Африка философиясы: тарихы мен қазіргі дамуы

Кіріспе

Философиялық қозғалыс
бұрын осы атпен шыққан журнал
Африка философиясы – Африкада немесе африкалықтардың түп-тегінен шыққан адамдар жасаған философиялық ой-толғам. Африка философтары қазіргі философияның метафизика, эпистемология, моральдық философия және саяси философия сияқты түрлі академиялық салаларында кездеседі. Көптеген қазіргі африкалық философтардың жазған бірнеше тақырыбының ішінде еркіндік және еркін болу немесе толыққанды өмір сүру мәселелері бар. «Африкана философиясы» термині африкалық текті ойшылдардың және африкалық диаспора мәселелерімен айналысатын басқа да философияны қамтиды. Африкадағы философияның тарихы бай әрі алуан түрлі, оның бір бөлігі уақыт өте келе жоғалып кеткен. Ежелгі Египетте әлемдегі ең көне философиялық мәтіндердің кейбіреуі иероглификалық жазу және папируста 2200–1000 жж. б.з. дейін жазылған. Африканың ең ерте белгілі философтарының бірі – ежелгі египеттік философ Птахотеп. Жалпы, ежелгі гректер өздерінің египеттік ата-бабаларын мойындаған.

21 ғасырда египтологтардың зерттеулері философ сөзінің өзі Египеттен шыққан болуы мүмкін екенін көрсетті: «Даналықты сүйетін грек сөзі «философ» – египеттік «мер рех» (mr rḫ) тұжырымдамасынан алынған және аудармасы болып табылады, ол сөздерінше «даналықты сүйетін» немесе «білімді сүйетін» деген мағынаны білдіреді». Африка философиясын африкалықтардың шындыққа қатысты тәжірибелері туралы сындық ойлау ретінде қарастыруға болады. Нигерияда туған философ К.С. Аньянву африкалық философияны «өткен және қазіргі африкалықтардың өз тағдырларын және өмір сүретін әлемді түсіну жолдарымен айналысатын» деп түсіндірді. Нигериялық философ Джозеф И. Оморгеби философты әлемнің құбылыстарын, адам өмірінің мақсатын, әлемнің мәнін және адамның сол әлемдегі орнын түсінуге тырысатын адам деп кеңінен анықтайды. Осы табиғи философия Африкада жеке африкалық философтарды анықтауға дейін де кездеседі. Батыс философиясы сияқты, Африка философиясы да уақыт, жеке тұлға, кеңістік және басқа да тақырыптар туралы түсініктерді қарастырады.

Тарих

Ежелгі Африка философиясының бай және жазба тарихы бар, мысалы, ежелгі Мысыр, Эфиопия және Мали (Тимбукту, Дженне) елдерінде. Қазіргі заман мен 20 ғасырға келсек, жаңа бастама 1920-ші жылдармен байланысты, осы кезде АҚШ және Еуропа ("Батыс" елдері) білім алған африкалықтар Африкаға оралып, шетелде бастан өткерген нәсілдік кемсітушілік туралы ойларға толы болды. Олардың Африкаға қайта оралуы "онума" сезімін тудырды, ол "наразылық" немесе "көңілсіздік" деп түсіндіріледі. Онума – отаршылдықтың әлемдік деңгейдегі салдарына жауап ретінде пайда болды. 20 ғасырда Африка философиясының қайта жандануы маңызды, себебі онма саяхаттап, отанына оралғандарға африкалықтардың өзіндігін, тарихтағы орнын және адамзатқа олардың қосқан үлесін философиялық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеуге ұшқын берді.

Критерийлер

Кейбір пікірлерге сәйкес, африкалық философия деп есептелуі үшін, бір шығармада екі қарама-қайшы компонент міндетті түрде болуы керек. Біріншіден, шығармада нәсілдік бағыт болуы шарт. Бұл жақтарын дәстүршілдер бағалайды, олар африкалық философия африкалық тұлғалардың әлемді қабылдау тәжірибесін көрсететін нәрсе болуы керек дейді. Африкалық философияны африкалық авторлар жазуы тиіс. Керісінше, универсалистер африкалық философия жеке африкалық ойшылдардың талдаулары мен сындық тұрғысынан қарауы болуы керек деп ұсынады. Шығарма дәстүрге бағытталған жағдайда ғана африкалық философия болып саналады. Африкалық философия африкалық мәдениетінен немесе ойлау жолдарынан нәр алуы керек, бірақ нәсілдік мәселелерден тәуелсіз болуы керек және "африкалық" сөзін ғана бірлік белгісі ретінде қолдануы керек.

