Кіріспе
2004 жылғы 31 қазанда, 21 қарашада және 26 желтоқсанда Украинада президенттік сайлаулар өтті. Бұл сайлау Украинаның КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген төртінші президенттік сайлау болды. Сайлаудың соңғы кезеңдері оппозиция жетекшісі Виктор Ющенко мен үкіметтегі премьер-министр Виктор Янукович арасында күресті. Кейін Украина Жоғарғы соты сайлау нәтижелері Януковичтің пайдасына бұрмаланғанын анықтады. Осыдан кейін Украинада саяси дағдарыс туды, нәтижесінде «Қызғылт сары революция» деп аталған кең ауқымды бейбіт наразылықтар сайлаудың екінші турында қайта сайлау өткізуді талап етті. 3 желтоқсанда Украина Жоғарғы соты 2004 жылғы 21 қарашадағы екінші турдың нәтижелерін жарамсыз деп жариялады және екінші турды қайта өткізуге бұйрық берді. Сайлаудағы екі негізгі үміткер – қазіргі премьер-министр және үкімет тарапынан қолдау алған Виктор Янукович пен оппозиция жетекшісі Виктор Ющенко болды. 2002 жылдан бері премьер-министр қызметін атқарып келген Виктор Януковичті қазіргі президент Леонид Кучма, сондай-ақ Ресей үкіметі мен президент Владимир Путин қолдады.
Presidential elections were held in Ukraine on 31 October, 21 November and 26 December 2004. The election was the fourth presidential election to take place in Ukraine following independence from the Soviet Union. The last stages of the election were contested between the opposition leader Viktor Yushchenko and incumbent Prime Minister Viktor Yanukovych from the Party of Regions. It was later determined by the Ukrainian Supreme Court that the election was plagued by widespread falsification of the results in favour of Yanukovych. The subsequent events led to a political crisis in Ukraine, with widespread peaceful protesters, dubbed the "Orange Revolution", calling for a re run second round election. On 3 December the Supreme Court of Ukraine declared the results of the 21 November 2004 run off ballot to be invalid and ordered a repeat of second round ballot. The two main contenders in the election were the incumbent Prime Minister and government supported candidate Viktor Yanukovych and opposition leader Viktor Yushchenko. Viktor Yanukovych, who was the Prime Minister since 2002, was supported by the outgoing President Leonid Kuchma, as well as by the Russian government and then president Vladimir Putin.
Жүріс-тұрысы
Бірінші турда сайлауға қатысушылардың саны 75 пайызды құраса да, бақылаушылар көптеген бұзушылықтарды тіркеді, әсіресе Ющенконың қолдауы күшті болған өңірлерде. Бюллетеньдерді толтыру, дауыс беру кабиналарында қорқыту, сайлаушылар тізіміне жаңа есімдердің көптеп енгізілуі сияқты көптеген басқа да бұзушылықтар хабарланды – мысалы, Донецкте ғана екінші турға жарты миллионнан астам жаңа сайлаушы тіркелді. Янукович сайлауға қатысудың күрт өскен бір облыстан басқа барлық облыстарда жеңіске жетті. Кейіннен Украинаның Жоғарғы Соты бұл нәтижелердің жалғандауы салдарынан болғанын анықтады. Еуропалық комиссияның төрағасы Жозе Мануэл Баррозу сайлауды қайта қарау болмаған жағдайда салдары болатыны туралы ескертті. Гаагада өткен Путин мен ЕО өкілдерінің кездесуінде Ресей президенті Еуропалық Одақтың реакциясына қарсы шығып, «европалық ірі мемлекетті қандай да бір тәртіпсіздікке итеруге біздің моральдық құқығымыз жоқ» деді. Еуропалық Одаққа мүше елдердің арасында Украинаның батыс көршілері ең көп алаңдады. Украинаның батыстағы ең ірі көршісі Польшада саясаткерлер, БАҚ және қарапайым азаматтар Ющенконы ынтамен қолдап, сайлаудағы алаяқтыққа қарсы шықты. Польшалық депутаттар Украинаға демократиялық стандарттарға сай ел ретінде Еуропалық Одаққа мүше болу перспективасын беруді талап етті. Алайда, Батыс Еуропалық Одақтың мүшелері Украинаның Еуропалық Одаққа мүше болу идеясына күмәнмен қарады, бұл Польша БАҚ-тарының оларды Түркиямен интеграция процесіне көбірек қызығушылық танытуда және Ресеймен жақсы қарым-қатынас сақтауда айыптауына себеп болды. 