Кіріспе

Қарызды өтеуге шамасы келмейтін адамдар үшін түрме

Қарызкерлер түрмесі – қарызды өтеуге шамасы келмейтін адамдарды қамауға арналған түрме. 19-шы ғасырдың ортасына дейін Батыс Еуропада қарызкерлер түрмелері (көбінесе жабық жұмыс үйлеріне ұқсас) төленбеген қарызды өтеудің кең таралған тәсілі болды. Сот шешімімен төлеуге міндетті болған, бірақ төлей алмаған мүсір адамдар қарызын еңбек ету арқылы немесе сырттан қаржы тауып төлегенге дейін осы түрмелерде қамалатын. Олардың еңбегінен түскен табыс түрмедегі шығындар мен жинақталған қарызды өтеуге жұмсалатын. Банкроттық заңнаманың дамуымен қолжетімділік пен игіліктік артқандықтан, әлемнің көп бөлігінде кедейлік үшін түрмеге жабу жазасы қолданылмайтын болды. 20-шы ғасырдың соңынан бері, "қарызкерлер түрмесі" термині сыншылар тарапынан қылмыстық сот жүйесіне де қолданылып келеді, онда сот адамды қасақана төленбеген қылмыстық алымдар үшін түрмеге кеседі, әдетте судьяның бұйрығынан кейін. Мысалы, АҚШ-тың кейбір штаттарында адамдар сотқа бағынбағандық үшін және бала асырау төлемдерін, сомасын ұстауды, мүлікті тәркілеуді, айыппұлдарды немесе салықтарды қасақана төлемегені үшін түрмеге жабылуы мүмкін. Бұған қоса, АҚШ сияқты елдерде жеке қарыздар бойынша орындалған азаматтық міндеттер, егер айыпталушы заң бойынша қатысудан еріксіз бас тартса, сотқа келмегені үшін қатаң сот шешімі шығарылады. Бұл жағдайда қылмыс – кедейлік емес, сотқа келу туралы судьяның бұйрығын орындамау. Қарызкерлер түрмесінде көп жылдар бойы отырған басқалардан жұққан аурулардан көптеген қарызкерлер қайтыс болды. Кейбір қарызкерлер бостандыққа шығып, қарызын өтегенге дейін крепостной немесе келісімшарт бойынша жұмыс істейтін (қарыздық құлдық) адамдарға айналды.

Ортағасырлық ислам Таяу Шығысы

Ислам дінінде де қарыз үшін түрмеге жабу практикасы болған. Қарыздарын төлеуден бас тартқан адамдарға қысым көрсету үшін бірнеше айға қамауға алуға рұқсат етілген. Егер олардың төлей алмайтыны дәлелденсе, заңды қамқорлыққа беру алдында босатылатын.

Еуропа Кеңесі

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 4-ші хаттамасының 1-бабы шарты бұзғаны үшін адамдарды түрмеге қамауды тыйымдайды. Түркия 4-ші хаттамаға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған.

Франция

Борышкерлер түрмесі, жеке және мемлекеттік қарыздар үшін, ежелгі Францияда кең таралған. Ол Француз революциясы кезінде (1793-1797) жойылды, бірақ кейін қайта орнатылды. Жеке қарыздар үшін борышкерлер түрмесі 1867 жылы таратылды. Франция қазірге дейін сот шешімімен белгіленген айыппұлдарды төлемеуші адамдарға қатысты сот мәжбүрлемесін (contrainte judiciaire) қолдануға рұқсат береді. Қарлығаштар, ересек еместер және төлей алмайтын жағдайдағы адамдар бұл мәжбүрлемеден босатылады. Оның мерзімі айыппұл сомасына байланысты шектеледі және борышкерді айыппұл төлеуге итермелеуді мақсат етеді, нәтижесінде қарыз мемлекетке қарыз болып қалады.

