ireland and the Highlands and Islands of Scotland and continued to be widely understood in both countries for at least a century after the bardic schools were closed down in the 17th century. Instead of taking this approach, Ó Direáin, joined a few years later by fellow poets Seán Ó Ríordáin and Máire Mhac an tSaoi, spearheaded a revival of Modernist poetry, which had been lying dormant in Irish language verse since the execution by firing squad of Patrick Pearse following the Easter Rising in 1916. Similarly to Ó Ríordáin and Mhac an tSaoi, Ó Direáin preferred using the Modern Irish he had grown up speaking in a living Gaeltacht community instead of older forms of the language. Ó Direáin differed radically from Mhac an tSaoi, however, who sometimes wrote Dán Díreach in the living Munster Irish dialect spoken around Dun Chaoin, in that he preferred emulating T. S. Eliot and writing poetry in rhythmically measured, but more loose and experimental verse forms inspired by the Amhrán metre oral poetry and Sean Nós songs he had learned in the ceilidh houses as a child upon Inishmore. The results were nothing less than revolutionary. Ó Direáin published his first two poetry collections at his own expense in 1942 and 1943. In 1949, his selected poems became one of the first books published by Sáirséal agus Dill, a new publishing house for Modern literature in Irish. Ó Direáin's early poetry celebrated the traditional cultural life he had known upon the Aran Islands and lamented both its passing and the mass migration to Ireland's major cities. One of his best known poems, Stoite ("Uprooted"), contrasts traditional Irish rural life in union with seasonal rhythms and ancestral culture with the drab existence of urban civil servants and office workers. At the same time, as his poetry and other writings also reveal, Ó Direáin enjoyed, at least to an extent, the Irish speaking literary and cultural life of both Galway City and Dublin. While Ó Direáin was rooted deeply in the literature and oral tradition of Gaelic Ireland, his poetry also shows influence from throughout world literature. For example, Ó Direáin drew inspiration from both T. S. Eliot and William Butler Yeats, whose, "antipathy for 'the filthy modern tide'", matched his own. Even when delivering public lectures in the Irish language, Ó Direáin often quoted extensively from the poetry and essays of Eliot, in the original English. From the literature of the Germanosphere, the philosophy of both Friedrich Nietzsche and Oswald Spengler further influenced Ó Direáin's, "apocalyptic sense of a civilisation in terminal decline." Another favorite modern writer who influenced Ó Direáin deeply was anti communist Russian political refugee and philosopher Nikolai Berdyaev. In a radical difference from the rejection of Catholic teaching on human sexuality found even during the 1950s in the poetry of Máire Mhac an tSaoi, Ó Direáin's poetry, both during and after the Emergency in Dublin, repeatedly displays the horror he felt as he witnessed the escalating collapse of Christian morality, the growing number of, "emasculated men" and the similar loss of feminity in women. Ó Direáin considered all three trends to be rooted in the (Stoitechas), or "Uprootedness", of Irish culture and Irish people in long English speaking parts of the country. Ó Direáin also went on the record as a harsh critic of feminism, but during an interview for the documentary An Carraig Stoite, a female Irish civil service colleague described Ó Direáin as a man who was always very gentlemanly towards his female coworkers. She described the Irish civil service of the era as an extremely depressing career for people of both genders. During the same documentary, Ó Direáin's daughter, Niamh Ní Dhireáin, recalled the very deep love that her parents felt for each other and that the happiest times of her father's day were always after coming home to his family. Ó Direáin's vocal anti feminism was accordingly rooted in his own preference for time with his family and his hatred of working in an urban office. In an interview published posthumously, Ó Direáin went on the record saying that he thought women who chose to build their whole life around their job were either very foolish or very controlling in a manner he had often seen among male careerists. No one, he explained, should work a day job if they had another and better option. He also said, though, that he firmly believed that women who did the same job as men deserved to be paid the same wage. He also published poetry eulogizing Grace O'Malley and the courage and the sacrifices made in the name of Irish republicanism by women during both the Easter Rising and the Irish War of Independence. In 1952, Ó Direáin translated a play by Irish playwright Teresa Deevy for Radio Eireann; the play was called The King of Spain's Daughter (translated as Iníon Rí na Spáinne). Ó Direáin's lifelong adherence to traditional Irish republicanism and the anti colonialist values of Official Ireland, further influenced his contempt for what he perceived as the mass Secularisation and greed inspired Americanization of Irish culture beginning in the 1960s. His views on this era are best expressed in his poems Éire ina bhfuil romhainn ("Ireland in the Times Ahead") and Mar chaitheamar an choinneal ("As We Spent the Candle"). As he grew older, Ó Direáin increasingly mixed his literary and formalist idiom, the heart of which still remained, "the spoken language of the Gaeltacht", with much older influences, such as traditional bardic poetry in Classical Gaelic by Pádraigín Haicéad and Dáibhí Ó Bruadair, the 17th century Protestant translation of the Christian Bible by Bishop William Bedell, as well as Patrick Dinneen's 1904 and 1927 dictionaries. Another influence upon Ó Direáin as he aged was the Postmodern literature and Irish language poetry composed by Casla, Connemara native and Tallaght schoolteacher Caitlín Maude. Furthermore, during the early 1980s, Ó Direáin chose to take the risks of crossing what was still a "hard border" and the danger of falling victim to the ongoing paramilitary violence by Ulster Loyalists during The Troubles. Ó Direáin travelled to Northern Ireland and gave a poetry reading at the Cumann Chluain Ard, an urban language revival club in the Ulster Irish speaking Gaeltacht Quarter of West Belfast. In a November 1984 lecture in Ó Direáin's presence, Desmond Egan commented, "I have long considered him not only the finest Irish poet, writing in Irish, of our times; but more: that very embodiment of that Irish civilisation and ethos, that precious cultura which has now become a threatened species, the survival of which is by no means assured. Ó Direáin could and with more justification than the Englishman adopt Lytton Strachey's claim during The Great War to be, 'the civilisation for which you are fighting.'"

