Кіріспе
Жүк төгілетін жүк көлігі, сондай-ақ төгілетін жүк көлігі, төгілетін тіркеме, төгілетін тіркеме, төгілетін жүк көлігі немесе қысқаша төгіш деп те аталатын жүк көлігі, құрылыс материалдарын (мысалы, топырақ, қиыршық тас немесе қирату қалдықтары) және көмірді тасымалдау үшін қолданылады. Типикалық төгілетін жүк көлігі ашық қорапша төсегімен жабдықталған, ол артқы жағынан буынды және төсектегі материалды жеткізу орнында жүк көлігінің артындағы жерге төгуге мүмкіндік беретін гидравликалық поршеньдермен жабдықталған. Ұлыбританияда, Австралияда, Оңтүстік Африкада және Үндістанда бұл термин тек жолдан тыс құрылыс техникасына ғана қатысты, ал жол көлігі төгілетін жүк машинасы, төгілетін жүк машинасы (Ұлыбритания, Үндістан), төгілетін жүк көлігі, төгілетін тіркеме немесе төгілетін тіркеме деп аталады, немесе жай ғана төгіш (Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка).
A dump truck, known also as a dumping truck, dump trailer, dumper trailer, dump lorry or dumper lorry or a dumper for short, is used for transporting materials (such as dirt, gravel, or demolition waste) for construction as well as coal. A typical dump truck is equipped with an open box bed, which is hinged at the rear and equipped with hydraulic rams to lift the front, allowing the material in the bed to be deposited ("dumped") on the ground behind the truck at the site of delivery. In the UK, Australia, South Africa and India the term applies to off road construction plants only and the road vehicle is known as a tip lorry, tipper lorry (UK, India), tipper truck, tip truck, tip trailer or tipper trailer or simply a tipper (Australia, New Zealand, South Africa).
Тарих
Құйма машина алғаш рет 19 ғасырдың соңында Батыс Еуропа шаруашылықтарында пайда болған деп саналады. Торникрофт 1896 жылы бұралу механизмі бар бумен жүретін шаң жинағыш арбаны жасады. Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы моторлы құйма машиналары 1910 жылдар шамасында The Fruehauf Trailer Corporation, Galion Buggy Co. және Lauth Juergens сияқты шағын жабдық компанияларымен әзірленді. Содан кейін Wood Hoist Co. гидравликалық платформаларды енгізді. Мұндай компаниялар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі үлкен сұранысқа байланысты дамыды. Август Фруэхауф 1914 жылы өнертапқыш болған және кейіннен Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған жартылай тіркемелік көлік құралы үшін әскери келісімшарттар алды. Соғыстан кейін Фруэхауф тіркемелеріне гидравликаны енгізді. Олар 1920 жылдардың басында гидравликалық көтергіш есіктер, гидравликалық лебёдкалар және құм төгілетін тіркеме ұсынды. Fruehauf құйма тіркемелерінің жетекші жеткізушісі болды және олардың танымал "ванна тәрізді құймасы" ауыр жүк тасымалдаушылар, жол және кен құрылыс фирмалары үшін ең жақсысы деп есептелді. Galion Buggy Co. сияқты компаниялар соғыстан кейін де өсіп, 1920 жылға дейін Т-моделінің шассиіне оңай орнатылатын немесе өзгертілетін (күшті аспа және күштік жүйе) бірнеше экспресс корпустарын және кішкентай құйма корпустарын өндірді. Galion және Wood Mfg. Co. 1930 жылдары Ford ұсынған барлық құйма корпустарын AA және BB шассилерінде жасады. Галион (қазір Galion Godwin Truck Body Co.) – ең көне жүк көлігі корпусын өндіруші компания. Канадтағы алғашқы құйма машинасы 1920 жылы Сент-Джон, Нью-Брансуик қаласында Роберт Т. Маухинни жүк таситын машинаға құйма жәшігін бекіткен кезде жасалды. Көтеру құрылғысы – кабинаның артындағы мачтаға орнатылған шкив (блок) арқылы өтетін кабельге қосылған лебёдка болды. Кабель ағаш жәшіктің төменгі алдыңғы бөлігіне жалғастырылды, ол жүк машинасының артқы жағындағы тіреу арқылы бекітілді. Оператор жәшікті көтеру және түсіру үшін тұтқаны бұрады. 1930 жылдардан бастап Euclid, International Harvester және Mack дамуға үлес қосты. Mack өздің қолданыстағы жүк машиналарын әртүрлі деңгейде өзгертті. 1934 жылы Euclid әлемдегі алғашқы жолдан тыс жүк машиналарын сәтті өндіруші болды.
