Грекия мифологиясындағы Ай құдайы Селена

Кіріспе

Ежелгі грек Ай құдайы. Грек құдайы.

Ежелгі грек мифологиясы мен дінінде Селена (/s//ɪ/'/l//iː//n//iː/; wikt:Σελήνη (Σελήνη]]) sehLEHneh, "Ай" деген мағынаны білдіреді) – Айдың құдайы және оның бейнесі. Мене деп те аталады, ол Гиперион мен Теяның қызы, күн құдайы Гелиос пен таң құдайы Эостың қарындасы болып саналады. Ол аспанмен ай арабасын айдап жүреді. Әртүрлі мифтерде оған Зевс, Пан және өлімдік Эндимион сияқты көптеген ғашықтар таңылған. Классикалық кезеңнен кейін Селена көбінесе Артемидамен теңестірілді, ал оның інісі Гелиос Аполлонмен теңестірілді. Селена мен Артемида да Геккатемен байланысты болды және үшеуі де ай құдайлары ретінде қарастырылды, бірақ тек Селена ғана Айдың өзінің бейнесі саналды. Римдік дін мен мифологиясында оған сәйкес келетін құдай – Луна.

Аттар

"Селене" атауы грекше selas (σέλας) сөзінен шыққан, ол "жарық, шағылыс, сәуле" деген мағына береді. Дорий және эолий диалектілерінде оның есімі сәйкесінше Σελάνα (Selána) және Σελάννα (Selánna) деп те жазылған. Грек тіліндегі "мене" сөзі айды және ай сайынғы мерзімді білдіреді. "Мене" сөзінің еркек түрі – фригиялық ай құдайы Меннің аты болған. "Мене" және "Мен" екеуі де прото-грек тіліндегі *méns ("ай") сөзінен туындаған, ол прото-үнді-еуропа тіліндегі *mḗh₁n̥s ("ай, айлық мерзім") сөзінен шыққан. Бұл сөздің түбірі *meh₁ ("өлшеу") болуы мүмкін, сондай-ақ ол ағылшын тіліндегі "Moon" ("ай") және "month" ("ай") сөздерімен туыс. Грек философы Хрисипп Селенені және Менді бір құдайдың әйел және еркек жағы ретінде түсіндірген. Селененің өзінің (немесе оның алдыңғыларының) микендік грек тілінде нақты куәліктері әлі табылмаған, бірақ айды білдіретін "мен" сөзі Linear B жазуында (me no, μηνός, mēnós сөзінің жіктеу формасынан) кездеседі. Гелиос Аполлонмен байланысты болғандықтан Фейб ("жарық") деп аталатын болса, Селене Артемидамен байланысты болғандықтан Фейб (әйел түрінде) деп аталады. Артемидадан Селене кейде "Синтия" деп аталған, яғни "Синт тауынан келген" (Артемиданың туған жері).

Шығу тегі

Селена ағасы, қарындасы және аспан құдайы Зевспен бірге, ежелгі Индоевропалық тегі бар сирек грек құдайларының бірі, бірақ олар пантеонға кейінірек келген, ПИЕ емес жаңа құдайлардың ықпалына түсіп, маңыздылығы азайды. Олардың негізгі функциясы – аса ірі құдайлармен салыстырылатын кіші құдайлар болу, осы арқылы грек дінінің гректік сипатын сақтауға көмектесу. Ежелгі Индоевропалық ай құдайы *Meh₁not деп реконструкцияланды (одан Селенаның есімі «Mene» шыққан), және ол еркек құдай болғанға ұқсайды. Алайда, грек мифологиясында бұл құдай әйел болып бейнеленген, өйткені ежелгі гректердің әлемге қатысты гендерлік көзқарасы тілдерінде көрініс тапқан. Ежелгі грек тілінде үш грамматикалық жыныс (еркек, әйел және бейтарап) болғандықтан, құдай немесе құдайша белгілі бір затты немесе ұғымды бейнелегенде, ол сәйкес есімнің жынысын мұралаған. «Ай» деген грек сөзі (selene) әйел жынысына жатады (ал «адам» еркек жынысына жатады), сондықтан оны бейнелейтін құдай да қажеттілік бойынша әйел болып табылады. Индоевропалық мифологияда Ай, еркек тұлға, Күнмен жұп құрады, ол әйел тұлға болып саналады және грек мифологиясында Селенаның ағасы Гелиос ретінде танылады. Дегенмен, Таң (Эос) және Күн (Гелиос) сияқты, Ай Индоевропалық мифологияда аса маңызды болмаған сияқты. Селена мен Троялық Еленаның есімдерінің ұқсастығына байланысты оларды байланыстыруға әрекеттер жасалғанмен, Лакониядағы Еленаға арналған екі ерте жазуда оның есімі дигаммамен (Ϝελένα) жазылған, бұл олардың арасындағы кез келген байланысты жоққа шығарады. «Елена» есімі көбінесе «Гелиос» есімімен байланысты, және екі тұлға да ортақ Индоевропалық ата-бабадан, Күн қызынан шыққан болуы мүмкін.