Германия

Орта ғасырдың соңында және жаңа заманның басында Германияда мемлекеттік құқық кодификацияланды. Бұл мәжбүрлеу тұтқындауын (прессиошафт) стандартизациялауға және жалпыға бірдей емес, көптеген тәуелсіз санкциялардан құтылуға мүмкіндік берді. Кейбір аймақтарда (мысалы, Нюрнбергте) борышкер өз борышын сата немесе қайта бөле алатын болды. Көптеген қалаларда мұнаралар мен қалалық бекіністер түрме ретінде пайдаланылды. Белгілі бір санкциялар үшін арнайы түрмелер болды, сондықтан кейбір мұнаралар борышкерлер түрмесі (Schuldturm) деп аталды. "Шлюдтурм" термині Саксония конституциясынан тыс, мемлекеттік құқық бойынша борышкерлер түрмесін білдіретін маңызды ұғымға айналды. Жаңа заманның басында Германияда борышкерді ұстау немесе азаматтық ұстау әлі де қолданыста болды. Кейде бұл төлемді мәжбүрлеу үшін қолданылса, кейде адамды тұтқындау және оған қарсы сот процесін қамтамасыз ету үшін, жалақыны алу, мүлікті қайтару немесе иелену құқығын орнату үшін пайдаланылды. Бұл практика адамның абыройына аса зиян келтірді, бірақ қылмыстық сот процесінен өзгеше ережелері болды. Бұл қазіргі заманғы жазаларды орындауға (Strafvollzug) ұқсас болды, мысалы, борышкер өз борышын белгілі бір күн ішінде жұмыс істеу арқылы өтей алатын, мөлшері борыш сомасына байланысты болатын. Солтүстік Германия Конфедерациясы 1868 жылдың 29 мамырында борышкерлер түрмелерін жойды.

Нидерланды

Голландия заңдарында gijzeling (әдеби мағынасы: кепілге алу) судьяның шешімімен адамдар куә ретінде келуден бас тартқанда немесе айыппұлдары мен қарыздарын төлемегенде қолданылуы мүмкін. Төлем мерзімі өткен сома мен үстеме ақылар осыдан жойылмайды.