25 қарашада Украинаның бұрынғы сыртқы істер министрі және Ющенконың жақын серігі Борис Тарасюк Польша Сеймі алдында сөйлеген сөзінде Польшаны сайлау нәтижесін мойындамауға және саяси дағдарысты шешуге көмектесуге шақырды. Сол күні Польшаның бұрынғы президенті Лех Валенса Виктор Ющенкоға қолдау білдіру үшін Киевке келді. Одан кейін әртүрлі партиялардан бірнеше польшалық депутаттар оған қосылды. 26 қарашада Польша президенті Александр Квасьневский Киевке келді, содан кейін сол күні Еуропалық Одақтың сыртқы істер жөніндегі жоғары өкілі Хавьер Солана және Литва президенті Валдас Адамкус келді. АҚШ үкіметі де сайлауды мойындамауға шешім қабылдады және оның нәтижесіне наразылық білдірді; АҚШ-тың келе жатқан мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл жарияланған нәтижені АҚШ заңды деп қабылдамайтынын нақты айтты. Президент Джордж Буш және Конгресс мүшелері сайлаудың заңдылығына қатысты алаңдаушылықтарын білдірген мәлімдеме жасады. Бұрынғы «суық соғыс» идеологы Збигнев Бжезинский сайлауды жаңарып келе жатқан Ресей империализміне қарсы тұру ретінде қарастырды: Ресейдің империялық өмірінен үзіліс жасауы үшін жаңа тәуелсіз посткеңестік мемлекеттердің маңызды және тұрақты болуы қажет. Олардың өміршеңдігі Ресейдің қалған империялық құштарлығын басаңдатады. Жаңа мемлекеттерге саяси және экономикалық қолдау көрсету Ресейді ынтымақтастыққа негізделген трансконтиненталдық жүйеге интеграциялаудың кең стратегиясының ажырамас бөлігі болуы керек. Егеменді Украина мұндай саясаттың маңызды құрамы болып табылады, сондай-ақ Әзірбайжан және Өзбекстан сияқты стратегиялық маңызды мемлекеттерге қолдау көрсету де маңызды. АҚШ сенаторлары Джон Маккейн мен Хиллари Клинтон Виктор Ющенконы және Грузия президенті Михаил Саакашвилиді Нобель бейбіт сыйлығына ұсыну туралы хат жазды. Ұсыныс қабылданбады. Ресей президенті Владимир Путин Виктор Януковичті құттықтады, содан кейін Беларусь президенті Александр Лукашенко да сайлау нәтижесі ресми жарияланбастан бұрын оны құттықтады. ТМД сайлау бақылаушылары сайлаудың екінші турындағы жағдайды «заңды және демократиялық стандарттарға сай» деп бағалады, бұл ENEMO, Украинаның Сайлаушылар комитеті және IEOM сияқты басқа бақылау ұйымдарының пікіріне қарама-қарсы болды. Ресейдегі белгілі консерваторлар сайлауды Батыс империализміне қарсы тұру ретінде қарастырды. Ресей Коммунистік партиясының жетекшісі Геннадий Зюганов 31 қазанғы президент сайлауына дейін Украинадағы жағдайға Батыстың араласуына кінәлады: Мен үшінші күні Киевтемін және жергілікті оппозицияның көптеген әрекеттерінің Прага, Будапешт және Бухарест қалаларын тұрақсыздауға тырысқан топтардың белгілерін, яғни АҚШ арнайы қызметтерінің белгілерін көріп отырмын. 28 қарашада Мәскеу мэрі Юрий Лужков украин оппозициясын айыптап, оның мүшелерін «сыйыршылар жиыны» деп атады, олар «ұлттың бүкіл өкілі болып көрінуге» тырысады. Ресейлік газеттерде күшейе берген ескертулер жарияланды.
