Сәтсіз мемлекет: билік жоғалтқан елдер

Кіріспе

Өзінің басқару қабілетін жоғалтқан мемлекет – саяси мемлекет.

Құрсайған мемлекет – бұл өзінің аумағы мен шекараларын тиімді бақылауға ие емес, негізгі қауіпсіздік және даму функцияларын орындауға қабілетінен айырылған мемлекет. Құрсайған мемлекеттің жалпы сипаттамаларына салық жинау, құқық қорғау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету, аумақтық бақылау, саяси немесе азаматтық кеңселерді штаттандыру және инфрақұрылымды күтіп ұстауға қабілетсіз үкімет кіреді. Мұндай жағдайда, кең таралған жемқорлық және қылмыстық әрекеттер, мемлекеттік және мемлекеттік емес құрылымдардың араласуы, босқындардың пайда болуы және халықтың міндетті түрде қоныс аударуы, экономиканың күрт құлдырауы, мемлекет ішінде де, сыртында да әскери араласулар болуы мүмкін. 1990 жылдары пайда болған бұл термин бастапқыда Сомалидегі жағдайды сипаттау үшін қолданылған. 1991 жылы Сиад Барре диктаторы құлатылып, елдегі кландар арасындағы қақтығыстарға әкеп соққан төңкерістен кейін елде тәртіпсіздік орнады. Орталық Африка Республикасы, Конго Демократиялық Республикасы, Гаити, Ливия, Мали, Мьянма, Сомали, Оңтүстік Судан, Судан, Сирия – барлығы құрсайған мемлекеттер деп сипатталды. Оңтүстік Африка да жақын арада құрсауға ұшырауы мүмкін. Мемлекеттердің басқару деңгейін анықтау үшін әртүрлі өлшемдер әзірленді, бірақ мемлекетті құрсаған деп санау үшін қажетті үкіметтік бақылау деңгейіне қатысты түрлі органдар арасында маңызды айырмашылықтар бар. 2023 жылы «Бейбітшілік қоры» атты сарапшылар тобы «Нақтырақ мемлекеттер индексінде» ең осал санаттарға кіретін он екі елді анықтады. Мемлекетті «құрсаған» деп ресми түрде тану – геосаяси салдары бар даулы шешім болуы мүмкін.