Англия мен Уэльс

Англияда 18-19 ғасырларда жыл сайын 10 000 адам қарыздар үшін түрмеге қамалатын. Бірақ түрмеге қамау адамның қарызын өтемейді. Англия мен Уэльсте борышкерлер түрмелерінде борышкерге берілетін еркіндік деңгейі әртүрлі болды. Аз ғана ақшасы бар борышкер кейбір жеңілдіктерді төлей алатын; кейбір түрмелерде тұтқындарға бизнеспен айналысуға және келушілерді қабылдауға рұқсат берілді; ал басқаларында (Флит және Корольдік сот түрмелері) тұтқындарға түрмеден шалғай емес жерде тұруға рұқсат етілді – бұл «Ережелердің бостандығы» деп аталатын тәжірибе еді, тіпті Флит түрмесінде құпия «Флит некелеріне» жол берілді. Дегенмен, мұндай түрмелердегі өмірдің жағдайы жағымсыз болды және тұтқындар өздерінің күнкөрісін төлеуге міндетті болды. Жазушы және ақын Джон Байромның ұлы Сэмюэл Байром 1725 жылы Флит түрмесінде қарыз үшін қамалды, ал 1729 жылы ол өзінің ескі мектеп досы Дорсет герцогына петиция жолдап, жүйенің әділетсіздігіне наразылық білдірді. Кейбір борышкерлердің тағдыры одан да қиын болды, олар қатыгез қылмыскерлер мен ұсақ қылмыскерлердің араласып отырған түрмелерге жіберілді, ал көптегендері бір камераға қамалды. Ағылшын жазушысы Чарльз Диккенстің әкесі осындай түрмелердің біріне (Маршалси) қамалды, оны Диккенс өзінің романдарының көптеген шығармаларында сипаттады. Ол қарыз түрмелерін реформалауды қолдады, ал оның «Кішкентай Доррит» романы осы мәселеге тікелей қатысты. 1869 жылғы Борышкерлер заңы (32 және 33 Vict. c. 62) соттардың борышкерлерді түрмеге кесу мүмкіндігін шектеді, бірақ оларға мұны жасауға толыққанды тыйым салмады. Қарызын төлеуге шамасы бар, бірақ төлемеген борышкерлер алты аптаға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін еді, сондай-ақ сотқа қарызын төлемегендер де осы жазаға тартылатын. 1869 жылғы заң қабылданғаннан кейін қамауға алынған борышкерлердің саны айтарлықтай азайды. 1870 жылға қарай қамауға алынған борышкерлердің жалпы саны шамамен 2000-ға төмендеді, 1869 жылы 9759 болса, 1870 жылы 6605-ке дейін азайды. Алайда, 1905 жылға қарай бұл көрсеткіш 11 427-ге дейін өсті. Қарыз үшін түрмеге қамаудың мақсаты қарызды өтеу емес, борышкерді жасырын активтерін ашуға мәжбүрлеу болды. Шотландия заңнамасы борышкерлерді түрмеге қамауға рұқсат беретін ережелер негізінен 1613 жылғы 23 қарашадағы Седерунт актісіне негізделген, ол «орнинг» процесін енгізді, оған сәйкес кредитор белгілі бір мерзімге дейін қарызды төлеуді талап ететін. Егер борышкер осы мерзімде қарызын төлемесе, кредитор борышкерді қарулы хабаршы арқылы «қағазға» қоюға құқылы болды. Орнингтің орындалуын Эдинбургтегі Орнингтің жалпы тізіліміне тіркеу қажет болды. Тіркеуден кейін борышкерді тұтқындауға арналған ордер шығарылуы мүмкін еді. «Орнинг» процесінің формалды жоюы 1987 жылғы Борышкерлер (Шотландия) заңының 89-бабымен (c 18) жүзеге асты, бірақ іс жүзінде Шотландияда қарыздарды төлемегені үшін түрмеге қамау 1980 жылғы Борышкерлер (Шотландия) заңының 4-бабы (c 34) қабылданғаннан бері маңызды болмай қалды. Сот бұйрығын немесе ad factum praestandum бұйрығын бұзған жағдайда түрмеге қамау жазасы қолданыла береді. Шотландия заңнамасында борышкерлерді түрмеге қамауға рұқсат болғанымен, Холируд паркінің шегінде (барлығы қасиетті жер деп есептелген) тұратын борышкерлер осы жазадан босатылды, сондықтан борышкерлерді түрмеге қамауды жойғанға дейін көптеген борышкерлер парк шегінде тұрды. Мұндай адамдар Парк Бейлігінің қарамағында болды, ол белгілі бір жағдайларда оларды Аббатство түрмесіне қамауға құқылы болды.

Грекия

Салық кеңсесіне немесе жеке банктерге қарыздар үшін бас бостандығынан айыру 2008 жылдың қаңтарына дейін сақталып келді. Бірақ, төленбеген салықтар үшін, сондай-ақ мемлекетке немесе әлеуметтік қамсыздандыру кеңсесіне болған басқа да қарыздар үшін бас бостандығынан айыру 173 жыл бойы қолданылғаннан кейін конституцияға қайшы деп жарияланған соң заң өзгерді. Дегенмен, жеке банктерге қарыздар үшін бас бостандығынан айыру күшінде қалды. Мемлекетке қарыздар үшін бас бостандығынан айыру (προσωποκράτηση (prosōpokrátēsē): ұстау) мәселесі әлі де нақты емес, себебі соттар қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін осы құқықты сақтап отыр.