Russia is more likely to make a break with its imperial past if the newly independent post Soviet states are vital and stable. Their vitality will temper any residual Russian imperial temptations. Political and economic support for the new states must be an integral part of a broader strategy for integrating Russia into a cooperative transcontinental system. A sovereign Ukraine is a critically important component of such a policy, as is support for such strategically pivotal states as Azerbaijan and Uzbekistan. U. S. Senators John McCain and Hillary Clinton jointly wrote a letter nominating Victor Yushchenko along with Georgian President Mikheil Saakashvili for the Nobel Peace Prize. The nomination was unsuccessful. Russia's president, Vladimir Putin congratulated Viktor Yanukovych, which was followed shortly afterward by Belarusian president Alexander Lukashenko, on his victory before election results were officially declared. CIS election observers praised the second round of the elections as "legitimate and of a nature that reflected democratic standards", a view in direct contradiction to other monitoring organizations such as the ENEMO, the Committee of Voters of Ukraine and the IEOM. Prominent hardliners in Russia cast the election as opposition to renewed Western imperialism. Russian Communist Party leader Gennady Zyuganov blamed the West for interfering in the situation in Ukraine in the run up to the 31 October presidential election:
I have been in Kyiv for a third day and I see for myself that the numerous actions of local opposition bear the earmarks of those groups that at different times tried to destabilize Prague, Budapest and Bucharest — the earmarks of U. S. special services. On 28 November Moscow mayor Yury Luzhkov gave a speech denouncing the Ukrainian opposition, calling its members a "sabbath of witches" pretending to "represent the whole of the nation." Russian newspapers have printed increasingly shrill warnings,
Several other CIS countries lined up with Russia in supporting Yanukovych. Belarusian President Alexander Lukashenko phoned Yanukovych to offer his own congratulations before the results had been officially declared. Kazakhstan's President Nursultan Nazarbayev wrote to Yanukovych that "Your victory shows that the Ukrainian people have made a choice in favour of the unity of the nation, of democratic development and economic progress." In contrast, the Georgian president Mikheil Saakashvili indicated his support for the supporters of Yushchenko, saying that "What is happening in Ukraine today clearly attests to the importance of Georgia's example for the rest of the world." This was a reference to the Rose Revolution of late 2003. Indeed, Georgians have been highly visible in the demonstrations in Kyiv and the flag of Georgia has been among those on display in the city's Independence Square, while Yushchenko himself held up a rose in a seeming reference to the Rose Revolution. Moldova's Foreign Ministry issued a statement late November 2004 that stated "basic democratic principles were distorted" and expressed regret that the poll "lacked the objective criteria necessary for their recognition by both the citizens of Ukraine and the international community". On 2 December, one day before the Supreme Court ruled in favor of a repeat runoff ballot, President Kuchma visited Moscow to discuss the crisis with Russia's President Vladimir Putin. Putin supported Kuchma's position of desiring wholly new elections, rather than just a repeat of the second round. However, the results were challenged by Yushchenko and his supporters. Protests, later known as the Orange Revolution, were held calling for a re run of the second round. On 3 December the Supreme Court declared the second round results to be invalid and ordered a repeat of the vote. clearing the way for Yushchenko to be inaugurated as Ukraine's third President. The official ceremonies took place on Sunday, 23 January at about noon, when Yushchenko undertook the constitutional oath was sworn in as president.