Ата-аналар

Селенаның шығу тегі туралы әдеттегі мәліметті Гесиод өзінің «Теогониясында» келтіреді, онда күн құдайы Гиперион өзінің қарындасы Теяға үйленді, ол «ұлы Гелиос, ашық Селена және жер бетіндегі барлық тіршілікке, сондай-ақ кең аспандағы өлімсіз құдайларға нұрын шашатын Эос» тудырды. Гомердің Гелиске арналған гимні осы дәстүрді жалғастырады: «Гиперион өзінің әпкесі, даңқты Эврифаэссаға үйленді, ол оған сүйкімді балаларды – қызғылт қарулы Эосты, бай тоқымалы шашты Селенаны және шаршамас Гелиосты дүниеге әкелді», ал Эврифаэсса («жайқын жарқыраған») болса, Теяның эпитеті болуы мүмкін. Дегенмен, Гомердің Гермеске арналған гимнінде Селена Палластың қызы, басқаша белгісіз Мегамедтің ұлы деп көрсетіледі. Бұл Паллас, мүмкін, Гесиодтың «Теогониясында» айтылғандай, титан Криустың ұлы, Палласпен бірдейленіп, осылайша Селенаның туысы болуы мүмкін. Басқа мәліметтерде Селенаның басқа ата-аналары айтылады: Эврипид Селенаны Гелидің қызы (қарындасы емес) деп көрсетеді, ал Эсхилдің фрагментінде Селена Летоның қызы болуы мүмкін, сондай-ақ Эврипидтің «Феникиялық әйелдер» пьесасындағы түсіндірмеде Зевс әке ретінде қосылады. Бұдан әрі, Вергилийдің «Энеидасында» Нис Селенаны / Айды шақырып, оған «Латонаның қызы» деп сөз сөйлейді.

Ұрпағы

Гомердің Селенаға арналған гимніне сәйкес, құдай Зевске "өлімсіз құдайлардың арасындағы ең сүйкімді" Пандия ("Барлық жарқырау") деген қызы дүниеге келді. Б.з.д. 7 ғасырындағы грек ақыны Алкман Эрсаны ("Жауын") Селена мен Зевстің қызы деп атайды. Селена мен Зевс сонымен қатар Немеяның ата-анасы болды, ол Немеяның есімді нимфасы, Геракл осы жерде Немеялық арыстанды өлтірді және Немея ойындары өткізілді. Паузаниядан Селенаның сүйіктісі Эндимионнан елу қызы болғанын естідік, олар Олимпиаданың елу айлық циклының символы деп есептеледі. Нонн Селена мен Эндимионды әдемі Нарцисстің ата-анасы деп көрсетеді, бірақ басқа деректерде, соның ішінде Овидийдің "Метаморфозаларында" Нарцисс Кефисс пен Лириопаның ұлы болғандығы айтылады. Квинт Смирнай Селенаны ағасы Гелиос арқылы төрт маусымның құдайлары мен бейнелері Хоралардың анасы етеді: Қыс, Көктем, Жаз және Күз. Квинт оларды Гераның төрт қызметшісі деп сипаттаған, бірақ көптеген басқа деректерде олардың саны үш: Эйрене ("бейбітшілік"), Эуномия ("рет") және Дике ("әділет"), ал олардың ата-аналары Зевс пен Темида. Соңында, Селена аңызға айналған грек ақыны Мусаевтың анасы болды делінеді, ал Филохордың сөзіне сенсек, оның әкесі аңызға айналған көруші Эумолп болды.

Ай құдайы

Күн құдайы Гелиос сияқты, Селена да күн көлігімен аспанды айдап жүрді деп есептеледі. Гомер мен Гесиод еңбектерінде Селенаның көлігі туралы еске алу жоқ, бірақ Гомердің Селенаға арналған гимнінде былай дескрипция берілген:

