Кіріспе

Бұл Словения тарихының уақыт жолағы, Словения мен оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды заңдық және аумақтық өзгерістер мен саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін Словения тарихына қараңыз. Сондай-ақ, Словения президенттерінің тізімін қараңыз.

б. з. б . III ғасыр

Жыл Күн Оқиға 250 б.з.д. Кельт Ла Тене мәдениеті қазіргі Словения аумағына келіп, Халштатт мәдениетін ығыстырады. 221 ж.б. Рим Республикасының шекарасы Юлиан Альптарына жетеді.

б. з. б. екінші ғасыр

Жыл Күн оқиғасы 181 б.з.д. Римдіктердің Аквилея қаласын құруы қазіргі Словения аумақтарын римдіктердің біртіндеп жаулауының басталуын көрсетеді. 178 б.з.д. Римдіктер Хистрияны басып алады. Содан кейін, 129 б.з.д. жылы олар Таурискі тайпаларын, ал 115 б.з.д. жылы Карни тайпаларын қаратуға келтірді.

б. з. б. бірінші ғасыр

Жыл Күн оқиғасы 48 б.з.д. Норикандықтар Помпейге қарсы азаматтық соғыста Юлий Цезарьдің (шамамен б.з.д. 100 – б.з.д. 44) жағына шығады. 16 б.з.д. Норикандықтар пен паннондықтар бірігіп Гистрияға шабуыл жасағанда, Иллирикумның проконсулы Публий Силийден жеңіледі. 12 б.з.д. Тиберийдің (б.з.д. 42-37, 14-37 жылдары билік құрды) басшылығымен римдік әскері Паннонияны жаулап ала бастайды. 9 б.з.б. Паннония бағындырылып, Иллирия құрамына қосылады, осылайша оның шекарасы Дунайға дейін кеңейтіледі.

б. з.

7 жыл Күн оқиғасы Панондықтар, далматиндар және басқа да иллириялық тайпалар көтеріліс жасап, Тиберий мен Герман (б.д.д. 15 – 19 ж.) екі жылға созылған қатал шайқастан кейін оларды жеңіп шығады. 9 Рим империясы Паннонияны (қазіргі Словенияның көп бөлігін қамтиды) толығымен басып алады. Рим легиондары Поэтовиода (қазіргі Птуж) орналасады. 40 Норкум патшалығы Рим императоры Клавдий (б.д.д. 10 – 54 ж., 41–54 жылдары билеген) тарапынан Рим империясына қосылады. Норкумға Каринтия және Штирияның көп бөлігі кіреді. Осылайша, қазіргі Словенияның барлық аумағы Рим империясының шегінде болады. 46 Селея (қазіргі Целье) Claudia Celeia муниципалитеті аталымымен қала құқықтарын алады.

екінші ғасыр

103 жыл. Күн. Оқиға: Рим императоры Траян (53–117, 98–117 жылдары билік құрды) Легион XIII Геминаны Паннониядағы Дунай өзені бойындағы Карнунтқа (Карнунтум) (қазіргі Австрияның Төменгі Австриясындағы Дойч-Альтенбург) солтүстік шекарасына көшіреді.

III ғасыр

Жыл Күн Оқиға 290 Норикум Рим императоры Диоклетиан (245–313, 284–305 жылдары билік еткен) кезінде Дунай бойындағы Норикум Рипенсе және оңтүстік таулы аймақтағы Норикум Медитеран болып екіге бөлінді.

төртінші ғасыр

320 жыл Селея Рим императоры Константин I (272–337, 307–337 жылдары билік құрған) тұсында Аквилеямен (Оглей) қосылады.

VI ғасыр

550 жыл. Моравиядан бастау алған славян қоныстарының бірінші толқыны Шығыс Альп аймағына және Паннония жазығының батыс жиегіне жетеді. 568 жылы ломбардтар қазіргі Словения аумақтарын және Паннонияның шекаралық аймақтарын тастап, Италияға көшіп кетеді. 585 жылы славян қоныстануының екінші, ең маңызды толқыны жүзеге асады. Славяндар мен авариялықтар Шығыс Альп тауларына (Юлиан Альпі, Караванке) қоныстанды, нәтижесінде қазіргі Словениядан екі есе ауданға ие болды. Славяндық қоныстану VI ғасырдың екінші жартысында Шығыс Альп аймағындағы діни округтердің (епархиялардың) төмендеуімен, сондай-ақ халық құрамының, материалдық мәдениеттің және аймақтың тілдік ерекшеліктерінің өзгеруімен расталады.