Түрлері
Бүгінде дерлік барлық самосвалдар гидравликалық жүйеде жұмыс істейді және олар құрылыс материалдарын тасымалдау тізбегінде нақты міндеттерді орындауға арналған түрлі конструкцияларда келеді.
Стандартты жүк тасушы
Стандартты самосвал – жүк тасушы шассиге орнатылған самосвалды корпус. Корпус алдыңғы жағына орнатылған тік гидравликалық поршеньмен (алдыңғы тіреулі көтергіш конфигурациясы деп аталады) немесе рама рельстері арасындағы көлденең гидравликалық поршень және рычагтар жиынтығымен (көтергіштің астындағы конфигурациясы деп аталады) көтеріледі, ал корпустың артқы жағы жүк көлігінің артқы бөлігіне тіреледі. Артқы қақпа (кейде соңғы қақпа деп те аталады) жоғарғы ілмектерде айналуға (кейде төменгі ілмектерде бүгілуге) немесе "Жоғары көтергіш артқы қақпа" форматында жасалуы мүмкін, онда пневматикалық немесе гидравликалық поршень қақпаны ашып, самосвал корпусынан жоғары көтереді. Астық тасымалдауға арналған кейбір корпустарда қорапқа кіру үшін жанында есіктер және бақылауға арналған шүмек/құбыр орталық бөлігінде орналасқан. АҚШ-та көптеген стандартты самосвалдар бір алдыңғы рульді оське және бір (4x2, төрт дөңгелек) немесе екі (6x4, алты дөңгелек) артқы оське ие, олардың әдетте екі жағында екі дөңгелек болады. Тандемдік артқы осьтер әрқашан жетекті болады, ал алдыңғы рульді осьтер кейде жетекті болады (4x4, 6x6). Қосымша салмақты ұстап тұру үшін жетекті емес осьтер де қолданылады. Жетекті емес артқы осьтерді жүк көлігі бос немесе аз жүктелген кезде тозуды азайту үшін жерден көтеруге болады, оларды "көтергіш осьтер" деп атайды. Еуропалық Одақтың ауыр жүк көліктері көбінесе екі рульді оське ие. Самосвал конфигурациялары екі, үш және төрт осьті болады. Төрт осьті сегіз дөңгелекті самосвалдың алдында екі рульді ось және артқы жағында екі жетекті ось болады, және көптеген ЕО елдерінде жалпы салмағы шектеулі. Еуропалық стандартты самосвалдардың ең үлкені "жүзтабан" деп аталады және жеті оське ие. Алдыңғы ось – рульді ось, артқы екі ось – жетекті, ал қалған төртеуі – көтергіш осьтер. Стандартты самосвалдың қысқа дөңгелек аралығы оны жоғары сыйымдылықтағы жартылай тіркемелі самосвалдарға қарағанда маневрлеуге ыңғайлы етеді.