Қоғамдастық әдіс

Африка философиясының қауымдық әдісі ойлаудағы өзаралыққа баса мән береді. Оны ең көп Ubuntu ілімін ұстанатындар қолданады. Ubuntu-ның кең таралған түсінігі – "адам, адам арқылы адам болады". Леонхард Праэг, Могобе Рамозе және Фаинос Мангера қауымдық әдісті жүзеге асырады.

Қосымша әдіс

Қосымша әдіс – жоқ болған байланыстың мүмкіндігіне назар аударады. Тарих пен жеке тұлғаларды ескере отырып, барлық факторлар маңызды, ал ешбір факторды елемеуге немесе жеткіліксіз қарастыруға болмайды. Сонымен қатар, барлық факторлар бір-біріне әсер етеді, сондықтан олардың арақатынасы және басқа факторларға тигізетін әсері мұқият зерттелуі керек. Месембе Эдет қосымша әдісті қолданады. Америка философиялық қауымдастығы (АФА) шамамен 1200 жылға дейін жатқан классикалық мәтін "Жазушылардың өлместігі" ("Жазушы бол") атты туындысын жариялады. АФА блогындағы мақалада сондай-ақ б.з.д. 19 ғасырдағы "Адам мен оның Басы" арасындағы дау, қарапайым адамға кеңес беретін б.з.д. 13 ғасырдағы "Анидің үйретімі", Кхеттидің "Кәсіптердің пародиісі" және б.з.д. 1170–1140 жылдары Деир-эль-Мединада қызмет еткен Аменнахттың мәтіні ("Оқуды бітіру жаздағы лотос гүлдерінің иісінен де жақсы") келтірілген. Ежелгі Мысыр және басқа да Африка философтары эллинистік философия мен христиандық философияға маңызды үлес қосты. Ежелгі грек философы Исократтың, Платоннан бұрын дүниеге келген, "Бусирис" еңбегінде айтқанынша, "барлық адамдар мысырлықтардың адамдардың арасында ең дені сау және ұзақ өмір сүретіндері туралы келіседі; ал жан үшін олар философиялық білім беруді енгізді [ ]".

Батыс Африка

Батыс Африканың заманауи философиялық дәстүрлерінің ең көрнектісі – йоруба философиялық дәстүрі және оның мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан ерекше дүниетанымы. Ifá, Omoluabi, Ashè және Emi Omo Eso сияқты философиялық ұғымдар осы жүйенің ажырамас бөлігі болды, ал оның барлық элементтері йоруба халқы арасында Itan деп белгілі нәрседе қамтылған. Акан, догон, серер және дагомеялықтардың космологиясы мен философиясы да маңызды болды. Колониалды Сенегамбияда (қазіргі Гамбия мен Сенегал) 17 ғасырдағы философ Кок Барма Фолл (т. 1586) – Сенегамбия тарихындағы белгілі философтардың бірі. Оның мақалдары сенегалдықтар мен гамбиялықтар тарапынан әлі де айтылады, соның ішінде Сенегамбияның халықтық мәдениетінде, мысалы, Усман Сембенің "Гуэлвар" сияқты фильмдерінде. Басқа да көрнекті философиялық ойшылдарға Гамбия тарихшысы Алие Эбрима Чам Джуф және Мали этнологы Амаду Хампате Ба жатады. Тимбуктудың ең көрнекті ғалымдарының бірі – Ахмет Баба (1556–1627), ол өзі "расалық құлдық" деп атаған нәрсеге қарсы күресті. Қазіргі Нигериядағы Сокото халифатының ең белгілі философтары мен жазушыларының бірі – ханшайым Нана Асма'у (1793–1864) болды.

Африка мүйіз

Африка мүйізінде бірінші мыңжылдықтан бері ерекше эфиопиялық философияның қалыптасуын көрсететін көптеген деректер бар. Осы дәстүрдегі ең танымал мысалдардың бірі – 17 ғасыр философы Зера Якобтың және оның шәкірті Уолда Хейваттың еңбектерінен шыққан. Якоб өзінің жазбаларында дін, мораль және адамның өмір сүруі туралы толғанады. Ол әр адам өз дінінің дұрыс екеніне сенеді және барлық адамдар тең жаратылған деген қорытындыға келеді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка және Оңтүстік-Шығыс Африкада Банту көші-қонынан кейін пайда болған, өмірдің мәні, ғалам мен адамның әлемге қатынасы сияқты мәселелерді қарастыратын ерекше Банту философиясының дамуы аталған аймақтардың философиялық дамуына ең маңызды әсер етті, осы көзқарастан туындаған ең белгілі мысал – Убунту философиясы.

