Кіріспе

Әскери қызметтен босату

Демобилизация немесе демобилизация (айтылу ерекшеліктерін қараңыз) – бұл елдің қарулы күштерін жауынгерлік дайындықтан шығару процесі. Бұл соғыста жеңіске жеткеннен немесе дағдарыс бейбіт жолмен шешілгеннен және әскери күш қажет болмай қалғаннан туындауы мүмкін. Демобилизацияның қарама-қарсысы – мобилизация, яғни әскери қызметке шақыру. Жеңілген жауды күшпен әскерден шығару демилитаризация деп аталады. Біріккен Ұлттар Ұйымы демобилизацияны "әскери топтың мүшесі болу статусынан азаматтыққа ауысуды ресми түрде куәландыратын көп қырлы процесс" деп анықтайды. Демобилизацияға түскен адамдар қарулы күштері мен тобының басқаруынан алынады және әскери ойлаудан азаматтыққа көшу басталады. Жауынгерлер ресми түрде босату құжаттарын алғаннан кейін азаматтарға айналса да, олардың әскери басқару құрылымымен психикалық байланысы мен ресми байланыстары сақталады. Әскерлердің қайтадан қарулы топтарға қосылуына жол бермеу үшін, жауынгерлердің қоғамға қайта интеграциялануына және азаматтық өмірге оралуына дайындығын қамтамасыз ету үшін маңызды дайындық жұмыстары жүргізілуі керек. Азаматтар жауынгерлердің азаматтық өмірге оралуына көмектесуде маңызды рөл атқарады, оларды қызмет кезінде қалыптасқан қатаң әскери ойлауға қарсы тұратын азаматтық өмір салтына және ойлау жолына таныстырады. Демобилизация командалық құрылымнан алынған бөлімдердің санына байланысты толық немесе ішінара болуы мүмкін. Бұл процесс көбінесе бейбітшілік процесінің символдық және маңызды бөлігі болып табылады, онда қақтығысқа қатысушы тараптар бейбітшілікті нығайту ниеттерін білдіреді. Біріккен Ұлттар Ұйымы демобилизацияны қақтығысты басқарудың үш компонентті тәсілінің бір бөлігі ретінде қарастырады. Бұл қарусыздануды, демобилизацияны және жауынгерлерді қақтығыс аймақтарынан шығаруды, қаруды алып тастауды және бұрынғы қарулы топтардың мүшелеріне қоғамға қайта оралуға көмектесуді қамтиды. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері АҚШ қарулы күштері қызмет мерзімі мен қызмет түріне басымдық беретін ұпайлық жүйе негізінде сарбаздарды босататын демобилизация жоспарын жасады. Британдық қарулы күштері "жас және қызмет мерзімі" схемасы бойынша демобилизацияланды. "Demob happy" деген сөз демобилизацияны білдіреді және ұзақ қызметтен босату туралы жеңілдік сезімін білдіреді. Орыс тілінде бұл "дембель" деп аталады және Кеңес және посткеңестік қарулы күштерінде белгілі бір дәстүрге айналды. АҚШ-тағы аналогы – "қысқа мерзімді ауру", ол АҚШ орта мектептеріндегі "senioritis" синдромымен салыстыруға болады.

Демобилизацияның екі әдісі

Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау операциялық нұсқаулығы демобилизацияға екі түрлі тәсілді қарастырады. Олар – жартылай тұрақты демобилизация орындары (карантондау) және экс-соғысшылар жиналған жерлерде жүзеге асырылатын мобильді тәсіл.