Анықтама және мәселелер

"Сәтсіз мемлекет" термині 1990-шы жылдары, әсіресе 1991 жылы диктатор Сиад Барре құлатылғаннан кейін Сомалидегі жағдайдың ушығуына байланысты пайда болды. Макс Вебердің саяси теориясына сәйкес, мемлекеттің өзінің шекарасында физикалық күшті заңды түрде қолдану монополиясын сақтауымен анықталады. Бұл монополия бұзылған жағдайда (мысалы, соғыс лордтарының, жартылай әскери топтардың, сыбайлас полицияның, қарулы бандылердің немесе терроризмнің үстемдігі арқылы) мемлекеттің өзі күмәнді болып, сәтсіз мемлекетке айналады. "Заңды күш қолдану монополиясын" сақтаудың қиындығы, соның ішінде "заңды" ұғымының мәселелері, мемлекеттің "сәтсіздікке ұшырады" деп айтуға болатын уақытты нақты анықтауды қиындатады. Заңдылық мәселесін Вебердің мақсатын түсіну арқылы шешуге болады. Вебердің пікірінше, физикалық зорлық-зомбылықты жүзеге асыруға қажетті құралдар тек мемлекеттің ғана қолында болады. Бұл мемлекет күш құралдарына (де-факто) монополиялық ие болу үшін заңдылыққа мұқтаж болмайды, бірақ оларды қолдану қажет болғанда (де-юре) заңдылық қажет болады. Әдетте, бұл термин мемлекеттің тиімсіздікке ұшырап, заңдарын біркелкі орындай алмайтынын немесе азаматтарына негізгі тауарлар мен қызметтерді ұсына алмайтынын білдіреді. Мемлекеттің құлдырап жатқаны немесе құлдырағаны туралы қорытынды әртүрлі сипаттамаларды және олардың комбинацияларын байқау арқылы жасалуы мүмкін. Мұндай сипаттамаларға мысал ретінде, бірақ олармен шектелмейтін, бүлікшілдік, саяси сыбайлас жемқорлықтың өрбуі, полицияның тиімсіздігін көрсететін жоғары қылмыс деңгейі, өткір бюрократия, сот жүйесінің тиімсіздігі, саясатқа әскери араласу және өңірлік актерлердің билікті консолидациялауы, олардың ұлттық билік органдарының ықпалын күйретуі немесе жоюы жатады. Басқа да факторлар да әсер етуі мүмкін. "Сәтсіз қалалар" тұжырымдамасы да пайда болды, ол мемлекет жалпы алғанда жұмыс істесе де, мемлекеттік деңгейдегі саясат инфрақұрылым, экономика және әлеуметтік саясат тұрғысынан құлауы мүмкін деген пікірге негізделген. Кейбір аудандар немесе қалалар тіпті мемлекеттің бақылауынан шығып, де-факто басқарылмайтын мемлекеттік аймаққа айналуы мүмкін. "Сәтсіз мемлекет" үшін тұрақты немесе сандық анықтама жоқ; мемлекеттің сәтсіздігін анықтау үшін қолданылатын көрсеткіштердің субъективті табиғаты терминдің екіұшты түсінуіне әкелді. Кейбір ғалымдар мемлекеттің сәтсіздігін анықтау үшін мемлекеттің қабілеті мен тиімділігіне назар аударады. Басқа индекстер, мысалы, Бейбітшілік қорының "Нақты мемлекеттер индексі" мемлекеттің институттарының демократиялық сипатын бағалауды оның сәтсіздік дәрежесін анықтау құралы ретінде қолданады. Соңында, басқа ғалымдар өздерінің аргументтерін мемлекеттің заңдылығына, мемлекеттің табиғатына, мемлекеттегі қылмыстық зорлық-зомбылықтың өсуіне, экономикалық сыбайлас жемқорлық институттарға немесе мемлекеттердің өз аумағын бақылау қабілетіне бағыттайды. Роберт Х. Бейтс мемлекеттің сәтсіздігін "мемлекеттің жарылуы" деп сипаттайды, онда мемлекет "тоналды құралға" айналады және мемлекет күш құралдарына монополияны тиімді түрде жояды. Чарльз Т. Колл мемлекеттің сәтсіздігі тұжырымдамасынан мүлдем бас тартуға тырысады, бұл мемлекеттің сәтсіздігінің не екенін анық түсінбеуді күшейтеді деп мәлімдейді. Керісінше, Колл мемлекеттік басқарудың тиімділігін бағалаудың баламалы құралы ретінде "ауытқулар жүйесін" ұсынады. Осылайша, Колл ұсынған негіздеме мемлекет сәтсіздікке ұшыраған кезде мемлекет шеше алмайтын үш ресурстық "ауытқуды" кодтау арқылы мемлекеттің сәтсіздігін дамытады: қабілетсіздік, мемлекеттік институттар халыққа негізгі тауарлар мен қызметтерді тиімді жеткізе алмайтын жағдайда; қауіпсіздік, мемлекет қарулы топтардың қатерінен халыққа қауіпсіздік қамтамасыз ете алмайтын жағдайда; және заңдылық, саяси элита мен қоғамның маңызды бөлігі билікті реттейтін және байлықты жинақтау мен бөлу ережелерін қабылдамайтын жағдайда. Олар Батыс саясаткерлері "экономикалық құлдырау және мемлекеттің бейресмиленуі Батыс мүдделеріне қауіп төндіреді" деп санайтын мемлекеттерді "сәтсіз" деп тағайындайды.

The term "Failed State" originated in the 1990s, particularly in the context of Somalia's turmoil after the overthrow of its dictator, Siad Barre, in 1991. According to the political theories of Max Weber, a state is defined as maintaining a monopoly on the legitimate use of physical force within its borders. When this is broken (e. g., through the dominant presence of warlords, paramilitary groups, corrupt policing, armed gangs, or terrorism), the very existence of the state becomes dubious, and the state becomes a failed state. The difficulty of determining whether a government maintains "a monopoly on the legitimate use of force", which includes the problems of the definition of "legitimate", means it is not clear precisely when a state can be said to have "failed". The problem of legitimacy can be solved by understanding what Weber intended by it. Weber explains that only the state has the means of production necessary for physical violence. This means that the state does not require legitimacy for achieving a monopoly on having the means of violence (de facto), but will need one if it needs to use it (de jure). Typically, the term means that the state has been rendered ineffective and is not able to enforce its laws uniformly or provide basic goods and services to its citizens. The conclusion that a state is failing or has failed can be drawn from the observation of a variety of characteristics and combinations thereof. Examples of such characteristics include but are not limited to the presence of an insurgency, extreme political corruption, overwhelming crime rates suggestive of an incapacitated police force, an impenetrable and ineffective bureaucracy, judicial ineffectiveness, military interference in politics, and consolidation of power by regional actors such that it rivals or eliminates the influence of national authorities. Other factors of perception may be involved. A derived concept of "failed cities" has also been launched, based on the notion that while a state may function in general, polities at the substate level may collapse in terms of infrastructure, economy, and social policy. Certain areas or cities may even fall outside state control, becoming a de facto ungoverned part of the state. No consistent or quantitative definition of a "failed state" exists; the subjective nature of the indicators that are used to infer state failure have led to an ambiguous understanding of the term. Some scholars focus on the capacity and effectiveness of the government to determine whether or not a state is failed. Other indices such as the Fund for Peace's Fragile States Index employ assessments of the democratic character of a state's institutions as a means of determining its degree of failure. Finally, other scholars focus their argument on the legitimacy of the state, on the nature of the state, on the growth of criminal violence in a state, on the economic extractive institutions, or on the states' capacity to control its territory. Robert H. Bates refers to state failure as the "implosion of the state", where the state transforms "into an instrument of predation" and the state effectively loses its monopoly on the means of force. Charles T. Call attempts to abandon the concept of state failure altogether, arguing that it promotes an unclear understanding of what state failure means. Instead, Call advances a "gap framework" as an alternative means of assessing the effectiveness of state administration. As such, Call's proposed framework develops the concept of state failure through the codification of three "gaps" in resource provision that the state is not able to address when it is in the process of failure: capacity, when state institutions lack the ability to effectively deliver basic goods and services to its population; security, when the state is unable to provide security to its population under the threat of armed groups; and legitimacy when a "significant portion of its political elites and society reject the rules regulating power and the accumulation and distribution of wealth." They go on to suggest that Western policy makers attribute the 'failed' label to those states in which 'recession and informalisation of the state is perceived to be a threat to Western interests'.