Орталық және Шығыс Африка

Орталық Африканың оңтүстік бөлігіне бантулардың қоныс аударуынан бұрынғы Орталық Африканың көптеген философиялық дәстүрлері, көптеген нилоттық және судандық халықтарды біріктіретін ортақ белгі ретінде танылды, соның нәтижесінде Динка, Масай мифологияларында және осыған ұқсас дәстүрлерде кең таралған уақыт, әлемнің жаратылуы, адамның табиғаты және адамзат пен табиғат арасындағы дұрыс қарым-қатынас туралы ерекше көзқарастар қалыптасты.

Африка диаспорасы

Кейбір ежелгі заманғы африкалық диаспоралық философиялық дәстүрлер де анықталды, олардың көпшілігі Еуропа мен Америкадағы африкалықтардың ұрпақтары жасаған. 18 ғасырдағы көрнекті ежелгі заманғы африкалық диаспоралық философ – Антони Уильям Амо. Ол қазіргі Ганадағы Авукенуден құл ретінде әкелініп, Еуропада тәрбиеленіп, білім алды, медицина және философия ғылымдарының докторы атанды, содан кейін Германиядағы Галле және Йена университеттерінде философия профессоры болды.

Қазіргі заманғы

Кениялық философ Генри Одера Орука қазіргі африкалық философияның төрт бағытын атап көрсетті: этнофилософия, философиялық сағым, ұлттық-идеологиялық философия және кәсіби философия. Шындығында, оларды африкалық философияның үміткерлері деп атау көбірек дұрыс болар еді, себебі олардың бірінен астамы осы рөлге лайықты болуы мүмкін. (Орука кейін тағы екі санат қосты: әдеби/көркемдік философия, мысалы, Нгуги ва Тхионго, Воле Сойинка, Чинуа Ачебе, Окот п’Битек және Табан Ло Лионг сияқты әдеби тұлғалардың еңбектері, және герменевтикалық философия, африкалық тілдерді философиялық мазмұн табу үшін талдау.) Африка диаспорасында американдық философ Маулана Каренга да қазіргі африкалық философияны түсіну үшін әртүрлі анықтамалар ұсынды, әсіресе оның бастапқы көздеріне қатысты. Кәсіби философияға елеулі үлес қоскан бірі – Ахилл Мбембе. Ол мемлекеттік құрылым, өлім, капитал, нәсілшілдік және колониализм сияқты көптеген қазіргі заманғы мәселелерді қарастырады. Ол өз еңбектерінде моральдық үнмен моральдық және саяси аргументтерге назар аударады. Мбембеден шыққан көптеген жаңа еңбектер, соның ішінде «Қара сананы сынау» еңбегі, философия мен қоғамның әлемді қарауын Еуропаны ғаламның орталығы емес, күш ретінде түсінуге бағыттау керектігін көрсетеді. Мбембе бір уақытта бірнеше өмірлік кеңістікте орналасқанын мәлімдейді. Бұл тәсіл әлемді жанашырлықпен қарауға мүмкіндік беретін нүкте жасайды.

