Кіріспе
КХ-22 "Буря" (Х-22 "Буря", НАТО-ның AS-4 'Kitchen' деп аталатын) – КСРО-да МКБ Радуга компаниясы әзірлеген ірі, ұзақ қашықтықты кемеге қарсы зымыран. Ол авианосецтер мен авианосецтік топтарға қарсы қолдану үшін жасалған, конвенциялық немесе ядролық жарыққұралдармен жабдықталуы мүмкін. Х-32 – Х-22 зымыранының жаңартылған нұсқасы, 2016 жылы қабылданып, жақсартылған ракеталық қозғалтқышымен және жаңа оқшаулау жүйесімен жабдықталған.
The Kh 22 "Storm" (Х 22 "Буря", NATO reporting name AS 4 'Kitchen') is a large, long range anti ship missile developed by MKB Raduga in the Soviet Union. It was designed for use against aircraft carriers and carrier battle groups, with either a conventional or nuclear warhead. Kh 32 is an updated conventional variant of the Kh 22 and was accepted to service in 2016; it features an improved rocket motor and a new seeker head.
Даму
1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында Екінші дүниежүзілік соғыстың теңіз шайқастарын және кездесулерін талдағаннан кейін, совет әскери ойшылдары ірі теңіз шайқастарының дәуірі аяқталды деген қорытындыға келді, ал алыстан шабуыл жасау арқылы үлкен шайқас топтарын күшсіздіруге және бейтараптандыруға болады, оларға қарсы сондай күштерді даярлаудың қажеті болмайды. Әуе шабуылдарының орнына крылатые ракеталарды қолдануды көздеген совет әскери-әуе күштері мен совет теңіз авиациясының командирлері ауыр бомбалаушыларын ракета тасушыларға – ракетоносцтарға айналдыруға кірісті, оларды жағалаудағы немесе аралдағы әуежайлардан қарсы келе жатқан жау флотыларына қарсы ұшыруға болатын. "Радуга" конструкторлық бюросы Х-22 ("Комплекс-22") қаруын жасады және оны Туполев Ту-22М-ды қаруландыру үшін пайдаланды.
Дизайн
Х-22 ракетасы ТМ-02 (Тонка 250) және ИРФНА (ингибицияланған қызыл түтінді азот қышқылы) отынымен жұмыс істейтін Туманский сұйық отынды ракеталық қозғалтқышын пайдаланады. Оның максималды жылдамдығы 4,6 Мах, ал ұшу қашықтығы – дейін жетеді. Ракета жоғары және төмен биіктіктегі режимдерде ұшырылуы мүмкін. Жоғары биіктіктегі режимде ол биіктікке көтеріліп, мақсатқа жоғары жылдамдықпен құлау жасайды, соңғы жылдамдығы шамамен 4,6 Мах. Төмен биіктіктегі режимде ол биіктікке көтеріліп, шамамен 3,5 Мах жылдамдықпен беткей құлау жасайды. Ракета гироскоппен тұрақтандырылған автопилот және радиоалтиметрдің біріктірілген жұмысы арқылы басқарылады. Кеңес Одағының сынақтарында ракетадағы формалы зарядты пайдаланғанда, оның салмағы болса, пайда болған тесіктің диаметрі , ауданы және тереңдігі болған. 2016 жылдың тамызында Ресей Х-22 ракетасының түйіндемесі – Х-32 круиздік ракетасының сынақтарын аяқтады. Tu-22M3 бомбалаушысымен қолдануға арналған бұл ракета ұшырылғаннан кейін стратосфераға көтеріліп, тегіс ұшуға өтеді, содан кейін мақсатқа тік құлау жасайды. Круиздік ракета нұсқасы жау кемелерін, радарларды, сондай-ақ көпірлер, әскери базалар, электр станциялары және басқалар сияқты "радиоконтрастты нысаналарды" жоюға арналған. Х-32 инерциялық навигациялық жүйеге және радиолокациялық басқару жүйесіне ие, бұл оны GPS/GLONASS спутниктік навигациясына тәуелсіз етеді. Шамамен оның ұшу қашықтығы – , ал жылдамдығы – кем емес. Көрініпкелді, ракета сол жылы қаруға алынған. 2018–2020 жылдары 32 Х-22 ракетасы Х-32 деңгейіне дейін модернизацияланады.
Пайдалану тарихы
Бірінші жауынгерлікке дайын зымырандар 1962 жылы қолданысқа түсті.
Кеңес дәуірі
Ракеталар совет, содан кейін ресейлік әуе күштері ТУ-22К ("Блиндер В") және ТУ-95К22 ("Бер Г") стратегиялық бомбалаушыларында патрульдік миссияларда қолданылды. Кейіннен, негізгі ұшыру платформасы қазіргі уақытта Tupolev Tu-22M3 ("Backfire") ұзақ қашықтықтағы стратегиялық бомбалаушысы болып табылады.