Сапалық әдіс

Сапалық тәсіл теориялық негіздемелерді қабылдайды. Әдетте, осы типтегі өлшем мемлекеттерді жіктеу үшін кезеңдік үлгілерді қолданады. Зерттеушілер мемлекеттік сәтсіздікті 3-5 кезеңде процесс ретінде көрсетеді. Атақты зерттеушілер, мысалы, Роберт И. Ротберг ағылшын-американдық және Ульрих Шнеккенер неміс аймағында. Ульрих Шнеккенердің (2006) кезеңдік үлгісі үш негізгі элементті анықтайды: күш қолдану монополиясы, заңдылық және құқықтың үстемдігі. Типология ең алдымен қауіпсіздік логикасына негізделген, сондықтан күш қолдану монополиясының маңыздылығы басқа екі элементке қарағанда жоғарырақ екенін көрсетеді, сонымен қатар, тиімді мемлекеттің алғышарты болып табылады. Оның төрт мемлекеттік түрі: (1) тұрақтанған және тұрақтанып келе жатқан мемлекеттер, (2) әлсіз мемлекеттер, (3) құлдырап бара жатқан және (4) құлаған/сәтсіз мемлекеттер. Бірінші тип – тиімді жұмыс істеп тұрған мемлекеттерге бағытталған; мемлекеттің барлық негізгі функциялары ұзақ мерзімді перспективада толыққанды жұмыс істейді. Әлсіз мемлекеттерде күш қолдану монополиясы сақталады, бірақ қалған екі сала ауқымды кемшіліктерді көрсетеді. Құлдырап бара жатқан мемлекеттерде күш қолдану монополиясы жоқ, ал басқа салалар кем дегенде ішінара жұмыс істейді. Соңында, құлаған немесе сәтсіз мемлекеттерде белгілі бір ішкі тәртіп орнатуға тырысатын құрылымдар басым, бірақ мемлекет үш негізгі элементтің барлығына да жеткілікті қызмет көрсете алмайды. Екі зерттеу тәсілі де кейбір белгісіздіктерді көрсетеді. Санаттық тәсілде көрсеткіштердің ашықтығы және елдерді бағалау процесінде олардың теңгерімделуі жеткіліксіз болса, сапалық тәсілде әртүрлі бағыттар байқалады. Басты айырмашылықтардың бірі – барлық кезеңдер міндетті түрде үнемі өтілуі керек пе, әлде мемлекет бір кезеңді өткізіп жіберуі мүмкін бе деген сұрақ. Шнеккенер өзінің үлгісін кезеңдік модель ретінде түсіндіруге болмайтынын, өйткені оның пікірінше, мемлекеттер міндетті түрде әр кезеңнен өте бермейді, деп атап өтті. Роберт И. Ротбергтің үлгісі реттілік логикасына негізделген, демек мемлекеттік сәтсіздік процесі кезеңдердің хронологиялық тізбегі екенін білдіреді.