Үндістан

1881 жылғы "Сауда құралдары туралы" заңы, өзгерістермен бірге, егер біреу қарызды немесе төлем міндеттемесін орындамаса, бас бостандығынан айыруды қоса алғанда, қылмыстық жазалар көздейді. 1992 жылғы "Қағазбағалы құндылықтар және биржа туралы" заңның 28-А тармағы (2014 жылғы "Қағазбағалы құндылықтар заңнамасына (өзгерістер) енгізілген өзгерістермен) инвесторларға немесе мемлекеттік органдарға қарызды қайтармаған жағдайда жазалау шараларын қарастырады. Үндістанда соттар қаржылық міндеттемелерін орындамағандарды түрмеге қамау арқылы оларды жеке кредиторларына немесе мемлекетке төлеуге мәжбүрлеуі белгілі. Мысалы, Субрата Ройдың босатылуы үшін ол инвесторларға немесе реттеуші органдарға үлкен сомада ақша төлеуге міндетті болды.

Мальта

Мальтадағы Валеттадағы Кастелланияда XVIII ғасырдағы қарыздар түрмесі табылды, қазір ол Денсаулық сақтау министрлігінің кеңселері ретінде пайдаланылады. Ол XIX ғасырға дейін түрме ретінде қолданылып келді. Еуропалық конвенцияға сәйкес, ешбір адам шартылық міндеттемелерді орындамауы себепті бостандығынан айырылмайды.

Біріккен Араб Әмірліктері

Біріккен Араб Әмірліктерінде, оның ішінде Дубайда борышкерлер борыштарын төлемегені үшін түрмеге қамалады. Бұл елде жиі кездесетін жағдай. Банктер түрмеде отырған борышкерлерге көмектеспейді, сондықтан көптеген адамдар кейін келісімдерге келуге мүмкіндік алатын елге кетуді жөн көреді. Борыштарын төлемегендіктен қамаудан қашу үшін БАӘ-ден қашу – міндеттемелерін орындай алмаған клиенттер үшін қолдануға болатын нұсқа саналады.

Қазіргі заманғы борышкерлер түрмелері (1970 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

