Кіріспе

Араб немесе ислам аймақтарындағы бекініс түрі – қасба (قَـصَـبَـة, сондай-ақ қазба, қасаба немесе касба деп те жазылады), көбінесе қаланың цитаделі немесе бекіністі ауданы. Бұл термин испан тіліндегі алкасаба (alkaˈθaβa) сөзімен де мағыналас, ол осы араб сөзінен туындаған. Бұдан әрі, бұл термин, әсіресе Алжирде, медина ауданына да сіңірілуі мүмкін. Әртүрлі тілдерде араб сөзі немесе одан алынған жергілікті сөздер елді мекен, бекініс, күзет мұнарасы немесе блокпостты білдіруі мүмкін.

Қалқа немесе бекініс

Қасаба термині тарихи тұрғыдан икемді болған, бірақ ол негізінен қамалды білдіреді, көбінесе қала немесе елді мекенді қорғайтын, немесе әкімшілік орталық ретінде қызмет ететін цитадель. Архитектор және реставратор Леопольдо Торрес Балбастың айтуынша, Малаганың Алькасабасы Аль-Андалустағы Тайфа кезеңіндегі әскери сәулет өнерінің үлгісі болып табылады, екі қабырғасы мен көптеген бекіністері бар. Оның жалғыз теңдесі – Сириядағы Крак де Шевалье қамалы. Испаниядағы басқа алькасабалардың мысалдары: Альмериянің Алькасабасы, Антекераның Алькасабасы, Бадахоздың Алькасабасы, Гуадикс Алькасабасы, Мериданың Алькасабасы, Молина-де-Арагонның қамалы, Алькасаба-ла-Реал және Гранададағы Альгамбраның Алькасабасы. Мароккода "касба" термині негізінен Амазиг аймақтарында, көбінесе Телует немесе Амридил Касбасы сияқты саз кірпіштен салынған бекінілген тұрғын үйді (Амазиг тілдерінде тигремт) білдіру үшін қолданылады. Оңтүстік Тунисде бұл термин кейде бекітілген астық қоймаларына (ксур деп те аталады) қолданылады.

Ескі қала

Касба сөзі қаланың ескі бөлігін сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін, онда ол мадина ауданымен бірдей мағынаға ие. Алжирде қасаба атауы бастапқыда қаланың жоғарғы бөлігін білдірді, онда билеушілердің цитаделі мен резиденциясы орналасқан. 1830 жылы елдің француздықтар тарапынан басып алынуынан кейін, Алжирдің тарихи төменгі қаласының көп бөлігі бұзылып, еуропалық үлгіде қайта жаңартылды. Ескі қаланың салыстырмалы түрде зардап көрмеген жалғыз бөлігі – жоғарғы қала болды, содан бері ол Алжирдің «Касбасы» деп аталады. Тағы бір кітапта осы мұнаралар былай сипатталған: «Асир сәулетіне тән қасаба мұнаралары бірегей болып көрінеді. Олардың мақсатына қатысты пікірталас бар – кейбіреулер олардың қарауылдық мақсатта салынғанын, ал енді біреулері оларды қорғаушы нысандар немесе тіпті астық сақтау қоймалары деп санайды. Бәлкім, бұл функциялардың жиынтығы болса керек, бірақ қарауыл мұнарасы үшін дөңгелек орны, қорған немесе астық қоймасы үшін қолайсыз». Археологтар Сауд Арабиясының Руб' әл-Хали шөліндегі Кариат әл-Фау қираған жерлерінен б.з.б. 3-ші ғасырдан б.з. 4-ші ғасырына дейінгі кезеңге жататын ұқсас мұнаралардың бейнелерін тапты. «Үйлер екі қабатты болып, қалыңдығы шамамен екі метрлік тас қабырғалармен тұрғызылған, сумен жабдықтау жүйесі және екінші қабаттағы дәретханалар сияқты жайлылықтармен жабдықталған. Бір көзге түсетін қабырғалық суретте терезелерінде адамдар бейнеленген көп қабатты мұнаралы үйдің суреті салынған: Оның дизайны бүгінгі Йемен мен Оңтүстік Сауд Арабиясындағы ұқсас тұрғын үйлерге ұқсайды». «Көптеген қасабалар дөңгелек пішінде, бірақ кейбіреулері шаршы тәрізді. Кейде терезелердің астында немесе терезелерді шеңберлейтін кварц тастардан жасалған жолақтар кездеседі. Ал Маснаның солтүстігіндегі топырақ жолдың жанында Мартелло мұнарасының қалдықтары бар. Бұл Асир шаруашылықтарының алғашқы үлгісі болып көрінеді және қасабамен тығыз байланысты болуы мүмкін. Қазір ол қираған күйде, бірақ бұрын тұрғын үй болған және жақсы қорғанысқа ие болған».