Этнофилософия және философиялық қырағылық

Кениялық Генри Одера Орука Садж философиясын ойлап тапты және оған философиялық сажда тән. Этнофилософия африкалық мәдениеттердегі наным-сенімдерді жазу үшін пайдаланылған. Бұл тәсіл африкалық философияны африкалық мәдениеттердің тіліне, ғұрыптарына және сенімдеріне енген ортақ сенімдер, құндылықтар, санаттар мен болжамдар жиынтығы ретінде қарастырады; қысқасы, ерекше африкалық дүниетанымы. Осылайша, ол жеке тұлғаның іс-әрекеті емес, жалпы меншіктің бір бөлігі болып саналады. Бұл бағыттың жақтаушысы Пласид Темплс «Банту философиясында» банту халқының метафизикалық санаттары олардың тілдік санаттарында көрінетінін дәлелдеді. Осы көзқарас бойынша, африкалық философия Африка тілдерінде бейнеленген шындық туралы негізгі болжамдардан туындайтын ретінде жақсы түсініледі. Бұл тәсілдің тағы бір мысалы – Нигериядағы Порт-Харкорт университетінің профессоры Эбигебери Джо Алагоаның «Африкалық тарих философиясы ауызша дәстүрде» атты еңбегінде Нигер дельтасының дәстүрлі мақал-мәтелдерінен туындаған африкалық тарих философиясының бар екенін дәлелдеуі. Алагоаның пікірінше, африкалық философияда жас – даналыққа ие болу және өткенді түсіндірудегі маңызды фактор. Осы пікірді растау үшін ол «Көп күндер – көп даналық» және «Ескі адам отырғанда көретін нәрсені жас тұрғанда көре алмайды» деген мақалдарды келтіреді. Шындық мәңгілік және өзгермейді («Шындық шірімейді»), бірақ адамдар қателікке ұшырайды («Төрт аяқты ат та құлайды»). Сыртқы көрініске қарап үкім айту қауіпті («Көп көз – жақсы көруді білдірмейді»), бірақ жеке бақылауға сенуге болады («Көрген адаспайды»). Өткен заман қазіргі заманнан түбегейлі өзгеше емес, барлық тарих – қазіргі тарих («Әңгімеші басқа маусым туралы айтпайды»). Болашақ туралы білу мүмкін емес («Тіпті ұзын мойынды құс та болашақты көре алмайды»). Дегенмен, «Құдай мәңгіліктен де ұзақ өмір сүреді» делінеді. Тарих өте маңызды («Түп-тамырын білмейтін адам адам емес»), ал тарихшылар («жердің ұлдары» деп аталады) өте құрметті («Жердің ұлының питон сияқты өткір көзі бар»). Алайда, бұл аргументтерді мәдени релятивизммен қарастыру керек, себебі Африкадағы мәдениет өте кең, халықтың арасында патриархаттар, матриархаттар, монотеистер және дәстүрлі діндарлар бар, сондықтан Нигер дельтасының топтарының көзқарастары бүкіл Африкаға қолданылмайды. Бұл тәсілдің тағы бір даулы түрі – негрлік ұғымы. Негритудті жақтаушы Леопольд Сенгор шындыққа африкалық көзқарас логикаға емес, эмоцияға негізделгенін, талдаудың орнына өзін-өзі қатысуда жұмыс істейтінін және ғылымның орнына өнер арқылы өзін-өзі танытатынын дәлелдеді. Шейх Анта Диоп пен Мубабинге Билоло, африкалық мәдениеттің бірегей екендігіне келісе отырып, африкалықтардың эмоционалды және көркемдік тұрғыдан ерекшеленетіндігіне қарсы шығып, Мысыр ғылым, математика, сәулет және философия саласындағы жетістіктері ерекше болған африкалық мәдениет деп дәлелдеді. Бұл философияны, сондай-ақ, ежелгі Мысырдың ғана емес, сонымен қатар Нубия, Мероэ, Тимбукту кітапханасының үлкен қоры, Солтүстік Африканың, Батыс Африканың, Орталық Африканың, Африка мүйізі мен Ұлы Зимбабве және Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Орталық Африканың басқа да ірі империяларының кең сауда желілері мен патшалықтарының ғылыми және академиялық жетістіктеріне байланысты, тым редукционисттік деп айыптауға болады. Бұл көзқарасты сынға алғандар философиялық ұстанымның дұрыстығын қалыптастырудағы нақты философиялық жұмысты академиялық философ (мысалы, Алагоа) атқарады және бір мәдениеттің мақал-мәтелдері әртүрлі, көбінесе қарама-қайшы ой жүйелерін құру үшін әртүрлі жолдармен таңдалып, ұйымдастырылуы мүмкін дейді. Философиялық сажда – этнофилософияның жеке тұлғалық нұсқасы, онда қоғамда белгілі бір ерекше мүшелердің наным-сенімдері жазылады. Мұндағы алғышарт – көпшілік қоғамдар өз мүшелерінен белгілі бір дәрежеде сенім мен мінез-құлық сәйкестігін талап етсе де, сол мүшелердің белгілі бір бөлігі өз мәдениеттерінің дүниетанымын ерекше жоғары деңгейде біледі және түсінеді; мұндай адамдар даналар. Кейде дана адам білім мен түсініктен тыс ойлануға және сұрақ қоюға барады. Бұл көзқарасты сынға алғандар барлық ойлану мен сұрақ қою философиялық емес екенін атап өтті. Сонымен қатар, егер африкалық философияны таза философиялық сажда тұрғысынан қарастырсақ, онда даналардың ойлары африкалық философия бола алмайды, өйткені олар оларды басқа даналардан жазбаған. Сонымен қатар, бұл көзқарас бойынша африка емес антропология немесе этнология мен африкалық философияның арасындағы жалғыз айырмашылық зерттеушінің ұлтында ғана болып көрінеді. Сынға тартқандар этнофилософия мен философиялық сажданың мәселесі философия мен идеялар тарихы арасында маңызды айырмашылық бар екенін, бірақ басқа философтар осы екі тақырыптың өте ұқсас екенін айтады. Аргумент мынада: қаншалықты қызықты болса да, акан немесе йоруба сияқты халықтың сенімдері философ үшін қызығушылық тудырса да, олар сенімдер болып қалады, философия емес. Оларды философия деп атау – бұл терминнің екінші мағынасын қолдану, мысалы, «менің философиям – өмір сүру және өмір сүргізу».