Жеке өмір

Оның ағылшын тіліндегі аудармашысы Франк Сеуэллдің айтуынша, "О Дирейннің көптеген өлеңдерінде ертедегі махаббат оқиғасы мен аяқталмаған қарым-қатынастың әсері көрінеді, тіпті ол сол сезімге бастаған Аран аралдарының Беатрис деи Барди немесе Мод Гонн кім екенін нақты айтпаса да, ақындардың жоқ болған ырғаққа құмарлық таныту жолынан шықпаған". 1945 жылы Маиртин О Дирейн француз тегінен таралған дублин тұрғыны Айн Коливетке үйленді. 1947 жылы Ниам Ни Дирейн есімді қызы дүниеге келді. О Дирейннің әйелі 1976 жылы қайтыс болды.

Өлім

Оның әдеби сыйлықтарына An Chomhairle Ealaíon / The Arts Council Awards (1964 және 1971); Эоган О Туайрискпен бірге Батлер сыйлығы (1967); Батыс Германияның Гамбург қаласындағы Фрейхерр вом Штайн қорының Ossian Preis für Dichtung сыйлығы (1977) кіреді. Ол сондай-ақ Aosdána мүшесі болды. Маиртин О Дирейн 1988 жылғы 19 наурызда Дублинде дүниеден озды. 1969 жылы Дублин университетіндегі колледжде Маиртин О Дирейннің өзінің туындылары туралы берген бірнеше лекцияларының мәтіндері кейіннен Эоган О ХАнлуан редакциялап, 2002 жылы, оның өлімінен кейін «Онулан Рамхар Сиар» деген атпен жарияланды.