Бұрын жарықсыз ауа, оның алтын тәжінің нұрымен жарқырайды, ал оның сәулелері, Селена сүйкімді денесін Мұхит суларында жуып, жарқыраған киімін кигеннен кейін, күшті мойынды, жарқыраған аттарын жекеп-жеке тізіп, айдың ортасында толық жылдамдықпен атқа тізгіндейді: сонда оның үлкен орбитасы толығады, ал оның сәулелері өскен сайын жарқырап шығады. Осылайша, ол өлім-жұртқа сенімді белгі және нышан болып табылады. Селенаның көлік айдап жүргенінің ең ерте белгілі суреті б.з.д. V ғасырдың басындағы қызыл фигуралы тостағанның ішкі жағын әсемдейді, оны Брюгос суретшісі салған. Суретте Селена екі қанатты жылқыға жегілген көлігімен теңізге құлап бара жатыр (Берлин Антикенсаммлунгі F 2293). Географ Паусания Зевс мүсінінің тұғырынан (б.з.д. 435 ж.) Селенаның жалғыз жылқыны айдап бара жатқанын көргенін хабарлайды, немесе кейбір адамдар айтқандай, есекті айдап бара жатқан. Күн көлігінде төрт жылқы болса, Селенаның көлігінде әдетте екі жылқы болады, Овидий оларды «қарапайым ақ» деп сипаттаған. Кейбір кейінірек жазылған мәліметтерде көлікті өгіздер немесе бұқалар жегіпті. Ай көлігі көбінесе күміс түсті деп сипатталғанмен, Пиндар үшін ол алтын түсті болған. Ежелгі заманда, ай тұтылу құбылысын Фессалиядан келген сиқыршылардың сиқырлы сиқырлармен Айды/Селенаны төмен түсіруінен туындайды деп саналған. Бұл сиқырлы амалға сілтемелер ежелгі әдебиетте кеңінен таралған, ал грек халқы Күн мен Айдың тұтылуын «төмен түсірулер» (kathaireseis) деп атаған. Бұған әйгілі мысал – Аглаоника Фессалиялық, ежелгі грек астрономы, ол Айды аспаннан жоғалту қабілеті үшін (καθαιρεῖν τὴν σελήνην: kathaireĩn tén selénen) сиқыршы ретінде есептелген. Плутарх бастап, содан кейін қазіргі астрономдар бұл талапты Ай тұтылуының уақыты мен шамамен орнын болжауға болатынын білдіреді деп түсіндірді. Айды төмен түсіргендер өздеріне бақытсыздық әкеледі деп саналды, бұл туралы «сен өзіңе Айды төмен түсіресің» деген мақал-мәтелде айтылған, оны өздеріне зиян келтіргендерге айтқан. Кейбір сиқыршылар өз балаларын немесе көздерін құрбан ету арқылы осы тағдырдан сақтануға тырысқан. Халықтық наным бойынша, Селена Ай ретінде дене күшінің өсуімен, етеккірмен және аурумен байланысты болды, соңғысы әсіресе джинмен иелену немесе эпилепсиямен байланысты болды. Ай құдайы болғандықтан, оны кейде «түн патшайымы» деген мағынаны білдіретін Нюктимедуза (Νυκτιμέδουσα) деп атаған.

The air, unlit before, glows with the light of her golden crown, and her rays beam clear, whensoever bright Selene having bathed her lovely body in the waters of Ocean, and donned her far gleaming raiment, and yoked her strong necked, shining team, drives on her long maned horses at full speed, at eventime in the mid month: then her great orbit is full and then her beams shine brightest as she increases. So she is a sure token and a sign to mortal men. The earliest known depiction of Selene driving a chariot adorns the inside of an early 5th century BC red figure cup attributed to the Brygos Painter, showing Selene plunging her chariot, drawn by two winged horses, into the sea (Berlin Antikensammlung F 2293). The geographer Pausanias, reports seeing a relief of Selene driving a single horse, as it seemed to him, or as some said, a mule, on the pedestal of the Statue of Zeus at Olympia (c. 435 BC). While the sun chariot has four horses, Selene's usually has two, described as "snow white" by Ovid. In some later accounts the chariot was drawn by oxen or bulls. Though the moon chariot is often described as being silver, for Pindar it was golden. In antiquity, the lunar eclipse phenomena were thought to be caused by witches, particularly the ones from Thessaly, who brought the Moon/Selene down with spells and invocations of magic. References to this magical trick, variously referred to as καθαιρεῖν (kathaireĩn), are scattered throughout ancient literature, whereas eclipses of both the Sun and the Moon were called kathaireseis ("casting downs") by the Greek populace. A famous example of that is Aglaonice of Thessaly, an ancient Greek astronomer, who was regarded as a sorceress for her (self proclaimed) ability to make the Moon disappear from the sky (καθαιρεῖν τὴν σελήνην: kathaireĩn tén selénen). This claim has been taken–by Plutarch at first, and subsequently by modern astronomers–to mean that she could predict the time and general area where an eclipse of the Moon would occur. Those who brought down the Moon were thought to bring ill fortune upon themselves, as evidenced by the proverb ἐπὶ σαυτῷ τὴν σελήνην καθαιρεῖς ("you are bringing down the Moon on yourself") said for those who caused self inflicted evils; some witches supposedly avoided this fate by sacrificing their children or their eyeballs. In popular and common belief, Selene as the Moon came to be associated with physical growth, menstruation and sickness, the latter particularly in the context of demonic possession or even epilepsy. Owing to her role as the moon goddess, she was sometimes called Nyctimedusa (Νυκτιμέδουσα), meaning "queen of the night".