The qualitative approach embraces theoretical frameworks. Normally, this type of measurement applies stage models to allow the categorization of states. In three to five stages, researchers show state failure as a process. Notable researchers, inter alia, are Robert I. Rotberg in the Anglo American and Ulrich Schneckener in the German sphere. Ulrich Schneckener's (2006) stage model defines three core elements, monopoly of violence, legitimacy, and rule of law. The typology is based on the security first logic and thus, shows the relevance of the monopoly of violence in comparison to the other two while at the same time acting as the precondition for a functioning state. His four statehood types are: (1) consolidated and consolidating states, (2) weak states, (3) failing, and (4) collapsed/failed states. The first type is directed towards functioning states; all core functions of the state are functioning in the long term. In weak states, the monopoly of force is still intact, but the other two areas show serious deficits. Failing states lack the monopoly of force, while the other areas function at least partially. Finally, collapsed or failed states are dominated by parastatal structures characterized by actors trying to create a certain internal order, but the state cannot sufficiently serve the three core elements. Both research approaches show some irregularities. While the quantitative approach lacks transparency concerning its indicators and their balancing in the evaluation process of countries, the qualitative approach shows a diversity of different foci. One of the major discrepancies is the question of whether all the stages have to be taken continuously or if a state can skip one phase. Schneckener stresses that his model should actually not be interpreted as a stage model as, in his opinion, states do not necessarily undergo every stage. Robert I. Rotberg's model underlies an ordinal logic and thus, implies that the state failure process is a chronological chain of phases.

Дамыған елдердің "ұлт құруы"

Стюарт пен Кнаус (2012) «Араласу тиімді бола ма?» деген сұраққа жауап іздеді және «соғысты тоқтату және «жеткілікті қаржыланған гуманитарлық көмек көрсету» арқылы ұлттардың өзін-өзі құруына көмектесе аламыз» деген қорытындыға келді. Олар Боснияда (1995) және Косовода (1999) сәтті жүзеге асырылған араласуды, АҚШ-тың Иракта (2003) және Ауғанстанда (2001–2021) он жылдың ішінде мыңдаған адамның өмірін құрбан етуімен және триллион доллардан астам қаржы жұмсауымен, бірақ ұлт құрудың басты мақсатына жете алмауымен салыстыра отырып, саясаткерлердің ұлтты құруға деген сенімсіздігін сынады. Егер «сәтсіз мемлекет» ішкі зорлық-зомбылық немесе бұзылыстардан құлап, тұрғындарына позитивті саяси нәтижелерді жеткізе алмайтын жағдайға жетсе, дамыған мемлекеттер оларды жаңартуға араласуға және көмектесуге міндетті деп санайды. Дегенмен, араласу әрқашан жағымды қабылданылмайды. Мысалы, АҚШ үкіметінің бұрынғы араласуына байланысты, ғалымдар «сәтсіз мемлекет» тұжырымының, әлсіз мемлекеттерге дамыған мемлекеттердің мүдделерін таңу үшін ойлап табылған сылтау екенін айтады. Сомали және Либерия сияқты мемлекеттерді «сәтсіз мемлекеттер» деп белгілеу, Батыс елдеріне тұрақты ұлттық мемлекет идеясын жүзеге асыруға заңдылық береді. Көптеген жағдайларда, ұлтты құру немесе қиын/қарақшы мемлекеттерге халықаралық жауап беру, жеткіліксіз талдау немесе саяси ерік-жігердің болмауына байланысты, тым кеш немесе тым ерте болады. Алайда, дамыған елдер мен олардың көмек ұйымдарының көптеген сәтсіз мемлекеттерге оң әсер еткенін атап өту маңызды. Ұлтты құру – контекстке байланысты процесс, сондықтан шетелдік мемлекет ретінде араласу алдында елдің мәдени-саяси және әлеуметтік ортасын мұқият талдау қажет. Батыс әлемінде сәтсіз мемлекеттерге алаңдаушылық күшейіп, оларды қауіпсіздікке қауіп деп қарастырады. Сондықтан «сәтсіз мемлекет» тұжырымы Батыс тарапынан жүргізілетін саясатты қорғау үшін жиі қолданылады. Сонымен қатар, Честерман және Игнатьев сияқты авторлардың пікірінше, дамыған мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың халықаралық әрекеттерінің ұзақтығына қатысты басты мәселе – дағдарыс уақытқа назар аударады, ал мемлекеттің және оның институттарын қайта құру мен дамыту жұмысы жылдарға, тіпті ондаған жылдарға созылуы мүмкін. Сондықтан тиімді мемлекет құру – ұзаққа созылатын процесс, және отандық қоғамға керісін айту – адас тудыру.