Мұра

Carraig agus cathair: Ó Direáin - жақында (2002) жарық көрген өмірбаян. Оның атауы ("Тас және қала") Ó Direáin-нің туған тасты аралынан Дублинге жасаған саяхатын көрсетеді, ол өмірінің көп бөлігін сол қалада өткізген. An Charraig Stoite (The Uprooted Rock) – 2003 жылы жүлдеге ие болған, TG4/Bord Scannán na hÉireann қаржылаған Máirtín Ó Direáin туралы деректі фильм. Оның сценарийін Алан Титли жазса, продюсері және режиссері Mac Dara Ó Curraidhín болды. 2010 жылдың 27 мамырында An Post (Ирландия Республикасының пошта мекемесі) Máirtín Ó Direáin-нің туғанына 100 жыл толуына орай бір марка шығарды, онда ақынның суреті бейнеленген. 2018 жылы Галвей университеті Ó Direáin-нің қайтыс болғанына 30 жыл толуын атап өтті, оны Seachtain na Gaeilge мерекесіндегі жылдық шараның басты тақырыбы етіп белгіледі. Университет, мемлекеттік және жеке мұрағаттар негізінде өткен шара мен көрменің тақырыбы "Máirtín Ó Direáin – Fathach File / Reluctant Modernist" болды. Ó Direáin-нің қызы Ниамх (туған аты Ní Dhireáin) Шеридан шарада сөз сөйледі, оған оның қызы мен немересі де қосылды.

Ирландиялық дәстүрлі музыкадағы мұра

О Дирейннің алты өлеңін ирландтық дәстүрлі музыкант Колм О Снодай, «Кила» музыка тобының мүшесі, музыкаға қосты: «Фаоисеамх а Геобхадса», «Майт Дом», «Буа на Мара», «Динит ан Бхрон», «Ан тЕрах Тьар» және «Би и до Чранн». Алғашқы үшеуі Хенделдің «Фантазиясы», «Луна Парк» («Кила» тобының екі альбомы) және Колм О Снодайдың 2007 жылғы жеке альбомы «Giving»-те жазылған. «Фаоисеамх а Геобхадса» өлеңіне тағы бір жақындағы музыкалық қосым Зоэ Конвей және оның күйеуі Джон МакИнтайр жасады, олар алғаш рет аранжировкаларын шотландтық дәстүрлі музыкант Джули Фоллис пен оның күйеуі Эамонн Дорлимен бірлесіп жазған «Allt» альбомына енгізді. Шотландтық гэль тілінің Солтүстік Уист диалектісінде туған Джули Фоллис олармен бірге әнді орындады, шотландтық гэль тіліндегі шумақтарды Зоэ Конвейдің түпнұсқа Коннахт ирланд тіліндегі шумақтарымен алмастырды. Конвей мен МакИнтайрдың О Дирейн өлеңіне жасаған музыкалық қосымы әлі де өте танымал және олар оны концерттерде жиі орындайды.

Аударма

2020 жылы Уэйк Форест университетінің баспасында О Дирейннің Коннахт ирланд тіліндегі өлеңдерінің жинағы, Фрэнк Сеуэллдің ағылшын тіліне аудармаларымен бірге жарық көрді. 2021 жылы Висконсин штатында тұратын ақын Маргарет Ноодин Зоэ Конвей мен Джон МакИнтайрдың музыкалық қойылымын естігеннен кейін Маиртин О Дирейннің "Faoiseamh a Gheobhadsa" өлеңін Коннахт ирланд тілінен ожибве тіліне аударуға шабыланды. Өзінің аудармасы туралы эссесінде Ноодин ирланд және ожибве халықтарының жүргізіп жатқан тілді жаңғырту әрекеттері арасындағы параллельдіктерді көрсетті, бұл екеуінің де колониализм, тілдік империализм және білім беру жүйесін күштеп ағылшындандыру салдарынан келтірілген зиянды жоюға бағытталған күш-жігер екенін түсіндірді.