Гигантомахия

Гея, балалары Титанның жеңіліске ұшырағаннан кейін Тартарға тасталғанына ашуланып, құдайларға шабуыл жасау үшін Гиганттарды жаратты, бұл соғыс Гигантомахия деп аталды. Гея құдайларға алыптарды жеңуге бір өлімдік көмектесетіні туралы болжамды естігенде, оларды жеңіліске ұшыратуға болмайтын шөп іздеді. Зевс бұл туралы естіп, Селенаға, оның бауырлары Гелиосқа (Күн) және Эоска (Таң) жарық беруге тыйым салды және сол өсімдіктің бәрін өзі жинады. Селенаның шайқасқа қатысқаны Пергамон алтарының Гигантомахия фризінде бейнеленген, онда ол оңтүстік фризде ағалары Гелиос пен Эос және анасы Теямен бірге алыптарға қарсы күреседі. Селена ертеден бүйірімен шауып, жүн іш киім мен плащ киеді.

Тифонмен күресу

Ноннның кейінгі баяндамасына сәйкес, алып құбыжық Тайфон аспанға шабуыл жасағанда, ол Селенаға да бұқаларды лақтырып шабуылдады, бірақ ол өз жолынан тайып кетпеді және оның сыбдырлаған дыбысына қарсы шапты. Селена алыппен күресіп, Тайфонмен мүйіздерін шаптырды; содан кейін оның бетінде олардың шайқасын еске түсіретін көптеген іздер қалды.

Ампелус

Ампел – Дионис құдайының жақын серігі болған, өте әдемі сатир жас жігіт еді. Бір күні Нонннің баяндамасында, Ампел бұқаға мініп, өзін Селенамен теңестіріп, оның сияқты мүйіздері бар екенін және бұқа мінетінін айтты. Құдайша ашуланып, Ампелдің бұқасын шағып жіберу үшін бір шыбырлаушы жәндік жіберді. Бұқа қорқып, Ампелді лақтырып, өлтіріп қойды.

Геракл

Зевс өлтіруші ханыша Алкменмен және Гераклмен ұйықтағысы келгенде, ол түнді үш күнге созды және Гермес арқылы Селенаға сол уақытта аспанда баяу жүруге бұйрық берді. Селена Гераклдің он екі еңбегінің біріншісінде де шағын рөл атқарды; Гесиод үшін Немей арыстаны Ортрос пен Химерадан (немесе, мүмкін, Эхиднадан) туып, Гера тәрбиелеген болса, басқа деректерде Селена оның тууына немесе өсіруіне қатысқандығы айтылады. Элиан: "Немея арыстаны айдан құлап түскен деседі" деп, Эпименидтің мына сөздерін келтіреді: "Мен айдың әдемі Селенасынан тарадым, ол үрейлі дірілмен Немеядағы қатыгез арыстанды түсіріп, патшайым Гераның бұйрығымен дүниеге келтірді". Анаксагор да Немей арыстаны айдан құлап түскен дегенді айтады. Псевдо Плутархтың "Өзендер туралы" еңбегінде Гера Селенамен бірлесіп, "сиқырлы дұғаларды пайдаланып", көбікке толы сандықтан Немей арыстанын жасады. Игинус Селенаның арыстанды "екі тесікті үңгірде" "күтіп баққандығын" айтады.

Қаптама

Виргилийдің айтуынша, Селена Пан құдайымен де жақындыққа түскен, ол оны "қарынан жасалған жұнмен сыйлап" баурап алған. Виргилийге жасалған түсіндірмелерде Никондрге еске салғандай, Пан оны азғыру үшін өзін қой терісіне ораған.