Көшіру жүк тасушы машинасы
Трансферлік құм төгуші жүк көлігі – жылжымалы жүк контейнері бар жеке тіркеме тартқан стандартты құм төгуші жүк көлігі, оны құрылыс агрегаты, қиыршық тас, құм, асфальт, клинкерлер, қар, ағаш ұсқыштары, үш компонентті қоспа және т.б. жүктеуге болады. Тіркемедегі екінші агрегат контейнері ("B" қорабы) электр қозғалтқышы, пневматикалық қозғалтқыш немесе гидравликалық желі арқылы итеріледі. Ол тіркеменің рамасынан бос негізгі құм төгуші контейнерге ("A" қорабы) кішкентай дөңгелектерде жылғалайды. Бұл стандартты жүк көлігінің маневрлеу қабілетін сақтай отырып, жүк көлемін максималды деңгейге көтереді. Трансферлік құм төгуші жүк көліктері көбінесе АҚШ-тың батысында кездеседі, себебі ондағы тас жолдардағы салмақ шектеулері ерекше. Тағы бір конфигурация – "B" және "C" қораптарынан тұратын үштік трансферлік пойыз. Бұлар Невада және Юта тас жолдарында көп кездеседі, бірақ Калифорнияда жоқ. Остің орналасуына байланысты, үштік трансферлік пойыз белгілі бір американдық штаттарда арнайы рұқсатпен жүк көлемін арттыра алады. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, үштік трансферлік пойыз мердігерге сағатына шамамен 105 долларға, ал A/B конфигурациясы сағатына шамамен 85 долларға шақыруға болады. Трансферлік құм төгуші жүк көліктері әдетте бір жүктемеге 3-5 рет агрегат тасымалдайды, әдетте әрбір жүк көлігі күніне 3–5 жүктеме тасымалдауға қабілетті.
Жүк машинасы мен шөпшегі
Көлік пен шағын тіркеме, тасымалдау-төгіш көлікке өте ұқсас. Ол стандартты төгіш көліктің төгіш тіркемені тартуынан тұрады. Тасымалдау тіркемесінен айырмашылығы, шағын тіркемеде өз гидравликалық поршені болады және ол өздігінен түсіре алады.
Суперқұйма жүк көлігі
Супер-көліктік – артқы сүйретін осьпен жабдықталған, жүк көтергіш қабілеті жоғары ось, артқы тандемдік осьтердің артында орналасқан. Сүйретін ось сыртқы "көпір" өлшемін – алдыңғы және соңғы осьтер арасындағы қашықтықты – рұқсат етілген ең жоғары жалпы ұзындыққа дейін ұзартады. Бұл федералдық көпір формуласы бойынша рұқсат етілген жалпы салмақты арттырады, ол жүк көлігінің өлшемдері мен салмағына қатысты стандарттарды белгілейді. Көліктің ұзындығы мен осьтердің орналасуына байланысты, супер-көліктіктер GVW-ге дейін бағалануы мүмкін және одан да көп пайдалы жүк тасымалдауы мүмкін. Көліктің бос немесе түсіруге дайын болған кезде, сүйретін ось екі гидравликалық механизм арқылы жолдан көтеріліп, көліктің артқы бөлігін босатады. Көлік иелері өздерінің сүйретін осьпен жабдықталған көліктерін супер-көліктіктер деп атайды, себебі олар дәстүрлі көліктің жүк көтеру қабілетінен, өнімділігінен және инвестициядан алынған пайдадан әлдеқайда асып түседі. Супер-көліктік және сүйретін ось концепциясын Хьюстон қаласындағы Strong Industries компаниясы жасаған.