VII ғасыр

Жыл Күн оқиғасы 610 Аварлар Италияға шабуыл жасауға тырысады. Олардың күші әлсірегеннен кейін, салыстырмалы түрде тәуелсіз Славян маркасы (Marca Vinedorum) пайда болады. 623 Саму1 бастаған славяндардың аварларға қарсы көтерілісі. Самоның тайпалық одағы құрылды. 631 ж. Само әскері мен франктар патшасы Дагоберт I басқарған Австразия күштері арасындағы Вогастисбург шайқасы (болжам бойынша Форххайм) (603–639, 629–639 жылдары билік еткен). 658 Самоның қазасы. Тайпалық одақ құлдырайды, бірақ Славян маркасының бір бөлігі тәуелсіздігін сақтап, тарихи дереккөздерде Карантания деген атпен белгілі болады. Карантанияның орталығы қазіргі Клагенфурттың солтүстігіндегі Золлфельд болды.

VIII ғасыр

745 жыл Қарантания тәуелсіздігін жоғалтады және шығыстан келген авалық тайпалардың күшті қатеріне байланысты, Шарль Ұлының (742–814, 771–814 жылдары билік еткен) билігі кезінде маркграфтыққа айналып, оның құрамына толыққандай бөлігі ретінде кіреді. 796 жылы Карниоланың славян князі Войномир, фриульдік Эрикке аварларға қарсы көмек көрсетеді. Шарльдің ұлы Пепин шақырған және Аквилейлік Паулин II төрағалық еткен Danuvii жағасындағы Синод, Аквилейлік патриархаттың ең солтүстік аймағынан бөліп, Зальцбургтің Рим католик архиепископиясын құрады. Синод славяндарды дінге өткізуге баса назар аударды. 798 жылы Зальцбург архиепископтық дәрежеге көтерілді.

тоғызыншы ғасыр

Жыл Күн Оқиға 811 Сальцбург архиепископтығының оңтүстік шекарасы Аквилея патриархатының есебінен Драва өзеніне қарай оңтүстікке жылдырылады. 840 Паннонияда Балатон княздігі пайда болады. 843 Карантания Людовик Неміс (804-876) қолына өтеді. 871 Ежелгі Карантаниялық әмірлерді орнату рәсімінің ең көне жазбасы – Conversio Bagoariorum et Carantanorum, онда былай деп жазылған: illi eum ducem fecerunt (олар оны әмір етті). 876 Коцель князінің княздігі (Балатон княздігі) тәуелсіздігін жоғалтады. 887 Людовик Немістің немересі, Каринтиялық Арнульф (850-899) Шығыс франктар патшасы атағын қабылдайды және Каринтияның бірінші герцогы болады. 894 Ұлы Моравия өзінің аумағының бір бөлігін – қазіргі Батыс Венгрияны – Арнульф Каринтиялыққа жоғалтады, ол 892, 893, 894/895 және 899 жылдары Ұлы Моравияны жаулап алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 895 Каринтиялық Арнульф пен Богемия герцогы Боривой (870-895 жылдары билік құрған) арасындағы келісімге сәйкес, Богемия басып кіру қаупінен құтылады. 896 Арпад бастаған фин-угор мадьярлары Паннония жазығына қоныстанды. Олардың қонысының орталығы Теисс өзені (Венгрия) маңындағы аймаққа айналады. 899 Каринтиялық Арнульф қайтыс болады.