Басқа шоттар

Диодор Сицилий мифтің дәстүрден тыс нұсқасын жазды, онда әкесі Ураннан кейін патшалық таққа отырған Базилея ағасы Гиперионға үйленіп, екі балаға – ұлы Гелиос пен қызы Селенаға ие болды, олар "көрікті сұлулығы мен тазалығы үшін" құрметке ие болды. Базилеяның басқа ағалары осы ұрпақтарға қызғанышпен қарап, Гиперион билікті өзіне алуға тырысады деп қорқып, оған қарсы сөз байласты. Олар Гиперионды қылышпен өлтіріп, Гелиосты Эридан өзеніне батырып жіберді. Селена мұны білген соң өз-өзіне қол жұмсады. Осы оқиғадан кейін оның ағасы қайғыдан күйіп жатқан анасына түсінде көрініп, олар екеуі құдайлық мәнге айналатынын, ал бұрын аспандағы "қасиетті от" деп аталатын нәрсе енді адамдар Хелиус ("күн") деп, ал "менэ" деп аталатын нәрсе Селене ("ай") деп аталатынын жеткізді. Плутарх ұқсас ертегіні жазды, онда Селена анасынан өзіне сай киім тігуін сұрайды, ал анасы оның пішіні мен мөлшері үнемі өзгеретіндіктен, толық, кейде жарты ай, ал кейде одан да кішкентай болатындықтан мұны істей алмайтынын айтады. Лукианның "Икароменипп" шығармасында Селена философтардың өзі туралы айтқан абсурдты талаптарға шағымданады, мысалы, неге ол толып немесе дөңгеленеді, онда адамдар бар ма, жоқ па, және ол Күнден ұрланған жарығын алып, өзі мен ағасы арасында араздық тудырады. Ол Менипптен өзінің шағымын Зевске жеткізуін және Зевстің барлық табиғат зерттеушілерін жер бетінен жоюын сұрайды. Зевс Селенаның шағымына құлақ естіп, бұл философтармен өзі де айналысуды көптен бері жоспарлаған. Клавдиан Селенаның бала кезінде, мүйіздері әлі өспегенде (Гелиоспен бірге, олардың қарындасы Эос туралы есімдерін атамаған), оның тәтесі, су құдайы Тетис оны күтіп баптағанын айтады. Псевдо-Плутархқа сәйкес, Лилей – үнді қойшысы, ол құдайлардың ішінде тек Селенаға ғана табынып, оның қасиетті ритуалдарын түнде өткізген. Басқа құдайлар ашуланып, оны жыртып жеу үшін екі арыстан жіберді. Содан кейін Селена Лилейді тауға, Лилеон тауына айналдырды. Овидий Фетон туралы мифте Гелиостың ұлы әкесінің күймесін бір күн жүргізгенде, күйменің бақылауын жоғалтып, жерді өртеп жібергенде, Селена аспаннан ағасының аттары әдеттегіден төмен жүгіріп бара жатқанын көріп, таң қалғанын айтады.

Diodorus Siculus recorded an unorthodox version of the myth, in which Basileia, who had succeeded her father Uranus to his royal throne, married her brother Hyperion, and had two children, a son Helios and a daughter Selene, "admired for both their beauty and their chastity". Because Basileia's other brothers envied these offspring, and feared that Hyperion would try to seize power for himself, they conspired against him. They put Hyperion to the sword, and drowned Helios in the river Eridanus. Selene herself, upon discovering this, took her own life. After these deaths, her brother appeared in a dream to their grieving mother and assured her that he and his sister would now transform into divine natures; and:

that which had formerly been called the "holy fire" in the heavens would be called by men Helius ("the sun") and that addressed as "menê" would be called Selenê ("the moon"). Plutarch recorded a fable like story in which Selene asked her mother to weave her a garment to fit her measure, and her mother replied that she was unable to do so, as she kept changing shape and size, sometimes full, then crescent shaped and others yet half her size. In Lucian's Icaromenippus, Selene complains to the titular Menippus of all the outrageous claims philosophers are making about her, such as wondering why she is ever waxing or gibbous, whether she is populated or not, and stating that she is getting her stolen light from the Sun, causing strife and ill feelings between her and her brother. She asks Menippus to report her grievances to Zeus, with the request that Zeus wipes all these natural philosophers from the face of the earth. Zeus agrees, urged by Selene's complaints and having long intended to deal with the philosophers himself. Claudian wrote that in her infancy, when her horns had not yet grown, Selene (along with Helios – their sister Eos is not mentioned with them) was nursed by her aunt, the water goddess Tethys. According to pseudo Plutarch, Lilaeus was an Indian shepherd who only worshipped Selene among the gods and performed her rituals and mysteries at night. The other gods, angered, sent him two lions to tear him apart. Selene then turned Lilaeus into a mountain, Mt. Lilaeon. Ovid mentions how in the myth of Phaethon, Helios' son who drove his father's chariot for a day, when Phaethon lost control of the chariot and burned the earth, Selene in the sky looked down to see in amazement her brother's horses running wild lower than normal.