Steward and Knaus (2012) tackled the question "Can intervention work?" and concluded that "we can help nations build themselves" by putting an end to war and providing "well resourced humanitarian interventions". They criticized the overconfidence of policymakers on nation building by contrasting what they regarded as successful interventions in Bosnia (1995) and Kosovo (1999) with the failed attempt of nation building in Iraq (2003) and Afghanistan (2001–2021) in which the U. S. lost thousands of lives over ten years and expended more than a trillion dollars without realizing its central objective of nation building. When a so called failed nation state is crushed by internal violence or disruption, and consequently is no longer able to deliver positive political goods to its inhabitants, developed states feel the obligation to intervene and assist in rebuilding them. However, intervention is not always seen positively, but due to past intervention by for instance the US government, scholars argue that the concept of a failed state is an invented rationale to impose developed states' interests on less powerful states. The labeling of states like Somalia or Liberia, as failed states, gives Western countries the legitimization to impose the western idea of a stable nation state. It is commonly accepted that nation building or international response to troubled/rogue states happens too late or too quickly which is due to inadequate analysis or lack of political will. Still, it is important to highlight that developed nations and their aid institutions have had a positive impact on many failed states. Nation building is context specific and thus a countries' cultural political, as well as social environment, needs to be carefully analyzed before intervening as a foreign state. The Western world has increasingly become concerned about failed states and sees them as threats to security. The concept of the failed state is thereafter often used to defend policy interventions by the West. Further, as Chesterman and Ignatieff et al. argue, regarding the duration of international action by developed states and international organizations, a central problem is that a crisis tends to be focused on time, while the most essential work of reframing and building up a state and its institutions takes years or decades. Therefore, effective state building is a slow process and it is disingenuous to suggest otherwise to the domestic public.

Сыртқы көмек арқылы дамуды қолдау

Притчет, Вулкок және Эндрюс (2013) сәтсіз мемлекеттердің дамуының жүйелі сәтсіздіктерін талдады. Олар «мемлекеттік әкімшілік іске асыру қабілеті» мемлекеттік дамудың басты аспектісі екенін анықтады және ондаған жылдар бойы қолданылған даму практикасына, миллиардтаған доллар жұмсалғанына және «жетістіктер» деп мақтанғандарға қарамастан, сәтсіз мемлекеттердің неге құлдырап қалғанын анықтады. Бұл елдер оны күйретуге әкеп соққан келесі әдістерді қабылдады: жүйелі изоморфтық еліктеу – функционалды мемлекеттердің сыртқы түрін ғана көшіру арқылы мемлекеттердің жұмыс істемеуін жасыру; мүмкіндігі шектеулі мемлекеттерді «шындықтан тыс үміттермен» жүктеу. Осы елдердің көпшілігіне дамыған елдердің мемлекеттік қабілетіне жету үшін ғасырлар қажет болуы мүмкін екенін ескере отырып, олар «нақты жағдайға сәйкес институттарды» құруды, «қадамдық реформа процесін» ілгерілетуді және маңызды даму мақсатына жету үшін «шындық күтулерді» белгілеуді ұсынды. Шетелдік көмек мемлекеттің институционалдық қабілетін дамытуға қолданылғанда бірнеше күтпеген салдарлар тудырады. Донорлар көбінесе көмек қаражатын алушы үкіметтерге береді, өйткені кімге ең көп көмек қажет екенін және оны қалай тиімді жұмсауға болатынын анықтау үшін оларда ақпарат немесе қабілет жоқ. Мұның жаман жағы – оны алушы үкіметтер өздеріне басып алып, биліктегі элиталардың өзін байытуына немесе олардың билікте қалуына мүмкіндік беретін клиенттік желілерді құру мен сақтау үшін пайдалануы мүмкін. Мысалы, Кенияда көмек қаражатының бөлінуі биліктегілерге көп дауыс берген сайлау округтеріне бағытталған, сондықтан режим өзгергеннен кейін көмек географиялық тұрғысынан олардың қолдаушыларына ауыстырылды. Сонымен қатар, көмек мемлекеттік емес құрылымдарға да бағытталуы мүмкін, осылайша мемлекеттің зорлық-зомбылықты монополиялауын әлсіретуі мүмкін, мысалы, 1990 және 2000 жылдары Колумбияда АҚШ-тың Колумбия әскеріне берген көмегі әскерилермен жарымәскери топтарға бағытталды, бұл әскери базаларға жақын муниципалитеттердегі жарымәскери зорлық-зомбылықтың күрт өсуіне әкелді. Бұл шетелдік көмек мемлекетті биліктегі элиталардың жемқорлығын күшейту және мемлекеттен тыс топтарды нығайту арқылы әлсірете алатынын көрсетеді. Мосс, Тодд, Гунилла Петтерссон және Николас Ван де Валле (2006) соңғы жылдары шетелдік көмектің әсеріне байланысты туындаған дауды мойындады. Олар халықаралық қауымдастық Африкаға үлкен көмек көрсетуді ұлғайтуға шақырып отырғанымен, бұл олар «көмек институттарының парадоксын» тудырады деп мәлімдеді. Бұл парадокс Батыс елдерінің Африка елдеріне үлкен ақшалай көмек көрсетуі салдарынан «өз азаматтарына есеп беруге азырақ міндетті және халықтың сенімін сақтау үшін аз қысымға ұшырайтын» институттар құрылғандығына байланысты туындайды. Сонымен қатар, Биняванга Вайнаина (2009) Батыс көмегін отарлаумен салыстырады, онда елдер Африка экономикасын дамытуға үлкен ақшалай салымдар саяси дамуға және зорлық-зомбылықтың азаюына әкеледі деп санайды. Шындығында, бұл ақшалай қаражат Африканың экономикалық, саяси және ең бастысы – әлеуметтік өсуіне инвестиция жасамайды.