10 ғасыр

906 жыл Мажарлар Ұлы Моравияның әлсіреген империясын қиратады. 907 жылы Словения аумағына мажарлар қоныстанады. 952 жыл Ұлы Карантания. (1180 жылға дейін) 955 жылы Германия королі Отто I (912–973, 936–973 жылдары таққа отырған) Аугсбург маңындағы Лехфельд шайқасында мажарларды жеңіп, Орталық Еуропадағы олардың шабуылын тоқтатады. 976 жылы Австрия маркасы құрылады. Карантания өз алдына герцогтікке айналады, оған Штирия және бүгінгі Шығыс Тироль кіреді. 1000 жылы Карантания аумағында Каринтия, Штирия және Карниола провинциялары пайда болады. Латын әрпімен жазылған славян тіліндегі алғашқы үздіксіз мәтін және словен тіліндегі ең көне құжат – Фрайзинг қолжазбалары жазылады.

12 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1112 Любляна қазіргі атауымен (неміс атауы Castrum Laibach) алғаш рет жазылған. (1125 жылға дейін) 1122 Селье туралы алғашқы дерек ерте орта ғасырларда Адмонт жылнамасында Сили деген атпен кездеседі. (1137 жылға дейін) 1164 Марибор алғаш рет Каструм Марчбурх деп аталды.

13 ғасыр

1269 жыл Карантан әулетінің жоғалуы. 1274 жыл Бөгемия патшасы II Оттокар (1253–1278 жылдары патшалық құрған) Германия тағына үміткер, Австрия, Штирия, Каринтия және Карниола провинцияларын қайтаруға келмейді және оларды иеленгенін мойындамайды. 1282 жыл Габсбург герцогтарының көптеген словен жерлеріне билік етуі басталады.

XIV ғасыр

1335 жыл Дата Каринтия герцогтігі Людовик Бавариялықпен Австрия герцогтарына беріледі.

15 ғасыр

1414 жыл Күн оқиғасы Габсбург герцогы Ернест Темір (1377–1424) герцогтарды орнатудың ежелгі Карантаниялық дәстүріне сәйкес, герцог тасына отырып, таққа кісінеді және ол қайтадан эрцгерцог атанып сөйлейді. 1451 жылы Селье графы Фредерик II-нің бұйрығымен қала құқығына ие болады. 1461 жылы Любляна епархия орталығына айналады. 1473 жылы Сельжеде қала қабырғалары мен қорғаныс ор салынды.

XVI ғасыр

Жыл Күн Оқиғасы 1511 Любляна жер сілкінісінен қирады. 1532 Марибор қоршауы қорғаныс жеңісімен аяқталады. 1550 жылы Примож Трубар словен тілінде алғашқы кітаптарды – «Катехизис» және «Абецедарий» жариялайды. 1566 жылы Прекмурье аймағы Осман империясы тарапынан Сигетвар қоршауы кезінде басып алынады. 1583 жылы Юрий Далматин Киелі кітапты словен тіліне аударып, жариялайды. 1593 жылы Сисак шайқасы күштер тепе-теңдігін қалпына келтіріп, Осман империясының словен жерлеріне қарай кеңеюіне тоқтатады.

17 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1622 5 мамыр ОБАМА жанында жер сілкінісі болады. Момент шамасы бойынша шамамен 5, ал Рихтер шкаласы бойынша 4,9 дейін бағаланады. 1688 ОБАМА аймағы австриялықтар тарапынан басылып алынады. 1693 Люблянада ОБАМА ғылыми қоғамы құрылды.

18 ғасыр

Жыл Күн Оқиға 1701 Люблянада Филармониялық қоғам (Academia philharmonicorum) құрылды.