Жартылай тіркемелі төменгі жүк тасушы
Жартылай төменгі құлату, төменгі бункерлі құлату немесе ішкі құлату – (көбінесе) 3 осьті трактордың 2 осьті тіркемені, тіркеменің ішкі жағында орналасқан қабықша тәрізді құлату қақпасымен тартуы. Жартылай төменгі құлатудың басты артықшылығы – материалды желге қарай, сызықтық үймеге салу мүмкіндігі. Сонымен қатар, жартылай төменгі құлату екі және үш тіркемелі конфигурациялардан айырмашылығы, артқа қарай оңай маневрлей алады. Бұл тіркемелер фотода көрсетілгендей үйме жасаушы типте немесе көлденең таратушы типте болуы мүмкін, мұнда қақпа солдан оңға емес, алдыңғы жағынан артқа қарай ашылады. Көлденең таратушы қақпа дәнді дақылдарды тіркеменің ені бойынша біркелкі таратуға мүмкіндік береді. Ал үйме жасаушы қақпа салыстырмалы түрде ортада үйме қалдырады. Көлденең таратушы қақпа керісінше, бітелуге бейім және ірі материалдармен тиімді жұмыс істемеуі мүмкін.
Екі және үш тіркемелі төменгі жүк тасушы
Екі және үш түпті құймалар бір жартылай тіркемелі бір осьті және қосымша толық тіркемелі (немесе үштік жағдайда екі толық тіркемелі) екі осьті трактордан тұрады. Бұл жүк таситын машиналар жүргізушіге кабинадан шықпай немесе жүк машинасын тоқтатпай материалды қатарлап салуға мүмкіндік береді. Басты кемшілігі – екі және үш тіркемелі бірліктерді кері жүргізудің қиындығы. Кез келген елде қолданылатын жүк таситын машиналардың нақты түрі сол елдегі салмақ және осьтік шектеулерге тікелей байланысты болуы мүмкін. Тас, топырақ және осы типтегі жүк көліктерінде тасылатын басқа материалдар өте ауыр, сондықтан кез келген жүк көлігін оңай артығымен жүктеуге болады. Сондықтан, осы типтегі жүк машинасы жиі жергілікті салмақ шектеулерін пайдаланып, жүк көлемін барынша арттыру үшін конфигурацияланады. Мысалы, АҚШ-та ең жоғары салмақ шегі – бүкіл ел бойынша, төменгі шегі бар белгілі бір көпірлерден басқа. Кейбір штаттар кейбір жағдайларда жүк көліктеріне одан да көп салмақты рұқсат етуге құқылы. Мұндай штаттардың көпшілігі салмақты көбірек қашықтыққа тарату үшін жүк көліктерінің өте ұзын болуын талап етеді. АҚШ-та екі және үш түпті құймалар осы контексте кездеседі.
Бамперді тартқыш жүк таситын тіркеме
Bumper Pull жеке және коммерциялық дүмпішті тіркемелер әртүрлі өлшемдерде келеді – кішкентай 6x10, 7000 GVWR модельдерінен бастап үлкен 7x16 High Side, 14000 GVWR модельдеріне дейін. Дүмпішті тіркемелер әртүрлі опциялармен және мүмкіндіктермен жабдықталған, мысалы, тентек жиынтығы, жоғары жақты опциялар, дүмпіш/тарату/бұрылу қақпалары, қашықтан басқару, қайшылы, телескоптық, екі немесе бір цилиндрлі көтергіштер және металл құлыпталатын құрал сақтау жәшіктері. Олар төбе жабу, тас және мульча жеткізу, жалпы құрылысшылар, мини-экскаватормен тегістеу, қоқыс шығару және қайта өңдеу сияқты әртүрлі қолданулар үшін өте ыңғайлы шешім ұсынады.