АҚШ-та жеке қарыздар үшін арнайы "борышкерлер түрмелері" болмаса да, қазіргі уақытта "борышкерлер түрмесі" термині кейде қылмыстық сот шешімдері бойынша айыппұл немесе төлемдерге байланысты мәселелерге байланысты мүсірлік қылмыстық айыпталушыларды түрмеге қамау практикасын білдіреді. Қарызкер сотталғанның шамасы штаттан штатқа өзгереді. Бұл терминнің қазіргі қолданылуы 1970, 1971 және 1983 жылдарғы АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдерімен және 1978 жылғы Банкроттық реформа туралы заңмен байланысты деп есептеледі. 1970 жылы Сот, Уильямс Иллинойске қарсы істе, адамның айыппұл немесе сот шығындарын төлеуге шамасы келмегендігі үшін ең жоғары түрме мерзімін ұзартудың Конституцияның 14-ші түзетуіне сәйкес тең қорғалу құқығын бұзатынын мәлімдеді. 1971 жылы Тейт пен Шорт ісінде Сот, айыппұлды жаза ретінде тағайындауды және оны автоматты түрде "айыпталушының мүсірлікке ұшырағандығына және айыппұлды толығымен төлей алмауына байланысты түрме жазасына ауыстыруды" конституциялық емес деп тапты. 1983 жылғы Берденге қарсы Джорджия шешімінде Сот, 14-ші түзету соттарға айыппұл төлемегені үшін үкімді күштен жоюға тыйым салады, егер бұл ретте адамның төлеу қабілеті зерттелмесе және түрмеге қамаудан басқа альтернативтер қарастырылмаса. 2010 жылы Бреннан Әділет орталығы жүргізген зерттеуде, ең көп түрмеде отырған он бес штаттың барлығында қарызын төлемеген немесе қарызға байланысты сот отырыстарына келмеген адамдарды ұстайтын құқық қорғау органдары бар екені анықталды. Бұл штаттардың заңдары қылмыстық сот төлемін төлемегені үшін түрме жазасын қарастырады. Бұл әрекеттер сотқа наразылық ретінде қарастырылады, сондықтан техникалық тұрғыдан борышкерлер түрмелерін тыйым салатын штаттық конституцияларды бұзбайды, бірақ осы себепті қамауға алынғандар төлеуге немесе төлей алмайтынын дәлелдеген жағдайда дереу босатылуы керек. Азаматтар мемлекеттік бағдарламалар бойынша түрмеде отыруды таңдайды, онда түрмеде отыру сотқа берген қарызын өтеудің бір жолы болып табылады. Кейбір штаттар қылмыстық сот төлемі бойынша қарызы бар азаматтарды қарызға байланысты сот отырысына қатысудан бұрын тұтқындайды, бұл көп жағдайда төлеу қабілетін анықтауға дейін бірнеше күндік түрме жазасына әкеледі. Балаларға берілетін жәрдемақы бойынша қарыздармен байланысты азаматтық қарызға байланысты адамдарды түрмеге қамау. Мұндай қарыз үшін түрмеге қамау заңды түрде заңдық фикциямен негізделеді, яғни қамау қарыз үшін емес, сот бұйрығын орындамағаны үшін жасалады. The American Conservative журналында Майкл Шиндлер борышкерлер түрмесіне ұқсас ұстауларға себеп болатын тағы бір фактор – "мүсірлік қылмыстық істерде сот тағайындаған адвокатқа құқығы бар сотталғандардың қатарында, штаттық және жергілікті соттарда қарызкерлердің қарызды өндіріп алуға байланысты сот процесіндегі қателіктер мен зәбір-золыққа қарсы қорғаушысы жоқ" екенін айтады. Сондай-ақ Шиндлер жергілікті судьялардың бұйырған заңсыз борышкерлер түрмесіне ұқсас ұстауларға қатысты: "Бұл лауазымды адамдардың мұндай шамадан тыс мінез-құлыққа түсу себебі көбінесе білімсіздікке байланысты". 2019 жылғы Заң бойынша азаматтық құқықтар жөніндегі адвокаттар комитетінің баяндамасында, Арканзас сияқты көптеген адамдардың кедейлікте өмір сүретін, айыппұлдар мен төлемдерді төлей алмайтын, деректерді нашар сақтау айыпталушылардың алдындағы қиындықтарды күшейтетін және тұтқындауға бұйрықтар мен жүргізуші куәлігін тоқтата тұру сот арқылы салынған қарызын төлеуді одан да қиындататын штаттарда борышкерлер түрмелері пайда болуы мүмкін деп айтылады.

Қазіргі үлгілері

2014 жылы Ұлттық қоғамдық радио (NPR) сот төлемақысын төлемеген адамдарды түрмеге қамап отырған судьялардың әлі де кездесетінін хабарлады. Америка азаматтық бостандықтар одағы 2009 жылдан бері мұндай саясатқа қарсы күресіп келеді. 2015 жылдың қыркүйек айында Джорджия штатының Боудон қаласында, қалалық судья Ричард А. Димент, дереу төлем жасалмаса, жол қозғалысы ережелерін бұзғандарды түрмеге қамаумен қорқытып, жасырын жазылған. Бұл оқиғалар Боудон қалалық сотының саясатта өзгерістер енгізу үшін бір айға жабылуына әкеп соқты.

Халықаралық келісімдер

1963 жылы Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы конвенцияның 4-хаттамасының 1-бабында "Ешкім тек шартылық міндеттемелерді орындай алмағандығы үшін ғана бостандығынан айырылмайды" делінген. 1976 жылы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 11-бабы күшіне енді, онда "Ешкім келісімшарт міндеттемелерін орындай алмағандығы үшін ғана түрмеге қамалмауы керек" деп көрсетілген. Бұл халықаралық келісімдерді бірнеше ратификациялаған мемлекеттердің ішкі заңдарына қайшы келеді, себебі олар бостандығынан айыруға мүмкіндік береді.