Pritchett, Woolcock, and Andrews (2013) analyzed the systematic failure of the development of failed states. They defined "state administrative capability for implementation" as the key aspect of state development, and found out the mechanism in which failed states stumbled regardless of decades of development practices tried, billions of dollars spent, and alleged "progress" boasted. These countries adopted the following techniques which led to undermining it:
systemic isomorphic mimicry—disguising the dysfunction of states by simply mimicking the appearance of functional states. premature load bearing—limited capacity states being overloaded with "unrealistic expectations". In light of the fact that many of these countries would likely need centuries to reach the state capability of developed countries, they suggested creating "context specific institutions", promoting "incremental reform process", and setting "realistic expectations" for attaining the goal of substantial development. Foreign aid produces several unintended consequences when used to develop the institutional capacity of state. Donors will often delegate aid spending to recipient governments since they do not have the information or capacity to identify who is in the greatest need and how it can be best spent. The downside of this is that it can be captured by recipient governments and diverted either towards self enrichment of incumbent elites or to establish and maintain clientelist networks to allow them to remain in power—for example, in Kenya, aid allocation is biased towards constituencies with high vote shares for the incumbent, so the geographic distribution of aid changes to their supporters following a change of regime. Furthermore, aid can also be diverted to non state actors, and thus undermine the state's monopoly on violence, such as in Colombia during the 1990s and 2000s, where US aid to the Colombian military was diverted by the military to paramilitary groups, leading to significant increases in paramilitary violence in municipalities located near military bases. The implication is that foreign aid can undermine the state by both feeding corruption of incumbent elites, and empowering groups outside of the state. Moss, Todd, Gunilla Pettersson, and Nicolas Van de Walle (2006) acknowledged the controversy over the effect of foreign aid that has developed in recent years. They argued that although there is a call for an increase in large aid efforts in Africa by the international community, this will actually create what they call an "aid institutions paradox". This paradox is formed because of the large cash contributions that Western countries have given to African countries have created institutions that are "less accountable to their citizens and under less pressure to maintain popular legitimacy." Furthermore, Binyavanga Wainaina (2009) likens Western aid to colonization, in which countries believe that large cash contributions to spur the African economy will lead to political development and less violence. In reality, these cash contributions do not invest in Africa's growth economically, politically and most of all, socially.