Бүйірлік құйма машинасы
Бүйірлік құйма машинасы (БҚТ) 3 осьті трактордан және оған ілінген 2 осьті жартылай тіркемеден тұрады. Онда гидравликалық поршеньдер орнатылған, олар құю корпусын жанына бұрып, материалды тіркеменің сол немесе оң жағына төгеді. Бүйірлік құйманың басты артықшылығы – оның жылдам түсіруге мүмкіндік беруі және АҚШ-тың батыс аймақтарында ауыр жүк тасу қабілетінің жоғары болуы. Сонымен қатар, ол құю кезінде аударылуға (құлауға) төзімді, ал жартылай тіркемелермен құю кезінде оңай аударылып кетуі мүмкін. Дегенмен, егер құю процесі уақтылы тоқтатылмаса, бүйірлік тіркеме аударылуы әбден мүмкін. Сондай-ақ, ұсақ материалдарды немесе қиыршық тасты төккен кезде, төгілген үйінді тіркеменің дөңгелектерін жауып тастаса, тіркеме батпауы мүмкін. Дұрыс бұрышта (мысалы, 50°) төгетін тіркемелер, жүк көлігінен жаққа қарай төгіп, дөңгелектердің жолына кедерілмесiн қамтамасыз етеді, кейде төгілген жүк пен тіркеме арасында жүруге жететін кеңістік қалдырады.
Қысқы қызметтегі көліктер
Қысқы қызметке арналған көптеген көліктер дөңгелекті жүк тасушылар негізінде жасалған, бұл жүк тасушыны салмақтандыру үшін балласт орналастыруға немесе қар мен мұз жабылған беттерге таратуға арналған натрий немесе кальций хлориді тұздарын сақтауға мүмкіндік береді. Жол тазалау – қиын жұмыс, сондықтан ауыр жүк көліктері қажет.
Ролл-офф жүк машиналары
Roll-off көтеру құрылғысы мен қосалқы шассиге ие, бірақ корпусы жоқ, ол ауыстырылатын контейнерлерді тасымалдайды. Контейнер жерге тиеліп, содан кейін арқан мен лебёдка көмегімен жүк машинасының арт жағына тартылады. Жүк машинасы қоқыс төгілетін орынға барады, төгілгеннен кейін бос контейнер алынып, жүк тиеу немесе сақтау үшін орналастырылады. Көтеру құрылғысы көтеріліп, контейнер қосалқы шасси бойынша сығады, сонда артқы жағы жерге түседі. Контейнердің арт жағында роликтер орнатылған, ал оның алдыңғы жағы жерге түсірілгенше алға немесе артқа жылжытуға болады. Контейнерлер әдетте қиыршық тас, құрылыс қалдықтары үшін қолданылатын ашық жәшіктер болып табылады, бірақ қоқыс жинағыш контейнерлер де тасымалданады. Жаңа буын ілгек көтергіш жүйесі (Ұлыбританияда "рольді контейнер" деп аталады) осы жұмысты атқарады, бірақ контейнерді кабель мен көтеру құрылғысының орнына бум арқылы көтеріп, түсіріп, босатады.
Жолдан тыс жүк тасушы машиналар
Жолдан тыс жүк тасушы машиналар – ауыр құрылыс техникасы және қарапайым жол жүк тасушы машиналарға ұқсамайды. Ірі жолдан тыс жүк тасушы машиналар қатаң түрде жолсыз жерде, кен өндіру және ауыр топырақ тасымалдау жұмыстары үшін қолданылады. Олардың екі негізгі түрі бар: қатаң рамалы және буыны бар рамалы. Кен өнеркәсібі немесе осы машиналарды өндіретін компаниялар "дамп" терминін көбінесе қолданбайды. АҚШ-та осы машинаға "тасымалдаушы жүк көлігі" деген термин, ал Еуропада "дампер" деген термин қолданылады.