Тағы да бірнеше ТМД елдері Януковичті қолдау үшін Ресеймен бірікті. Беларусь президенті Александр Лукашенко Януковичке нәтижелер ресми жарияланбастан бұрын жеңісімен құттықтау үшін телефон соқты. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Януковичке «Сіздің жеңісіңіз украин халқының ұлттың бірлігі, демократиялық даму және экономикалық прогресс бағытында таңдау жасағанын көрсетеді» деп хат жазды. Керісінше, Грузия президенті Михаил Саакашвили Ющенконың қолдаушыларына қолдауын білдірді, «Украинада бүгін болып жатқан оқиғалар Грузияның мысалының әлемнің қалған бөлігі үшін қаншалықты маңызды екенін анық көрсетеді» деді. Бұл 2003 жылдың соңындағы «Гүл революциясына» сілтеме жасады. Шындығында, грузин Киевтегі демонстрацияларда жақсы көрінді және Грузияның туы қаланың Тәуелсіздік алаңындағы тулардың арасында болды, ал Ющенко өзі «Гүл революциясына» сілтеме жасай отырып, гүл ұстады. Молдованың Сыртқы істер министрлігі 2004 жылдың қарашасының соңында «негізгі демократиялық принциптер бұрмаланды» деген мәлімдеме жасады және сайлаудың «украин азаматтары мен халықаралық қауымдастықтың оны мойындауы үшін қажетті объективті критерийлары болмағанына» өкініш білдірді. 2 желтоқсанда, Жоғарғы Сот екінші турдың қайта өткізілуі туралы шешім шығарған күні бұрын, президент Кучма дағдарысты Ресей президенті Владимир Путинмен талқылау үшін Мәскеуге барды. Путин толыққанды жаңа сайлауды өткізуді, екінші турды қайта өткізуді қаламады. Алайда, нәтижелер Ющенко және оның қолдаушылары тарапынан шаллыға түсті. Кейін «Қызыл революция» деп аталған наразылықтар екінші турды қайта өткізуді талап етті. 3 желтоқсанда Жоғарғы Сот екінші турдың нәтижелерін жарамсыз деп жариялады және дауыс беруді қайта өткізуге бұйрық берді, бұл Ющенконың Украинаның үшінші президенті болып инаугурация жасауына жол ашты. Ресми салтанаттар 23 қаңтарда шамамен түскі уақытта өтті, онда Ющенко конституциялық серт салып, президент ретінде қызметке кірді.
Russia is more likely to make a break with its imperial past if the newly independent post Soviet states are vital and stable. Their vitality will temper any residual Russian imperial temptations. Political and economic support for the new states must be an integral part of a broader strategy for integrating Russia into a cooperative transcontinental system. A sovereign Ukraine is a critically important component of such a policy, as is support for such strategically pivotal states as Azerbaijan and Uzbekistan. U. S. Senators John McCain and Hillary Clinton jointly wrote a letter nominating Victor Yushchenko along with Georgian President Mikheil Saakashvili for the Nobel Peace Prize. The nomination was unsuccessful. Russia's president, Vladimir Putin congratulated Viktor Yanukovych, which was followed shortly afterward by Belarusian president Alexander Lukashenko, on his victory before election results were officially declared. CIS election observers praised the second round of the elections as "legitimate and of a nature that reflected democratic standards", a view in direct contradiction to other monitoring organizations such as the ENEMO, the Committee of Voters of Ukraine and the IEOM. Prominent hardliners in Russia cast the election as opposition to renewed Western imperialism. Russian Communist Party leader Gennady Zyuganov blamed the West for interfering in the situation in Ukraine in the run up to the 31 October presidential election:
I have been in Kyiv for a third day and I see for myself that the numerous actions of local opposition bear the earmarks of those groups that at different times tried to destabilize Prague, Budapest and Bucharest — the earmarks of U. S. special services. On 28 November Moscow mayor Yury Luzhkov gave a speech denouncing the Ukrainian opposition, calling its members a "sabbath of witches" pretending to "represent the whole of the nation." Russian newspapers have printed increasingly shrill warnings,
Several other CIS countries lined up with Russia in supporting Yanukovych. Belarusian President Alexander Lukashenko phoned Yanukovych to offer his own congratulations before the results had been officially declared. Kazakhstan's President Nursultan Nazarbayev wrote to Yanukovych that "Your victory shows that the Ukrainian people have made a choice in favour of the unity of the nation, of democratic development and economic progress." In contrast, the Georgian president Mikheil Saakashvili indicated his support for the supporters of Yushchenko, saying that "What is happening in Ukraine today clearly attests to the importance of Georgia's example for the rest of the world." This was a reference to the Rose Revolution of late 2003. Indeed, Georgians have been highly visible in the demonstrations in Kyiv and the flag of Georgia has been among those on display in the city's Independence Square, while Yushchenko himself held up a rose in a seeming reference to the Rose Revolution. Moldova's Foreign Ministry issued a statement late November 2004 that stated "basic democratic principles were distorted" and expressed regret that the poll "lacked the objective criteria necessary for their recognition by both the citizens of Ukraine and the international community". On 2 December, one day before the Supreme Court ruled in favor of a repeat runoff ballot, President Kuchma visited Moscow to discuss the crisis with Russia's President Vladimir Putin. Putin supported Kuchma's position of desiring wholly new elections, rather than just a repeat of the second round. However, the results were challenged by Yushchenko and his supporters. Protests, later known as the Orange Revolution, were held calling for a re run of the second round. On 3 December the Supreme Court declared the second round results to be invalid and ordered a repeat of the vote. clearing the way for Yushchenko to be inaugurated as Ukraine's third President. The official ceremonies took place on Sunday, 23 January at about noon, when Yushchenko undertook the constitutional oath was sworn in as president.
