Ұқсас фенотиптер бойынша таңдаулы жұптасу

Кіріспе

Ұқсас фенотиптері бар жеке тұлғалардың арасындағы басым жұптасу үлгісі

Ассортиативтік жұптасу (оған оң ассортиативтік жұптасу немесе гомогамия деп те айтылады) – бұл жұптасу үлгісі және жыныстық таңдаудың бір түрі, онда ұқсас фенотиптері немесе генотиптері бар жеке тұлғалар кездейсоқ жұптасу үлгісінде күтілетіннен гөрі жиірек жұптасады. Ассортиативтік жұптасуға көбінесе дене мөлшері, көру сигналдары (мысалы, түс, өрнек) және жыныстық таңдауға ұшыраған белгілер, мысалы, шоқының мөлшері жатады. Ассортиативтік жұптасудың керісі – диссортиативтік жұптасу.

Себептер

Ассортитивті жұптасу құбылысын түсіндіру үшін бірнеше гипотезалар ұсынылған. Ассортитивті жұптасу әртүрлі факторлардың жиынтығынан пайда болады, бұл факторлар түрлерге қарай өзгереді. Дене мөлшеріне қатысты ассортитивті жұптасу интрасексуалдық бәсекелестіктің салдарынан туындауы мүмкін. Кейбір түрлерде дене мөлшері аналықтардың өнімділігімен байланысты. Сондықтан, аталықтар үлкен аналықтармен жұптасуға ұмтылады, ал үлкен аталықтар кіші аталықтарды оларды баурап алуда жеңіп шығады. Осы типтегі ассортитивті жұптасуды көрсететін түрлерге секіргіш өрмекші Phidippus clarus және жапырақ жегіш қоңызы Diaprepes abbreviatus жатады. Басқа жағдайларда, үлкен аналықтар еркектердің бауралау әрекеттеріне қарсы тұруға жақсырақ бейімделген, сондықтан олармен тек үлкен аталықтар ғана жұптаса алады. Ассортитивті жұптасу кейде әлеуметтік бәсекелестіктің нәтижесі болуы мүмкін. Белгілі бір тұлғалардың қасиеттері оларға ең жақсы аумақтарды иеленуге мүмкіндік беретін бәсекеге қабілеттілігін көрсете алады. Ұқсас қасиеттері бар және ұқсас аумақтарда тұратын тұлғалар бір-бірімен жұптасуы ықтимал. Бұл жағдайда ассортитивті жұптасу міндетті түрде таңдаудың нәтижесі емес, көбінесе жақын болуынан туындайды. Бұл батыс көк құстарында байқалған, бірақ бұл түрдегі түске байланысты ассортитивті жұптасудың басты факторы екенін дәлелдейтін нақты мәліметтер жоқ. Кез келген түрде ассортитивті жұптасуды қамтамасыз ету үшін әртүрлі факторлар бір уақытта әрекет етуі мүмкін.