Иконография

Ежелгі заманда Селена/Лунаның бейнелеу өнері скульптуралық рельефтер, ваза суреттері, монеталар мен әшекей тастарды қамтыды. Б.з.д. V ғасырдың басына дейінгі қызыл фигуралы керамикада ол тек бюст ретінде немесе ай дискінің фонында профиль түрінде бейнеленген. Кейінгі өнерде, Хелиос, Эос және Никс (Түн) сияқты басқа да аспан құдайларымен бірге, Селена аспанда саяхаттайды. Ол көбінесе арбамен (жоғарыда көрсетілгендей) немесе атқа мінген күйінде (кейде өгіз, есек немесе қошқарда) бейнеленеді. Селена көбінесе ағасы Гелиоспен бірге суреттелген. Селена (болжам бойынша) және Гелиос Парфенонның шығыс жағындағы фронтонын әшекейлеген, екеуі де төрт аттан тұратын арбаны айдап, Афинаның дүниеге келуін бейнелейтін сахнаны құрады. Гелиос пен оның арбасы сол жақта мұхиттан көтеріліп, ал Селена мен оның арбасы оң жақта теңізге батып бара жатқан. Селена мен Гелиос Парфенонның солтүстік метопаларында да кездеседі, бұл жолы Селена атқа мінген күйінде теңізге кіреді. Паузаниядан біз Селена мен Гелиос Олимпиядағы Зевс мүсінінің негізінде Афродитаның дүниеге келуін бейнелегенін білеміз. Селена мен Гелиос Афина Парфенос тағында Пандораның дүниеге келуін ұқсас түрде бейнелегендігі туралы да мәліметтер бар. Паузанияс сондай-ақ Элеядағы базарда Хелиос пен Селенаның тас мүсіндерін көргенін, Хелиостың басынан сәулелер, ал Селенаның басынан мүйіздер шыққандарын айтады. Селена Пергам алтарының Гигантомахия фризінде де атқа мінген күйінде бейнеленген. Селена көбінесе ай жартысымен, көбінесе жұлдыздармен бірге бейнеленеді; кейде ай жартысының орнына ай дискісі қолданылады. Көбінесе ай жартысы оның маңдайында орналасқан, немесе ай жартысының ұштары мүйіздей оның басынан немесе иығынан шығып тұрады. Селенаның басын кейде нимб қоршап тұрады, ал эллинистік кезеңнен бастап ол кейде шаммен бейнеленеді. Римдік жерлеу өнерінде (біздің заманымыздың II және III ғасырларында) Селенаның Эндимионға деген махаббаты мен оның мәңгілік ұйқысы суретшілер үшін танымал тақырып болды. Рим саркофагтарында жиі бейнеленгендей, Селена бас үстінде ай жартысына ұқсайтын жамылғыны ұстап, арбасынан түсіп, оның аяғында ұйықтаған сүйіктісіне қосылады.

In antiquity, artistic representations of Selene/Luna included sculptural reliefs, vase paintings, coins, and gems. In red figure pottery before the early 5th century BC, she is depicted only as a bust, or in profile against a lunar disk. In later art, like other celestial divinities such as Helios, Eos, and Nyx (Night), Selene rides across the heavens. She is usually portrayed either driving a chariot (see above) or riding sideways on horseback (sometimes riding an ox, a mule or a ram). Selene was often paired with her brother Helios. Selene (probably) and Helios adorned the east pediment of the Parthenon, where the two, each driving a four horsed chariot, framed a scene depicting the birth of Athena, with Helios and his chariot rising from the ocean on the left, and Selene and her chariot descending into the sea on the right. Selene and Helios also appear on the North Metopes of the Parthenon, with Selene this time entering the sea on horseback. From Pausanias, we learn that Selene and Helios also framed the birth of Aphrodite on the base of the Statue of Zeus at Olympia. There are indications of a similar framing by Selene and Helios of the birth of Pandora on the base of the Athena Parthenos. Pausanias also reports seeing stone images of Helios, and Selene, in the market place at Elea, with rays projecting from the head of Helios, and horns from the head of Selene. Selene also appears on horseback as part of the Gigantomachy frieze of the Pergamon Altar. Selene is commonly depicted with a crescent moon, often accompanied by stars; sometimes, instead of a crescent, a lunar disc is used. Often a crescent moon rests on her brow, or the cusps of a crescent moon protrude, horn like, from her head, or from behind her head or shoulders. Selene's head is sometimes surrounded by a nimbus, and from the Hellenistic period onwards, she is sometimes pictured with a torch. In later second and third century AD Roman funerary art, the love of Selene for Endymion and his eternal sleep was a popular subject for artists. As frequently depicted on Roman sarcophagi, Selene, holding a billowing veil forming a crescent over her head, descends from her chariot to join her lover, who slumbers at her feet.