19 ғасыр

Жыл Күн оқиға 1809 Төменгі Каринтия Францияға қосылды, өйткені Каринтия герцогтығы екі бөлікке бөлінді: Жоғарғы немесе Батыс Каринтия және Төменгі немесе Шығыс. 1813 Төменгі Каринтия қайта басып алынды. 1821 Люблянада Лайбах конгресі өтті. 1838 Словения аумағында Вена – Триест темір жолының құрылысы басталды, трассалар салынды, бұл "Оңтүстік темір жолы" (Južna železnica) деп аталды. 1845 Целье мен Любляна арасында "Оңтүстік темір жолы" бойынша алғашқы жұмыстар басталды. 1846 27 сәуір "Оңтүстік темір жолының" алғашқы локомотиві Цельеге келді. 18 мамыр "Оңтүстік темір жолы" бойынша Цельеге дейін алғашқы сынақ сапары жасалды. 2 маусым "Оңтүстік темір жолы" Цельеге ашылды. 1848 Біріккен Словения (Zedinjena Slovenija) – алғашқы словен саяси бағдарламасы пайда болды. 18 сәуір Любляна темір жол вокзалы аяқталды. 1849 Каринтия герцогтығы жеке тәуелсіз мемлекет ретінде құрылды. 18 тамыз Бірінші локомотив Любляна темір жол вокзалына келді. 16 қыркүйек "Оңтүстік темір жолының" алғашқы пойзы Люблянаға келді. 19 қыркүйек "Оңтүстік темір жолы" Люблянаға салтанатты түрде ашылды. 1850 14 мамыр Император Франц Иосиф Триест темір жол вокзалының іргетасын салды. 1851 Клагенфуртта алғашқы словен баспасы – Гермагорас қоғамы (Mohorjeva družba) құрылды және словен тілінде кітаптар шығара бастады. 1857 18 шілде Марибор мен Клагенфурт арасында "Каринтия темір жолы" салынуда. 27 шілде "Оңтүстік темір жолы" аяқталып, ашылды. 1862 12 қараша Марибор – Вузенка бағытындағы "Каринтия темір жолының" темір жол желісі салынды. 1863 31 мамыр "Каринтия темір жолы" салынып аяқталды. 1864 Козлер ағайындары Пивоварна одағын (Одақ сыра зауыты) құрды. 1869 17 мамыр Любляна маңындағы Вижмарьеде өткен митингте 30 000-ға жуық адам жиналды, онда Біріккен Словенияның бағдарламасы талап етілді. 1889 шілдеде Загорье мен Трбовльедегі Орталық Сава аңғарында көмір шақтаушылар ереуілге шықты. 1890 Радгона – Льютомер бағытындағы темір жол желісі салынды. 1 мамыр – Еңбек күні алғаш рет тойланды. 1891 Любляна – Камник бағытындағы темір жол желісі салынды. Целье – Веленье бағытындағы темір жол желісі салынды. 1894 Шкофья Локада алғашқы қоғамдық электр станциясы салынды. Любляна – Ново-Место бағытындағы темір жол желісі салынды. 1895 Католик орта тап өкілдері Халықтың несие банкін (Ljudska posojilnica) құрды. Любляна жер сілкінісі болды. 1896 Сельде Ұлттық зал (Narodni dom) салынды. 1898 Любляна – Кочеvje бағытындағы темір жол желісі салынды. 1899 Веленье – Дравоград бағытындағы темір жол желісі салынды. 1899 Марибор ұлттық залы салынды. 1900 Либералды орта тап алғашқы словен банкін – Люблянаның несие банкін (Ljubljanska kreditna banka) құрды.