Трансұлттық қылмыс және терроризм

АҚШ Әділет министрлігінің прокуроры Дэн Э. Стигаллдың айтуынша, "халықаралық қауымдастық бір елде жасалған қылмыстың басқа елге, тіпті бірнеше елге әсер ететін трансұлттық қылмыстың күшеюімен бетпе-бет келіп тұр. Есірткі саудасы, адам саудасы, компьютерлік қылмыстар, терроризм және тағы да басқа қылмыстарда белгілі бір елдің шекарасынан тыс жерде әрекет ететін, сол қызметті тоқтатуға және қылмыскерді соттауға мүдделі болуы мүмкін тұлғалар қатысуы мүмкін". Террористік ұйымдарға баспана ретінде қызмет ететін мемлекеттердің себептерін түсіндіретін "Азаматтар" журналы, олардың террористік ұйымдарды жоспарлауға, жүзеге асыруға, қолдауға және қаржыландыруға пайдаланылатынын көрсетеді. Егер үкімет ұйымның бар екенін білмесе немесе оны әлсірету немесе жоюға қабілеті болмаса, онда бұл баспана "Террористік қара тесік" деп аталады. Алайда, "Террористік қара тесік" деп саналатын аймақ үшін үкіметтік әлсіздікпен қатар "Террористік салыстырмалы артықшылықтары" болуы керек. Зерттеуге сәйкес, әлеуметтік шиеленістер, азаматтық қақтығыстардың салдары, географиялық ерекшеліктер, сыбайлас жемқорлық, саясаттың сәтсіздігі және сыртқы факторлар үкіметтік әлсіздікке ықпал етеді. Салыстырмалы артықшылықтарға дін мен этникалық ерекшеліктер, азаматтық қақтығыстардың салдары, географиялық ерекшеліктер, экономикалық мүмкіндіктер, экономикалық дамудың төмендігі және аймақтық ынталандырулар жатады. Тек екі фактордың (үкіметтік әлсіздік және террористердің салыстырмалы артықшылықтары) үйлесімі террористердің қандай аймақтарды баспана ретінде пайдаланатынын түсіндіреді. Пенсильвания мемлекеттік университетінің зерттеушісі Джеймс Пьяццаның зерттеулері мемлекеттік құлдырауға ұшыраған елдерде террористік шабуылдардың көбейіп, олардың салдарынан да террористік әрекеттер орын алатынын көрсетеді. Қазіргі трансұлттық қылмыстар "глобализацияны, сауданы либералдауды және жаңа технологиялардың өркендеуін пайдаланып, түрлі қылмыстар жасауға, ақшаны, тауарларды, қызметтерді және адамдарды саяси мақсаттар үшін зорлық-зомбылық жасау үшін жылдам түрде тасымалдауға мүмкіндік береді". Осы мәселе бойынша бұрынғы зерттеулерге үлес қосқан Тиффиани Ховард Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы мысалдарға сүйене отырып, мемлекеттік құлдырау мен терроризм арасындағы байланыстың басқа бір қырына назар аударады. Ол "құлдыраған мемлекеттердің азаматтары осындай мемлекеттердегі жағдайдың нашарлауына байланысты саяси зорлық-зомбылыққа тартылады" деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ "құлдыраған мемлекеттер жеке адамның өмір сүруіне қауіп төндіреді, бұл оларды саяси және экономикалық ресурстарды алудың басқа жолдарына, оның ішінде саяси зорлық-зомбылықты пайдалануға итермелейді" дейді. Шындығында, "саяси еркіндік терроризмді түсіндіреді, бірақ бұл байланыс тура емес: саяси еркіндіктің орташа деңгейіндегі елдер саяси еркіндіктің жоғары деңгейіне ие немесе өте авторитарлық режимдердегі елдерге қарағанда терроризмге көбірек бейім екені дәлелденді". Осы себепті Абадидің зерттеулері мемлекеттік құлдырау мен терроризм арасындағы байланысқа күшті сынды білдіреді. Бұл байланысты Коринн Графф сияқты басқа ғалымдар да күмәнмен қарайды, ол "кедейшілік пен террористік шабуылдар арасында сенімді эмпирикалық байланыс жоқ" деп мәлімдейді. Сонымен қатар, "әлсіз мемлекеттер мен трансұлттық қылмыстың проблемалары ерекше қиындықтар туғызатын қасиетсіз үйлесімділікке әкеледі. Қылмыскер қылмыс жасаған мемлекеттің аумағынан тыс жерде әрекет еткенде, қылмыс жасалған мемлекет әдетте қылмыскерді ұстап беруді немесе отандық сотта соттауды талап ету арқылы қылмыскер әрекет ететін мемлекетке шағымдануы мүмкін. Алайда, егер үкімет қылмыскерді тұтқындауға немесе соттауға көмектесе алмаса (немесе көмектесуге келмесе), қылмыс жасалған мемлекеттің шарасыздыққа ұшырауы мүмкін".

According to U. S. Department of Justice Trial Attorney Dan E. Stigall, "the international community is confronted with an increasing level of transnational crime in which criminal conduct in one country has an impact in another or even several others. Drug trafficking, human trafficking, computer crimes, terrorism, and a host of other crimes can involve actors operating outside the borders of a country which might have a significant interest in stemming the activity in question and prosecuting the perpetrator". explains why states that are subject to failure serve as sanctuaries (used to plan, execute, support, and finance activities) for terrorist organizations. When the government does not know about the presence of the organization or if it is not able to weaken or remove the organization, the sanctuary is referred to as a "Terrorist Black Hole". However, next to governmental weakness there needs to be "Terrorist Comparative Advantages" present for a region to be considered as a "Terrorist Black Hole". According to the study, social tensions, the legacy from civil conflict, geography, corruption and policy failure, as well as external factors contribute to governmental weakness. The comparative advantages are religion and ethnicity, the legacy from civil conflict, geography, economic opportunities, economic underdevelopment, and regional stimuli. Only the combinations of the two factors (governmental weakness and Terrorist Comparative Advantages) explain what regions terrorists use as sanctuaries. Research by James Piazza of the Pennsylvania State University finds evidence that nations affected by state failure experience and produce more terrorist attacks. Contemporary transnational crimes "take advantage of globalization, trade liberalization and exploding new technologies to perpetrate diverse crimes and to move money, goods, services and people instantaneously for purposes of perpetrating violence for political ends". Contributing to previous research on the matter, Tiffiany Howard looks at a different dimension of the connection between state failure and terrorism, based on evidence from Sub Saharan Africa. She argues that "citizens of failed states are attracted to political violence because of the deteriorating conditions within this type of states". finds that "failed states threaten an individual's survival, which ultimately drives them to obtain tangible political and economic resources through other means, which include the use of political violence". In fact, as the argument goes, "political freedom is shown to explain terrorism, but it does so in a non monotonic way: countries in some intermediate range of political freedom are shown to be more prone to terrorism than countries with high levels of political freedom or countries with highly authoritarian regimes". For this reason, Abadie's research represents a powerful critique to the idea that there is a link between state failure and terrorism. This link is also questioned by other scholars, such as Corinne Graff, who argues that 'there is simply no robust empirical relationship between poverty and terrorist attacks'. Moreover, "problems of weakened states and transnational crime create an unholy confluence that is uniquely challenging. When a criminal operates outside the territory of an offended state, the offended state might ordinarily appeal to the state from which the criminal is operating to take some sort of action, such as to prosecute the offender domestically or extradite the offender so that he or she may face punishment in the offended state. Nonetheless, in situations in which a government is unable (or unwilling) to cooperate in the arrest or prosecution of a criminal, the offended state has few options for recourse".