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі
Ракетаның алғашқы жауынгерлік қолданылуы 2022 жылы Ресейдің Украинаны басып алуы кезінде болды. 2022 жылдың 11 мамырында интернетте Ресей Әуе күштерінің Ту-22М3 стратегиялық бомбалаушы ұшағы Украинадағы бір жердегі нысаналарға екі Kh-22 немесе Kh-32 зымыранын ұшырып жібергенін көрсететін бейне пайда болды. Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі Ресейдің Kh-22 сияқты кемеге қарсы зымырандарды құрлықтағы нысаналарға қарсы қолданып жатқанын мәлімдеді және мұндай зымырандардың "өте дәл еместігі сондықтан ауыр жанама зиян мен қаза болдыруы мүмкін" екенін айтты. 2022 жылдың 9 мамырында Ресей Әуе күштері 13 Kh-22 зымырасын атты: жетісі Одессаның солтүстігіндегі жағалаудағы Фонтанка ауылына, онда кем дегенде біреуі сағат 10:35-те (коменданттық сағаттан кейін) Ривьера сауда орталығына тиіп, бір адам қаза болды, ал алтауы Донецк облысындағы нысаналарға ұшты. 2022 жылдың 12 мамыры мен 25 маусымы аралығында Украинада кем дегенде 44 зымыранды қамтитын кем дегенде 10 ресейлік Kh-22 шабуылы туралы ақпарат құралдарында хабарланды. 2022 жылдың 14 қыркүйегінде Ресейдің Кривой Рогтың әртүрлі гидротехникалық құрылыстарына, соның ішінде жақын жердегі бөгетке кем дегенде жеті Kh-22 зымырасын ұшырғаны хабарланды. Бұрын Инхулет өзенінің су деңгейі тым төмен болғандықтан, Украина армиясы оңтүстікке қарсы шабуыл кезінде понтондық көпірлер салуға мүмкіндік алған. Алайда Украина Қорғаныс министрлігі шабуылда Kh-101 зымырандары қолданылғанын мәлімдеді. 2023 жылдың 14 қаңтарында Ресейдің Kh-22 зымырасы Днепр қаласындағы 9 қабатты тұрғын үйді қиратып, үлкен өрт шығарды. Шабуылдан кем дегенде 44 бейбіт адам қаза тауып, 73-і жарақат алды. 2023 жылдың 8 мамырында Украина Әуе күштерінің өкілі полковник Юрий Ихнат Одесса облысына "жеті ұшақ және сегізге дейін Kh-22 зымырасы ұшырылды" деді. Көптеген зымырандардың өзінен-өзі бұзылғаны күдіктелді. Тек біреуі Одессадағы азық-түлік қоймасына тигені хабарланды. Зымырандар Ту-22 бомбалаушы ұшақтарынан атылды. 17-20 шілдеде Одессаға жасалған үш түндік шабуылдар, Киевке қарағанда қаланы қорғауға арналған жүйелердің жетілмеуіне байланысты сәтті болды. 20 шілдеде атылған 19 зымыранның тек бесеуі ғана жойылды. Kh-22 зымыранының жылдамдығына байланысты оны атып түсіру мүмкін емес. Украина Әуе күштерінің өкілі Юрий Ихнат "Атып түсірілетін барлығы атып түсіріледі" деді. Аймақты Kh-22 сияқты зымырандардан қорғау үшін Patriot немесе SAMP/T қажет. 2023 жылғы 29 желтоқсандағы Ресейдің Украинаға және басқа да шабуылдары кезінде Ресей күштері Украинаға сегіз X-22/Kh-22 зымырасын атты. Украина күштері бірде-бір зымыранды атып түсірген жоқ. Ресейдің Украинада үш Patriot немесе бір SAMP/T бар аймақтарды нысанаға алғаны айтылса да. 2024 жылдың 19 сәуірінде Украина соғыста алғаш рет екі Kh-22/32 зымыранын атып түсіргенін мәлімдеді. Кейіннен Kh-32 2023 жылы жасалғанының суреті жарияланды.
Нұсқалар
Екі бастапқы нұсқасы жасалды, Х-22 үлкен конвенциялық жарылғыш бөлігімен және Х-22Н 350-1000 килотонналық ядролық жарылғыш бөлігімен. 1970 жылдардың ортасында бұл Х-22П радиолокациялық ракетамен толықтырылды, ол радиолокациялық станцияларды жоюға арналған. 1970 жылдары Х-22, Х-22М және Х-22МА стандарттарына жаңартылды, жаңа шабуыл профилімен, сәл ұзынрақ қашықтықпен және траекторияны ортасында жаңартуға мүмкіндік беретін деректер байланысымен. Х-22М/МА – 3,3 Мах жылдамдығы және қашықтығы бар жаңартылған нұсқалар. Салмағы, құрамында РДХ бар. Х-32 – 5 Мах жылдамдығы және қашықтығы бар Х-22-нің жаңартылған конвенциялық нұсқасы. Қашықтықты жақсарту үшін жарылғыш бөлігінің салмағы азайтылды.