20 ғасыр

Жыл Күн оқиға 1902 Цельйде алғашқы телефон орнатылды. 1907 Межицадағы қорғасын кенішінде электр энергиясы қолданылды. Селье залы (Celjski dom) Селье қаласында салынды. 1908 «Караванкен темір жолы» салынды. 1912 жылы Preporod (Қайта туу) жастар қозғалысы құрылды. Көптеген мүшелері сербтерге қолдау білдіретін «Жас Босния» (Mlada Bosna) ұйымымен саяси байланыста болды. Заврницада (2500 кВт) гидроэлектр станциясы салынуда. (1915 жылға дейін) 1913 Celje электрлендірілді. Вестеннің ыдыс-аяқ фабрикасы өнеркәсіпте электр энергиясын пайдаланды. 12 сәуірде Иван Канкар Люблянада словендер мен югославиялықтардың социалистік қоғамы «Взаимопонимание» (Бірігу) туралы сөйлеген сөзінде словендердің басқа оңтүстік славяндармен және югославизммен саяси, бірақ мәдени тұрғыдан бірігуге болмайтынын айтты. 1914 Ново-Место – Карловац бағытындағы темір жол жұмыс іледі. 28 маусым Австрияның мұрагері Франц Фердинанд пен оның әйелі графиня София Сараевода босниялық серб ұлтына қарсы өлтіруші (босниялық серб студенті Гаврило Принцип, «Жас Босния» мүшесі) қолынан қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 Соча өзенінің бойындағы майдан. Сочадағы 11 шабуыл кезінде италиялықтар тек Горицаны және бірнеше шекаралық пункттерді басып алды. Бұл шайқастарда көптеген словендер Аустро-Венгрия армиясында қаза тапты (мысалы, Добердо шайқасында). (1918 жылға дейін) 1917 30 мамыр Антон Корошецтің Вена парламентіндегі Словения, Хорватия және Сербия өкілдерінің Габсбург монархиясында тұратын словендердің, хорваттардың және сербтердің біріккен мемлекетін құру туралы Декларациясына қол қойылды. 20 шілде Югослав комитеті (Jugoslovanski odbor) мен Сербия үкіметі арасында Корфу Декларациясына қол қойылды, ол Югослав мемлекетін құрудың негізі болды. 24 қазан Кобарид шайқасы австриялық күштер, неміс бөлімшелері және итальян армиясының күшін біріктірді. Италия армиясы Пиаве өзеніне шегінді, онда британдық және француз әскери көмегі келгенге дейін жауды тоқтатып тұрды. (қарашаның 9-ына дейін) 1918 Рушедегі азот зауыты (Tovarna dušika) салынды. Драва өзенінде (31 150 кВт) Фала гидроэлектр станциясы салынды. 6 қазан Загребте Словения, Хорватия және Сербия мемлекеті құрылды. Ол Австрия-Мажарстандағы Оңтүстік славяндардың саяси өкілдігі болды. 29 қазан Словения, Хорватия және Сербия мемлекеті Австриямен барлық қарым-қатынасты үзіп, қысқа мерзімді Словения, Хорватия және Сербия мемлекетін жариялады. Словения тәуелсіз мемлекеттік билікпен жаңа мемлекетке қосылды. Бұл мемлекет халықаралық жағынан танылмады. 1 қараша генерал Рудольф Майстер Марибор гарнизонының билігін өз қолына алды. 3 қараша Австрия-Мажарстан капитуляциялады. 18 қараша Германия капитуляциялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталды. 1 желтоқсан Словения, Хорватия және Сербия мемлекеті Сербия Корольдігімен және Черногория Корольдігімен бірігіп, Сербия, Хорватия және Словения Корольдігін (СХК) құрды. Бүгінде бұл үлкен тарихи қателік деп есептеледі, бірақ сол кезде бұл жалғыз ақылға қонымды шешім болды, себебі Италия 1915 жылдан бастап Лондон келісіміне сәйкес жеңімпаз Антанта күштерінің кедергісіз Приморска, Истрия (Истра) және Далмациядағы Задар қалаларын басып алды, ал Сербия бірігуді қалады. 1919 Любляна университеті (Univerza v Ljubljani) құрылды. 18 қаңтар Париж бейбітшілік конференциясы басталды. Вудро Вильсон өзінің «14 тармақ» сөзін айтты. Тоғызыншы және оныншы тармақтар бұрынғы Австро-Венгрия шекараларындағы словендер үшін маңызды болды. 28 маусым Германия мен жеңімпаз үш Антанта державасы арасында Версаль келісімшартына қол қойылды. 10 қыркүйек Австриямен Сен-Жермен келісімі жасалды. Ол Австрия-Мажарстанның тарағанын растады. Оның аумағы жаңа құрылған Австрия, Венгрия, Чехословакия, Польша, Румыния және Сербия, Хорватия және Словения Корольдігіне дейін қысқартылды. Оңтүстік Тироль неміс халқымен және Трентино Италияға қарады. 