Тұжырымдаманың сын-пікірлері

"Сәтсіз мемлекет" термині екі негізгі бағыт бойынша сынға ұшырады. Біріншісі, терминнің әртүрлі елдердегі басқару мәселелерін біріктіріп, мемлекеттер ішіндегі басқарудың алуан түрлілігін ескермей, шамадан тыс жалпылауға бейім екенін көрсетеді. Екіншісі, әскери араласуларды және Батыс мемлекеттік үлгісіне негізделген мемлекет құруды негіздеу үшін осы терминнің саяси қолданылуына қатысты. Оливье Най, Уильям Истерли және Лора Фреши мемлекеттік сәтсіздік тұжырымдамасын нақты анықтамасының болмауы тұрғысынан сынға алды, индекстер мемлекеттік тиімділіктің әртүрлі көрсеткіштерін кездейсоқ салмақтап, мемлекеттік тұрақсыздықтың түсініксіз және жиынтық өлшемдеріне әкеп соқтырады. Чарльз Т. Колл "сәтсіз мемлекет" атауының тым кең қолданылғанын, нәтижесінде оның мағынасы жойылғанын айтады. Сәтсіз мемлекеттерді қалай анықтау бойынша бірлік болмағандықтан, оларды анықтау үшін қолданылатын сипаттамалар өте көп және алуан түрлі: адам құқықтарының бұзылуынан, кедейліктен, сыбайлас жемқорлықтан бастап демографиялық қиындықтарға дейін. Бұл әртүрлі мемлекеттердің кең ауқымын сәтсіз (немесе сәтсіздікке ұшыраған) мемлекеттер ретінде жіктеуге алып келеді. Бұл жеке мемлекеттердегі нақты әлсіздіктердің күрделілігін жасырады және көбінесе мемлекеттің тәртіп орнату қабілетін күшейтуге бағытталған бірыңғай тәсілге әкеп соқтырады. Бұдан өзге, кейбір шетелдік державалар "сәтсіз мемлекет" терминін елге басып кіруді немесе белгілі бір сыртқы саясат мақсаттарын анықтауды негіздеу үшін пайдаланды. 2001 жылдан кейін Колл АҚШ-тың сәтсіз мемлекеттер елге төнген ең ірі қауіпсіздік қатері екенін мәлімдегенін атап өтті, себебі әлсіз немесе жоқ мемлекеттік институттары бар ел террористерге пана болып, экстремизм ошағына айналуы мүмкін деген болжамға сүйенді. Колл елдерді "сәтсіз мемлекеттер" деп белгілеудің орнына, оларды мағыналырақ және түсініктірек категорияларға бөлуге болатынын ұсынады.

The term "failed state" has faced criticism along two main strands. The first argues that the term lends itself to overgeneralization, by lumping together different governance problems amongst diverse countries, and without accounting for variations of governance within states. The second is concerned with the political application of the term in order to justify military interventions and state building based on a Western model of the state. Olivier Nay, William Easterly, and Laura Freschi have critiqued the concept of state failure as not having a coherent definition, with indices combining various indicators of state performance arbitrarily weighted to arrive at unclear and aggregated measurements of state fragility. Charles T. Call argues that the label of "failed state" has been applied so widely that it has been effectively rendered useless. As there has been little consensus over how to define failed states, the characteristics commonly used to identify a failing state are numerous and extremely diverse, from human rights violations, poverty, corruption to demographic pressures. This means that a wide range of highly divergent states are categorized together as failed (or failing) states. This can conceal the complexity of the specific weaknesses identified within individual states and result in one size fits all approach typically focused on strengthening the state's capacity for order. Furthermore, the use of the term 'failed state' has been used by some foreign powers as a justification for invading a country or determining a specific prescriptive set of foreign policy goals. Following 2001, Call notes that the US stated that failed states were one of the greatest security threats facing the country, based on the assumption that a country with weak – or non existent – state institutions would provide a safe haven for terrorists, and act as a breeding ground for extremism. Call suggests that, instead of branding countries as failed states, they could be categorized in more relevant, understandable terms.