Адам емес жануарларда

Жануарларда дене мөлшері және түсіне қатысты ассортиментті жұптасу байқалады. Дене мөлшеріне қатысты ассортиментті жұптасу омыртқалылар мен омыртқасыздардың көптеген түрлерінде кең таралған. Ол Bradybaena pellucida сияқты бір мезгілде гермафродит болатын түрлерде де кездеседі. Оның туындауының бір себебі – осы түрге тән өзара гамета алмасу (яғни, жұптасу кезінде екі жеке тұлға да еркек және әйел гаметаларын ұсынады). Сондықтан, дене мөлшері ұқсас жеке тұлғалар осы алмасу процесін жеңілдету үшін бір-бірімен жұптасады. Сонымен қатар, мұндай гермафродит түрлердегі ірі жеке тұлғалар көбірек жұмыртқа туады, сондықтан өзара жұп таңдау – осы түрдегі ассортиментті жұптасуға ықпал ететін тағы бір фактор. Дене мөлшеріне қатысты ассортиментті жұптасудың дәлелі мангр шаянында (Littoraria ardouiniana) және жапондық қарақұйрығында (Bufo japonicus) да табылды. Ассортиментті жұптасудың тағы бір жиі кездесетін түрі – түсіне қатысты жұптасу. Мұндай ассортиментті жұптасу шығыс көк құстары (Sialia sialis) және батыс көк құстары (Sialia mexicana) сияқты әлеуметтік моногамды құстарда көбірек кездеседі. Екі түрде де жарқыраған еркектер жарқыраған әйелдермен жұптасады, ал аспаздық түсі аз жеке тұлғалар бір-бірімен жұптасады. Шығыс көк құстары да ұялау орындарының шектеулі саны үшін ағаш құйрықтарымен күреске байланысты аумақтық агрессияға қатысты ассортиментті жұптасады. Екі өте агрессивті жеке тұлға ұяларын қорғауға жақсы дайын, бұл олардың арасындағы ассортиментті жұптасуды ынталандырады. Шығыс қызыл арқалы саламандралардың (Plethodon cinereus) полиморфтық популяциясында екі кең таралған түске қатысты ассортиментті жұптасу – жолақты және жолақсыз да бар. Көптеген әлеуметтік моногамды құстар түрлерінде де ассортиментті жұптасу кездеседі. Моногамды түрлер көбінесе ұрпақтарына екі ата-ананың да бірдей күтім жасауына қатысады. Аталықтар аналықтармен бірдей деңгейде ұрпаққа инвестиция жасайтындықтан, екі жыныстың да жұбайын таңдау қабілетіне ие болуы күтіледі. Еркектер мен әйелдер өзінің физикалық көрсеткіштерін арттыратын жұбай іздегенде, өзара жұп таңдау пайда болады. Құстарда еркектер мен әйелдердің безендірулері жақсырақ жағдайды немесе жақсы гендерді немесе ата-ана ретінде жақсырақ бейімделуді көрсетеді. Сыртқы түріне қатысты ассортиментті жұптасу осымен тоқтамайды. Еркектер үш әйелдің суреті ұсынылғанда, өзіне ұқсайтын әйелдердің суретін артық көреді. Алайда, бұл нәтиже әйелдердің еркек бетін таңдауына қатысты қолданылмайды. Генетикалық жақын туыстар (3-ші немесе 4-ші туысқан деңгейі) туысқан емес адамдарға қарағанда жоғарырақ жақсы жағдайға ие. Геномдық ұқсастыққа негізделген ассортиментті жұптасу АҚШ-тағы адамдардың некелерінде маңызды рөл атқарады. Әйелдер мен ерлер бір-біріне кездейсоқ таңдалған екі адамнан гөрі генетикалық жағынан көбірек ұқсас. Генетикалық ұқсастық әрбір 1 SD артқан сайын некеге тұру ықтималдығы шамамен 15%-ға артады. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл ассортиментті жұптасу халықтың қабаттануынан (адамдардың швед-американдықтар сияқты этникалық топтар ішінде үйленуі жиірек болатындығы) туындайды деп санайды. Сонымен қатар, 6-шы хромосомадағы негізгі гистоқонфликтілік кешен аймағындағы гендер үшін диссортиментті жұптасу байқалады. Адамдар осы аймақта генетикалық жағынан өзгеше адамдардың иісіне көбірек тартылады. Бұл балалардағы МХК гетерозигоздығын ынталандырады, оларды патогендерге қарсы осалдығын азайтады. Адамдардан басқа, МХК кодтау аймағына қатысты диссортиментті жұптасу тышқандарда кеңінен зерттелді және балықтарда да кездесетіндігі туралы хабарланды. Генетикалық ассортиментті жұптасудан басқа, адамдар социологиялық факторларға негізделген ассортиментті жұптасу үлгілерін де көрсетеді. Әлеуметтік ассортиментті жұптасу әдетте үш санатқа бөлінеді: әлеуметтік-экономикалық жағдайына негізделген жұп таңдау, нәсілдік немесе этникалық негізге негізделген жұп таңдау және діни сенімдерге негізделген жұп таңдау. Әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты ассортиментті жұптасу осы жалпы санаттардың ішіндегі ең кеңірек болып табылады. Ол адамдардың өздері сияқты әлеуметтік мәртебесі, жұмыс беделі, білім деңгейі немесе экономикалық жағдайы бар адамдармен жұптасуға бейімділігін қамтиды. Бұл бейімділік әрқашан қоғамда болған: тарихта адамдардың көпшілігі жұптарды сұрыптауға және шын мәнінде сұрыптауға немесе осы қасиеттер бойынша кездейсоқ сәйкес келуге бейімді болған. Дегенмен, бұл бейімділік кейбір ұрпақтарда басқаларына қарағанда әлсіз болды. Мысалы, 20-шы ғасырда Батыс әлемінде, кейінгі бумерлер жас ересектер кезінде ерте бумерлерге қарағанда білім беруге қатысты гомогамиге әлсіз жиынтық қалауларға ие болды; сондай-ақ, ерте X буынының мүшелері әдетте кейінгі X буынының мүшелеріне қарағанда жұбайының біліміне қатысты "көбірек талғампаз" болды. Бұл тенденция онлайн кездесу сайтының пайдаланушыларының іздеу критерийлерімен дәлелденеді. Социологиялық ассортиментті жұптасудың тағы бір түрі – нәсілдік және этникалық негізге қатысты ассортиментті жұптасу. Жоғарыда генетикалық ұқсастыққа бейімділік туралы айтылғандай, бұл ассортиментті жұптасудың түрі көптеген түрлі және күрделі формаларға ие болуы мүмкін. Бұл тенденция бар болғанымен, және адамдар әсіресе бірдей нәсілдік немесе этникалық топқа жататын адамдармен үйленуге бейім, бұл тенденция әртүрлі жолдармен өзгеруі мүмкін. Мысалы, азшылық топтың басым халықпен араласуға кедергілері азшылық топтың саны артқан сайын азаюы жиі кездеседі. Бұл ассимиляция осы ассортиментті жұптасу түрінің таралуын азайтады. Алайда, азшылық топтың өсуі араласуға кедергілердің азаюына әкеспейді. Бұл 1990-шы және 2000-шы жылдардағы АҚШ-тың ақ емес испаноязық халқының өсуінен көрінеді, ол басым халықпен араласпаудың үлесінің күрт төмендеуімен сәйкес келді. Діни болмаса да, адамдардың сенім жүйесіне негізделген ассортиментті жұптасудың жақсы мысалы – қайырымдылыққа жұмсалатын қаражат деңгейіне қатысты адамдардың үйленуге бейімділігі. Жұбайлар қоғамдық игілікке және қайырымдылыққа қосқан үлестері жағынан ұқсастық көрсетеді, бұл олардың жомарттыққа негізделген жұп таңдауына байланысты болуы мүмкін, емес, фенотиптік конвергенцияға. Ассортиментті жұптасу психикалық аурулары бар адамдар арасында да, мысалы, АДГҚ (ADHD) ауруы бар адамдардың басқа АДГҚ ауруы бар адаммен үйленуі немесе бала сүюі жиірек кездеседі.