1920 жылы «Kulturbund» – неміс ұлттық азшылығының мәдени және білім беру ұйымы құрылды. Кейіннен Югославияда бесінші бағана ретінде жұмыс істеген нацистік ұйымға айналды. 4 маусым Трианон келісім-шарты бойынша Венгрия Бургенланд (Градищанско) Австрияға, ал Трансмураленд (Прекмурье) Сербия, Хорватия және Словения Корольдігіне тиесілі болды. 13 шілде Пуладағы Хорватия ұлттық залы мен Триесттегі словен ұлттық залы итальян фашистерімен өртенді. 14 тамыз Чехословакия мен Сербия, Хорватия және Словения Корольдігі арасында қауіпсіздік келісіміне қол қойылды. 10 қазан Каринтиядағы халық қауылы. 12 қараша Италия мен Сербия, Хорватия және Словения Корольдігі арасындағы Рапалло келісімі, онда Словения Приморсканың көп бөлігін жоғалтты, ол 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін қайтадан қосылды. Италия Триест аймағымен бірге Истрияның барлығына ие болды. 1921 28 маусым Видовдан конституциясы (Vidovdanska ustava) қабылданды. Ол монархиялық үкіметті және жаңа мемлекеттегі орталықтандыруды, сондай-ақ соттың және онымен байланысты серб саясатының басымдығын заңдастырды. Шілдеде Париж бейбітшілік конференциясында қол жеткізілген Шығыс Еуропадағы жағдайды сақтандыру туралы келісімге Румыния мен Сербия, Хорватия және Словения Корольдігі қол қойды. Бұл одақ Чехословакия мен Сербия, Хорватия және Словения Корольдігі арасындағы қауіпсіздік келісімін толықтырып, «Кіші Антанта» деген атқа ие болды. 1922 Юлийская крайина (Julijska krajina) Италияға қосылды. 1923 Наурыз Юлийская крайинасының префекті әкімшілікте словен және хорват тілдерін тыйым салды. 1925 15 қазан Италия королі словен және хорват тілдерін сотта да тыйым салатын жарлық шығарды. 1927 Горишкода TIGR құрылды, словен антифашистік ұйымы, еуропалық алғашқы ұйым және Триест аймағындағы құпия жастар ұйымы Borba (Күрес). 1929 6 қаңтар Король Александр I парламентті таратып, 6 қаңтар диктатурасын орнатты. Ол Видовдан конституциясын, баспасөз бостандығын және бірігу құқығын жойды. 3 қазан Король Александр I Сербия, Хорватия және Словения Корольдігін Югославия Корольдігі деп атады. Барлық саяси партиялар тыйым салынды. 1930 Итальяндық фашистер TIGR-дің бірнеше ұяларын тапты және TIGR-дің бес мүшесі (Borba-дан басқалары) Базовицада қаза тапты. 1931 9 мамыр Диктатураны жасыру үшін король Александр I екі палаталы парламент енгізетін жарлыққа қол қойды. 1933 16 ақпан Румыния, Югославия Корольдігі және Чехословакия арасында Кіші Антанта құрылды. 1934 9 ақпан Румыния, Югославия Корольдігі, Грекия және Түркия арасында Балқан Антантасы құрылды. 9 қазан 1921 жылдан бері билік құрып келген король Александр I Марсельде француз сыртқы істер министрі Луи Бартумен бірге хорват экстремистік ұлтшылдарынан қаза тапты. 1935 Милан Стойадинович премьер-министр болды. Оның үкіметі Югославияның Францияға қатысты дәстүрлі бағытын тоқтатып, Германиямен және Италиямен экономикалық және саяси байланыстарды жасай бастады. 1937 Люблянада Ғылым және өнер академиясы құрылды. 1938 TIGR мүшелері Кобаридке келген итальяндық фашисттік көшбасшы Бенито Муссолиниге қастандық жасауды жоспарлады. 13 наурыз Адольф Гитлер Австрияны нацистік Германияға қосып алды. Австриялық Каринтиядағы словендер негізінен неміс азаматтарына айналды. Желтоқсан Драгиша Цветкович премьер-министр болды. Ол Хорватия оппозициясының көшбасшысы Владко Мачекпен келісімге қол қойды, ол Югославия Корольдігіндегі жалғыз автономиялық саяси және аумақтық бірлік ретінде Хорватия Бановинасын құруға мүмкіндік берді. Бұл келісім ұлттық мәселені шешпеді, өйткені ол тек билікті сербтер мен хорваттар арасында бөліп берді. 1941 6 сәуір Германиялық, итальяндық және венгрлік оккупациялық күштері Словенияны басып алып, оны үш бөлікке бөлді. 11 сәуір Германия армиясы маңызды шахталары бар Орталық Сава аймағын басып алды...