Талдау
Дауыстардың географиялық таралуы Украинаның айқын шығыс-батысқа бөлінуін көрсетті, бұл ел тарихында терең тамырланған. Батыс және орталық бөліктері шамамен 17 ғасырдағы Польша-Литва Ұлтақ бірлестігінің бұрынғы аумақтарымен сәйкес келеді. Олар көбінесе Батысқа бейім, халықтың көпшілігі украин тілінде сөйлейді және батыста украин грек-католиктері (униаттар), ал орталықта украин православиесіне жатады, және олар негізінен Ющенкоға дауыс берді. Ауыр индустрияланған шығыс бөлігі, соның ішінде Қырым Автономиялық Республикасы, онда Ресеймен және Ресей православие шіркеуімен байланыс әлдеқайда мықты, және көптеген этникалық орыстар бар, Януковичтің бекінісі болып табылады. Көптеген сарапшылар сайлауға сыртқы күштердің, атап айтқанда АҚШ, Еуропалық Одақ және Ресейдің ықпалы тигенін айтты, АҚШ пен ЕО Ющенконы қолдады (Мемлекеттік хатшы Генри Киссинджер, бұрынғы Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Збигнев Бжезинский және сенатор Джон Маккейн ресми немесе жеке сапармен Киевке барды), ал Ресей президенті Владимир Путин Януковичті ашық қолдады. БАҚ-та екі кандидат қарама-қарсы келтірілді, Ющенко батысқа бейім Киев тұрғындарымен және ауылдық украиндықтармен, ал Янукович шығысқа бейім, ресейлік индустрия жұмысшыларымен байланысты болды. Жоғары лауазымды тұлғаларға қарсы қылмыстық сайлау алаяқтығы туралы ешқандай айыптама қойылған жоқ. Бас прокурор 2005 жылдың бірінші жартысында бірнеше қоғамдық қайраткерлерді сайлау алаяқтығы үшін қамауға алды, бірақ ешқандай жоғары даулы іс сотқа жеткізілген жоқ. Сайлау алаяқтығына күдіктілердің бірі – бұрынғы ОСК төрағасы Сергей Кивалов, ол Украина Парламентінің Әділет комитетін басқаратын Өңірлер партиясының депутаты. 2009 жылдың қарашасында Янукович сайлаудағы жеңісі «ұрланғанын» айтты, бірақ қан төгілмеу үшін бұл жеңістен бас тартқанын мәлімдеді: «Мен аналардың балаларынан, әйелдердің күйеулерінен айырылуын қаламаймын. Мен Киевтен Днепрге мәйіттер ағып түсуін қаламаймын. Мен қан төгілген билікке ие болғым келмейді». 2010 жылғы президенттік сайлау кампаниясы кезінде Виктор Янукович осы сайлауларда сайлау алаяқтығына жол бермейтініне уәде берді: «Біз барлық провокацияларға және сайлау нәтижелерін бұрмалауға жасалған әрекеттерге тиісті жауап береміз».