Henry Odera Oruka of Kenya came up with Sage Philosophy and philosophic sagacity is attributed to him. Ethnophilosophy has been used to record the beliefs found in African cultures. Such an approach treats African philosophy as consisting in a set of shared beliefs, values, categories, and assumptions that are implicit in the language, practices, and beliefs of African cultures; in short, the uniquely African worldview. As such, it is seen as an item of communal property rather than an activity for the individual. One proponent of this form, Placide Tempels, argued in Bantu Philosophy that the metaphysical categories of the Bantu people are reflected in their linguistic categories. According to this view, African philosophy can be best understood as springing from the fundamental assumptions about reality reflected in the languages of Africa. Another example of this sort of approach is the work of Ebiegberi Joe Alagoa of the University of Port Harcourt in Nigeria, who argues for the existence of an African philosophy of history stemming from traditional proverbs from the Niger Delta in his paper "An African Philosophy of History in the Oral Tradition." Alagoa argues that in African philosophy, age is seen as an important factor in gaining wisdom and interpreting the past. In support of this view, he cites proverbs such as "More days, more wisdom", and "What an old man sees seated, a youth does not see standing." Truth is seen as eternal and unchanging ("Truth never rots"), but people are subject to error ("Even a four legged horse stumbles and falls"). It is dangerous to judge by appearances ("A large eye does not mean keen vision"), but first hand observation can be trusted ("He who sees does not err"). The past is not seen as fundamentally different from the present, but all history is contemporary history ("A storyteller does not tell of a different season"). The future remains beyond knowledge ("Even a bird with a long neck cannot see the future"). Nevertheless, it is said, "God will outlive eternity." History is seen as vitally important ("One ignorant of his origin is nonhuman"), and historians (known as "sons of the soil") are highly revered ("The son of the soil has the python's keen eyes"). However, these arguments must be taken with a grain of cultural relativism, as the span of culture in Africa is incredibly vast, with patriarchies, matriarchies, monotheists and traditional religionists among the population, and as such the attitudes of groups of the Niger Delta cannot be applied to the whole of Africa. Another more controversial application of this approach is embodied in the concept of Negritude. Leopold Senghor, a proponent of Negritude, argued that the distinctly African approach to reality is based on emotion rather than logic, works itself out in participation rather than analysis, and manifests itself through the arts rather than the sciences. Cheikh Anta Diop and Mubabinge Bilolo, on the other hand, while agreeing that African culture is unique, challenged the view of Africans as essentially emotional and artistic, arguing that Egypt was an African culture whose achievements in science, mathematics, architecture, and philosophy were pre eminent. This philosophy may also be maligned as overly reductionist due to the obvious scientific and scholarly triumphs of not only ancient Egypt, but also Nubia, Meroe, as well as the great library of Timbuktu, the extensive trade networks and kingdoms of North Africa, West Africa, Central Africa, the Horn of Africa and Great Zimbabwe and the other major empires of Southern, Southeast and Central Africa. Critics of this approach argue that the actual philosophical work in producing a coherent philosophical position is being done by the academic philosopher (such as Alagoa), and that the sayings of the same culture can be selected from and organised in many different ways in order to produce very different, often contradictory systems of thought. Philosophical sagacity is a sort of individualist version of ethnophilosophy, in which one records the beliefs of certain special members of a community. The premise here is that, although most societies demand some degree of conformity of belief and behaviour from their members, a certain few of those members reach a particularly high level of knowledge and understanding of their cultures' worldviews; such people are sages. In some cases, the sage goes beyond mere knowledge and understanding to reflection and questioning—these become the targets of philosophical sagacity. Critics of this approach note that not all reflection and questioning is philosophical; besides, if African philosophy were to be defined purely in terms of philosophic sagacity, then the thoughts of the sages could not be African philosophy, for they did not record them from other sages. Also, on this view the only difference between non African anthropology or ethnology and African philosophy seems to be the nationality of the researcher. Critics argue further that the problem with both ethnophilosophy and philosophical sagacity is that there is surely an important distinction between philosophy and the history of ideas, although other philosophers consider the two topics to be remarkably similar. The argument is that no matter how interesting the beliefs of a people such as the Akan or the Yoruba may be to the philosopher, they remain beliefs, not philosophy. To call them philosophy is to use a secondary sense of that term, as in "my philosophy is live and let live."