Тасымалдау машинасы
Алып жүретін көліктер ірі ашық карьерлерде және тас қазып алу орындарында қолданылады. Олардың берік рамасы және артқы дөңгелектермен басқарылатын дәстүрлі рульдік жүйесі бар. 2013 жылдың соңына қарай, ең ірі өндірістік жүк көлігі – 450 тонналық BelAZ 75710, одан кейін Liebherr T 282B, Bucyrus MT6300AC және Caterpillar 797F, олардың әрқайсысының жүк көтергіштігі 500 тоннаға дейін жетеді. Бұрынғы рекордты 25 жылдан астам уақыт бойы сақтап тұрған канадтық Terex 33-19 "Titan" көлігі болған. Көптеген ірі жүк көліктері дизель-электрлік жүйесін қолданады, онда дизельдік қозғалтқыш артқы дөңгелектердегі электрмоторларға қуат беретін айнымалы ток генераторын (AC) немесе тұрақты ток генераторын (DC) қозғалтады. Caterpillar 797 көлігі өз өлшемі бойынша ерекше, себебі ол көптеген жол көліктері мен орташа өлшемді жүк көліктеріне тәндей, дизельдік қозғалтқышты механикалық жүйеге қуат беру үшін пайдаланады. Басқа ірі жүк көліктерінің өндірушілеріне SANY, XCMG, Hitachi, Komatsu, DAC, Terex және BelAZ кіреді.
Артикуляциялық жүк тасушы
Артикуляциялық құйма машинасы – барлық дөңгелекті жетекпен жүретін, жолдан тыс қозғалатын құйма көлігі. Оның кабинасы мен құйма жәшігі арасында икемді буын бар, бірақ ол жартылай тіркемелі жүк көлігінен қуат блогы ажыратылмайтын, тұрақты құрылыммен ерекшеленеді. Басқару гидравликалық цилиндрлер арқылы жүзеге асырылады, ол бүкіл тракторды тіркемеге қатысты бұрады, ал әдеттегі құйма көліктеріндегідей алдыңғы осьте тісті рельс жүйесі болмайды. Осы басқару тәсілімен тіркеменің дөңгелектері алдыңғы дөңгелектердің ізімен жүреді. Барлық дөңгелекті жетек және төменгі ауырлық орталығының арқасында ол қиын өңірлерге өте жақсы бейімделеді. Басты өндірушілер қатарында Volvo CE, Terex, John Deere және Caterpillar компаниялары бар.
Тездетулер
Жүк тасушы машиналар көбінесе жолдан тыс немесе құрылыс алаңында жүруге арналған болып жасалады. Жүргізуші шасси және жүргізуші орындығының биіктігімен қорғалғандықтан, бамперлер жоғары орналастырылады немесе жерден қашықтықты арттыру үшін толығымен алынып тасталады. Бұл кемшілік - егер стандартты көлікпен соқтығысса, оның мотор бөлігі немесе багаждық бөлімі жүк тасушы машинаның астына түсіп кетеді. Осының салдарынан, көліктегі жолаушылар басқа көлікпен соқтығысқанда болатын жарақаттардан гөрі ауыр жарақат алуы мүмкін. Көптеген елдер жаңа жүк тасушы машиналардың бамперлері жерден белгілі бір биіктікте болуын талап ететін ережелер енгізді, соның арқасында басқа жүргізушілерді қорғауға болады. Сондай-ақ, егер көлік жүк тасушы машинаның артына шағылысса, ол машинаның астына түсіп кетпеуі үшін жүк тасушы машинаның артқы бөлігі қаншаға дейін артылатынына қатысты да ережелер бар.
Ақша беру
Көліктің қауіпсіздігі үшін жүк түсірмей бұрын оны тегістеу қажет. Егер көлік салыстырмалы түрде жазық жерге қойылмаса, кузовты көтеру және материалды түсіру кезінде салмақ пен тепе-теңдіктің кенеттен өзгеруі көліктің сырғанауына, тіпті аударылуына себеп болуы мүмкін. Тірі төменгі тіркеме осы қауіптің алдын алуға бағытталған тәсіл.
Сақтық көшірме апаттары
Олардың үлкендігіне және жаяу жұмыскерлерді көру қиындығына байланысты, самосвалдар қауіпті болуы мүмкін, әсіресе артқа жүргенде. Көтермелер мен артқа жүргендегі дабылдар қорғаныстың бір деңгейін қамтамасыз етеді, ал жүргізушімен бірге жұмыс істейтін көмекші болса, артқа жүргендегі жарақаттар мен қаза болмайды.