Assortative mating in animals has been observed with respect to body size and color. Size related assortative mating is prevalent across many species of vertebrates and invertebrates. It has been found in the simultaneous hermaphrodites such as the land snail Bradybaena pellucida. One reason for its occurrence can be reciprocal intromission (i. e. both individuals provide both male and female gametes during a single mating) that happens in this species. Therefore, individuals with similar body size pair up with one another to facilitate this exchange. Moreover, it is known that larger individuals in such hermaphroditic species produce more eggs, so mutual mate choice is another factor leading to assortative mating in this species. Evidence for size related assortative mating has also been found in the mangrove snail, Littoraria ardouiniana and in the Japanese common toad, Bufo japonicus. The second common type of assortative mating occurs with respect to coloration. This type of assortative mating is more common in socially monogamous bird species such as the eastern bluebirds (Sialia sialis) and western bluebirds (Sialia mexicana). In both species more brightly colored males mated with more brightly colored females and less brightly colored individuals paired with one another. Eastern bluebirds also mate assortatively for territorial aggression due to fierce competition for a limited number of nesting sites with tree swallows. Two highly aggressive individuals are better equipped to protect their nest, encouraging assortative mating between such individuals. Assortative mating with respect to two common color morphs: striped and unstriped also exists in a polymorphic population of eastern red backed salamanders (Plethodon cinereus). Assortative mating is also found in many socially monogamous species of birds. Monogamous species are often involved in bi parental care of their offspring. Since males are equally invested in the offspring as the mother, both genders are expected to display mate choice, a phenomenon termed as mutual mate choice. Mutual mate choice occurs when both males and females are searching for a mate that will maximize their fitness. In birds, female and male ornamentation can indicate better overall condition or such individuals might have better genes, or be better suited as parents. Assortative mating with regards to appearance does not end there. Males prefer female faces that resemble their own when provided images of three women, with one image modified to resemble their own. However, the same result does not apply to females selecting male faces. Genetically related individuals (3rd or 4th cousin level) exhibit higher fitness than unrelated individuals. Assortative mating based on genomic similarities plays a role in human marriages in the United States. Spouses are more genetically similar to each other than two randomly chosen individuals. The probability of marriage increases by roughly 15% for every 1 SD increase in genetic similarity. However, some researchers argue that this assortative mating is caused purely by population stratification (the fact that people are more likely to marry within ethnic subgroups such as Swedish Americans). At the same time, individuals display disassortative mating for genes in the major histocompatibility complex region on chromosome 6. Individuals feel more attracted to odors of individuals who are genetically different in this region. This promotes MHC heterozygosity in the children, making them less vulnerable to pathogens. Apart from humans, disassortative mating with regards to the MHC coding region has been widely studied in mice, and has also been reported to occur in fish. In addition to genetic assortative mating, humans also demonstrate patterns of assortative mating based on sociological factors as well. Sociological assortative mating is typically broken down into three categories, mate choice based on socio economic status, mate choice based on racial or ethnic background, and mate choice based on religious beliefs. Assortative mating based on socio economic status is the broadest of these general categories. It includes the tendency of humans to prefer to mate within their socio economic peers, that is, those with similar social standing, job prestige, educational attainment, or economic background as they themselves. This tendency has always been present in society: there was no historical area when most of the individuals preferred to sort, and had actually sorted, negatively into couples or matched randomly along these traits. Still, this tendency was weaker in some generations than in others. For instance, in the 20th century in the Western world, late Boomers had weaker aggregate preferences for educational homogamy than early Boomers had when being young adults; also, the members of the early Generation X were typically much less "picky" about spousal education than the members of the late Generation X were. This trend is evidenced by the search criteria of online dating site users. Another form of sociological assortative mating is assortative mating based on racial and ethnic background. Mentioned above in the context of the genetically similar preferring to mate with one another, this form of assortative mating can take many varied and complicated forms. While the tendency mentioned above does exist, and people do tend to marry those genetically similar to themselves, especially if within the same racial or ethnic group, this trend can change in various ways. It is common, for example, for the barriers to intermarriage with the general population experienced by a minority population to decrease as the numbers of the minority population increase. This assimilation reduces the prevalence of this form of assortative mating. However, growth of a minority population does not necessarily lead to decreased barriers to intermarriage. This can be seen in the sharp increase in the non white Hispanic population of the United States in the 1990s and 2000s that correlated with a sharp decrease in the percentage of non white Hispanics intermarrying with the general population. Although not necessarily religious, a good example of humans mating assortatively based on belief structure can be found in the tendency of humans to marry based on levels of charitable giving. Couples show similarities in terms of their contributions to public betterment and charities, and this can be attributed to mate choice based on generosity rather than phenotypic convergence. Assortative mating also occurs among people with mental disorders such as ADHD, in which one person with ADHD is more likely to marry or have a child with another individual with ADHD.