Дін

Селленнің ежелгі грек ғибадатханасында қатысуы, тіпті ағасымен салыстырғанда, өте аз. Оның культіндегі болуы Артемида мен Гекка сияқты маңызды құдайлармен байланысымен байланысты болды, ал ғибадатқа келгенде ол өзінің сәйкестендіруінен ажырамайды. Кейінгі уақытта ол басқа бірнеше тұлғалармен бірге бастапқыда оны қамтымаған бұрыннан бар болған культтерге қабылданды. Ай фигуралары Крит сақиналары мен асыл тастарында кездеседі (бәлкім, минойлық ай культі), бірақ айдың өзі сиқырлы, фольклорлық және поэзиядағы рөлінен басқа, және Фригиялық ай құдайы Менге табынуға қарамастан, Селенаға табыну салыстырмалы түрде аз болды. Лакониядағы Таламайға жақын жерде оракулдардың ғибадатханасы болған. Паузанияс сипаттағандай, онда Пасифаэ мен Гелиос мүсіндері болған. Мұнда Пасифаэ Хелиос қызы мен Минос әйеліне қатысты емес, Селенаның эпитеті ретінде қолданылады. Паузанияс сондай-ақ Элис базарында екі тас мүсінді көргенін, біреуі күнді, екіншісі айды бейнелейтінін, олардың бастарынан күн сәулесі мен жарты ай мүйіздері шығатынын баяндады. Селена (Гелиос, Никс және басқалармен бірге) Пергамондағы Деметр ғибадатханасында құрбандық үстелін алды, мүмкін, Орфикалық құпиялармен байланысты. Бастапқыда Пандия Селенаның епитеті болған шығар, бірақ кем дегенде Селенаға арналған гимннің уақытында Пандия Зевс пен Селенаның қызы болды. Пандия (немесе Пандия Селена) толық айды бейнелеген болуы мүмкін, ал Пандия деп аталатын афиналық фестиваль, әдетте Зевске арналған фестиваль деп саналады, мүмкін, толық айда атап өтілді және Селенамен байланысты болуы мүмкін. Афинада Селенаға, басқа аспан құдайларына, Селенаның бауырлары Гелиос пен Эосқа және Афродита Оураниаға шарапсыз құрбандықтар (нефалия) жасалды; Аттикада Селена Афродитамен бірдей деп саналған сияқты. Селена кейде бала тууға байланысты болған, өйткені толық ай кезінде әйелдер ең оңай еңбек етеді деп саналған; бұл оның Артемида құдайымен және әйелдердің еңбектерімен байланысты басқа құдайлармен сәйкестендіруге көмектесті. Рим философы Цицерон Селенаның римдік анасы Лунаның есімін бала тудыру құдайы Лусинамен байланыстырды, екеуі де "жарықтан" (осылайша туылмаған баланы жарыққа әкелу) шыққан. Нонн Селенаны Эилеитиямен бірдейледі. Селин махаббат сиқырында маңызды рөл атқарды. Теокриттің екінші Идиллиясында жас қыз Селенаны махаббатқа шақырады. Идиллия қыздың қызметшісіне ермек пен сиқырлы ыдыстарды әкелуге бұйрық беруімен, содан кейін Селена мен Геккаға сиындырумен және ақырында ұзақ уақытқа созылған сиқырдың өзімен басталады; ол сиқырды аяқтағаннан кейін, қыз Селенаға өзінің сүйіктісімен қалай танысып, сатқындыққа ұшырағанын айтып береді және құдайдан оған куәлік етуді және көмектесуді сұрайды, сондықтан махаббат құйрығы махаббат сиқырына тоқылған. Теокрит туралы бір школойға сәйкес, Пиндар ғашықтықтан зардап шеккен әйелдер Селенаға көмек сұрап дұға ететіні туралы жазған, өйткені Еврипидтің жоғалған "Хиполит жабулы" пьесасында Селенаның үлкен немересі Федраны жасады. Плутарх Селенаның махаббатқа шақырылғанын жазды, өйткені ол Ай, Күнді үнемі аңсағандықтан, оны Изиспен салыстырды. Оның және оның ағасының ғибадат етуі Спартаға жақын Лакониядағы Гитхем қаласында жазу арқылы расталған (C. I. G. 1392). Арголидегі Эпидавр қаласында Селенаға арналған құрбандық үстелі болған. Жазбалардан көрінетіндей, оған және Гекка, Артемида және Аполлон сияқты басқа құдайларға толық айды немесе бұқаны бейнелейтін мүйіздермен безендірілген βοῦς (boûs, "соя") деп аталатын торт ұсынылды. Сондай-ақ, "аллаға" арналған ай пішінді, дөңгелек, жалпақ торт "селен" ("ай") деп аталатын. Ежелгі гректер де оның есімімен дүйсенбі күнін "ай күні" (μέρα Σελήνης) деп атаған.