Әсерлер

Ассортименттік жұптасудың көбелекке тигізетін салдары бар. Оң ассортименттік жұптасу отбасы ішіндегі генетикалық байланысты күшейтеді, ал теріс ассортименттік жұптасу керісінше әсер етеді. Әрбір стратегия түрдің жекелеген өкілдері тарапынан қолданылуы мүмкін, бұл қай стратегияның жарамдылық деңгейін арттыратынына және жеке тұлғалардың гендерін келесі буынға тиімді жеткізуіне байланысты. Мысалы, шығыс көкқұстарының жағдайында, аумақтық агрессия бойынша ассортименттік жұптасу ата-аналардың ұрпақтары үшін ұя орнын табу және қамтамасыз ету мүмкіндігін арттырады. Бұл өз кезегінде ұрпақтың тірі қалу ықтималдығын арттырады, нәтижесінде жеке тұлғалардың жарамдылығы жоғарылайды. Сондықтан, осы құстардағы диссортименттік жұптасу ұрпақтарын тәрбиелеу және қорғау тұрғысынан еңбек бөлінісін тиімді етуге мүмкіндік береді. Оң ассортименттік жұптасу – түр ішіндегі көбелек оқшаулануына алып келетін маңызды фактор, ол уақыт өте келе симпатрикалық түрленуге әкелуі мүмкін. Симпатрикалық түрлену – географиялық оқшауланусыз жаңа түрдің эволюциясы. Ассортименттік жұптасудан туындаған түрленулер Таяу Шығыстағы соқыр тышқан, цикадалар және еуропалық жүгері бұрғышында байқалған. Басқа жануарлар сияқты, адамдар да ассортименттік жұптасудың генетикалық нәтижелерін көрсетеді. Адамдарды ерекшелендіретін нәрсе – олардың генетикасы мен сыртқы түріне ғана емес, сонымен қатар экономикалық, әлеуметтік, білім және мәдени жағынан ұқсас серіктестерді іздеуге бейімділігі. Жұбайларды таңдауда әлеуметтік сипаттамаларды пайдалануға бейімділік, осылайша үйленуге шешім қабылдаған адамдардың өмірі мен тұрмысына, сондай-ақ олардың балалары мен келер ұрпақтарына көптеген әсерлер тигізеді. Бір буын ішінде ассортименттік жұптасу кейде теңсіздіктің көзі ретінде қарастырылады, себебі ассортименттік жұптасуға түскендер өздеріне ұқсас адамдармен үйленеді, осылайша олардың қазіргі әлеуметтік жағдайын күшейтеді. Отбасыдағы байлықтың шоғырлануы ата-аналар оның байлығын балаларына бергендіктен, әр буын екі ата-анасынан да мұра алады. Ата-аналардың біріктірілген ресурстары оларға балаларына жақсы өмір сүруге мүмкіндік береді, ал екі ата-анадан қалған мұралар оларды жақсы білім мен балалық шақтан да артық артықшылыққа ие етеді. Бұл қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымының дамуына зор әсер етеді.

Assortative mating has reproductive consequences. Positive assortative mating increases genetic relatedness within a family, whereas negative assortative mating accomplishes the opposite effect. Either strategy may be employed by the individuals of a species depending upon which strategy maximizes fitness and enables the individuals to maximally pass on their genes to the next generation. For instance, in the case of eastern bluebirds, assortative mating for territorial aggression increases the probability of the parents obtaining and securing a nest site for their offspring. This in turn increases the likelihood of survival of the offspring and consequently fitness of the individuals. Therefore, disassortative mating in these birds allows for an efficient division of labor in terms of raising and protecting their offspring. Positive assortative mating is a key element leading to reproductive isolation within a species, which in turn may result speciation in sympatry over time. Sympatric speciation is defined as the evolution of a new species without geographical isolation. Speciation from assortative mating has occurred in the Middle East blind mole rat, cicadas, and the European corn borer. Like other animals, humans also display these genetic results of assortative mating. What makes humans unique, however, is the tendency towards seeking mates that are not only similar to them in genetics and in appearances, but those who are similar to them economically, socially, educationally, and culturally. These tendencies toward using sociological characteristics to select a mate has many effects on the lives and livelihoods of those who choose to marry one another, as well as their children and future generations. Within a generation, assortative mating is sometimes cited as a source of inequality, as those who mate assortatively would marry people of similar station to themselves, thus amplifying their current station. This concentration of wealth in families also perpetuates across generations as parents pass their wealth on to their children, with each successive generation inheriting the resources of both of its parents. The combined resources of the parents allow them to give their child a better life growing up, and the combined inheritances from both parents place them at an even greater advantage than they would be with their superior education and childhoods. This has an enormous impact on the development of the social economic structure of a society.