Selene's presence in ancient Greek worship is very limited, even in comparison to her brother. Her presence in cult was linked to her connection to more major, important divinities such as Artemis and Hecate, and she is hardly divorced from her identifications when it comes to worship; in later times, she was adopted into pre existing cults that had not originally included her, along with several other figures. Moon figures are found on Cretan rings and gems (perhaps indicating a Minoan moon cult), but apart from the role played by the moon itself in magic, folklore, and poetry, and despite the later worship of the Phrygian moon god Men, there was relatively little worship of Selene. An oracular sanctuary existed near Thalamai in Laconia. Described by Pausanias, it contained statues of Pasiphaë and Helios. Here Pasiphaë is used as an epithet of Selene, instead of referring to the daughter of Helios and wife of Minos. Pausanias also described seeing two stone images in the market place of Elis, one of the sun and the other of the moon, from the heads of which projected the rays of the sun and the horns of the crescent moon. Selene (along with Helios, Nyx and others) received an altar at the sanctuary of Demeter at Pergamon, possibly in connection with the Orphic mysteries. Originally, Pandia may have been an epithet of Selene, but by at least the time of the late Hymn to Selene, Pandia had become a daughter of Zeus and Selene. Pandia (or Pandia Selene) may have personified the full moon, and an Athenian festival, called the Pandia, usually considered to be a festival for Zeus, was perhaps celebrated on the full moon and may have been associated with Selene. At Athens, wineless offerings (nephalia) were made to Selene, along with other celestial gods, Selene's siblings Helios and Eos, and Aphrodite Ourania; in Attica, it seems that Selene was identified with Aphrodite. Selene was sometimes associated with childbirth, for it was believed that during the full moon women had the easiest labours; this helped in her identification with the goddess Artemis, as well as other goddesses connected to women's labours. The idea that Selene would also give easy labours to women paved way for identification with Hera and the Roman Juno and Lucina, three other childbirth goddesses; Plutarch calls Selene "Hera in material form." Roman philosopher Cicero connected Selene's Roman counterpart Luna's name to childbirth goddess Lucina's, both deriving from "light" (thus bringing the unborn child into the light). Nonnus also identified Selene with Eileithyia. Selene played an important role in love magic. In Theocritus' second Idyll, a young girl invokes Selene in a love spell. The idyll opens with the girl ordering her maid to bring potions and magical utensils, followed by an invocation to Selene and Hecate, and finally the rather lengthy spell itself; once she finishes her spell, the girl recounts to Selene of how she met and was betrayed by her lover, and calls upon the goddess to witness and help her, hence the love tail is woven into the love spell. And, according to a scholium on Theocritus, Pindar wrote that lovesick women would pray to Selene for help, as Euripides apparently had Phaedra, Selene's great niece, do in his lost play Hippolytus Veiled. Plutarch wrote that Selene was called upon in love affairs because she, the Moon, constantly yearns for the Sun, and compared her in that regard to Isis. Her and her brother's worship is also attested in Gytheum, a town in Laconia near Sparta, via an inscription (C. I. G. 1392). In the city of Epidaurus, in Argolis, Selene had an altar dedicated to her. Records show that a type of cake called βοῦς (boûs, "ox") decorated with horns to represent the full moon or an ox was offered to her and other divinities like Hecate, Artemis and Apollo. In addition, a type of flat, round moon shaped cake was called 'selene' ("moon") and was offered "to the goddess." The ancient Greeks also called Monday "day of the Moon" (ἡμέρα Σελήνης) after her.

Орфикалық әдебиет

Белгілі бір Эпигеннің айтуынша, Орфикалық дәстүрде үш Морай немесе Тағдырлар Селененің үш бөлігін бейнелейтін болған, "отызыншы, он бесінші және бірінші" (яғни, айдың жартысы, толу айы және жаңа ай, күнтізбе айының бөлінуіне сәйкес).

Атаулар ауыстырылуы

Селена – грек тілінде Айдың атауы, ал 580 Селена – астероидтар белдеуіндегі шағын планета, бұл да осы қасиеттің құрметіне аталған. Химиялық элемент селен Йонс Якоб Берзелиус оны телурий элементімен (Жердің, яғни Теллус атауымен аталған) ұқсас болғандықтан Селенаның атымен атады. Екінші жапондық ай орбиталық ғарыш кемесі Селенаның құрметіне SELENE (Selenological and Engineering Explorer) деп аталды және Жапонияда Кагуя деп те белгілі болды. 1944 жылғы британдық суасты кемесі HMS Selene (P254) және 1959 жылғы Ghia дизайн студиясының концепт-автомобилі Ghia Selene де осы атты иеленді.