Кіріспе

Гнозис – грек тіліндегі білімді білдіретін жалпы есім (γνῶσις, gnōsis, f.). Бұл термин грек-рим әлеміндегі түрлі эллиндік діндер мен философияларда қолданылған. Ол ең әйгілісі гностицизм аясындағы мағынасымен танымал.

Этимология

Гнозис – грек тіліндегі әйелдік есім, "білім" немесе "хабардар болу" деген мағынаны білдіреді. Ол көбінесе интеллектуалдық біліммен (εἴδειν eídein) салыстырғанда жеке білім үшін қолданылады, мысалы, француз тіліндегі connaître savoir-мен, португал тіліндегі conhecer saber-мен, испан тіліндегі conocer saber-мен, итальян тіліндегі conoscere sapere-мен, неміс тіліндегі kennen wissen-мен, ал қазіргі грек тіліндегі γνωρίζω ξέρω-мен салыстырылады. Бұл терминмен байланысты сөз – классикалық грек тілінде жиі кездесетін "танымдық" деген мағынадағы gnostikos сөйлеушісі. Бұл терминдер Платонның еңбектерінде мистикалық, эзотерикалық немесе жасырын мағынаны білдірмейді, керісінше, талантқа ұқсас жоғары интеллект пен қабілетті көрсетеді. Платон, «Мемлекет адамы» 258e: Далай-далай бейтаныс: Осылайша, барлық ғылымды екі салаға бөліңіз, біреуін практикалық (praktikos), ал екіншісін таза интеллектуалдық (gnostikos) деп атаңыз. Жас Сократ: Барлық ғылым біртұтас деп есептейік, ал бұл оның екі түрі. Эллинизм дәуірінде бұл термин құпия діндермен байланысты болды. Г.Р.С. Мид аударған «Томаның істері» кітабында «гнозистің қимылдары» «патшалық қимылдар» деп те аталады. Ириней өзінің «Жалған білімді анықтау және жою» атты кітабында «жалған білім» (pseudonymos gnosis, 1 Тімотеге 6:20-дан) деген тіркесті қолданды, одан gnostikos сөзі шыққан, ол 17 ғасырдағы ағылшын тіліндегі «гностицизм» терминінің бастауы болды.

Эпигнозбен салыстыру

Эпигноздың (ἐπίγνωσις) гнозбен салыстырғанда айырмашылығы мен мағынасы даулы. Бір ұсынылған айырмашылық – абстрактілі және абсолютті білім (гноз) мен іс жүзіндегі немесе нақтырақ білім (эпигноз) арасындағы ерекшелік. Басқа түсіндірмелерде 2 Петір хаты "Иса Мәсіхтің эпигнозінен" сөз етеді делінеді, бұл Дж. Б. Лайтфут "толыққанды және терең білім" деп сипаттаған нәрсе. Христиандыққа келу – жалған ілімдерден сақтайтын терең білімнің куәсі ретінде қарастырылады.

Гностицизм

Гностицизм біздің заманымыздың I ғасырының соңында раббилік емес яһуди және ерте христиан секталарында пайда болды. Христиан дінінің қалыптасуы кезінде қарсыластары "гностиктер" деп атаған түрлі сектанттық топтар, әртүрлі христиан қауымдастықтарының ілімі мен дәстүрлеріндегі сенімнен (pistis) гностикалық құдайлық ұшқын туралы рухани білімге (gnosis) басымдық берді. Гностицизм жоғарғы, танылмайтын Құдай мен материалдық ғаламның "жаратушысы" Демиургтың арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Гностиктер құтқарылу процесінің ең маңызды бөлігі ретінде осы жеке білімді қарастырды, бұл олардың дүниетанымындағы сеніммен қатар, шіркеу билігіне сеніммен салыстырылды. Архонт, Сет және Офит жүйелерінде Ялдабаот (Яхве) – Ескі Келісімдегі зұлым Демиург және жалған құдай, ол материалдық ғаламды жаратты және жандарды физикалық денелерге тіктеп, ол жаратқан ауырсыну мен азапқа толы әлемде тұтқындады. Дегенмен, барлық гностик ағымдар материалдық ғаламның жаратушысын жамандықпен немесе зұлымдықпен байланысты деп санамады. Мысалы, Валентиншілер Демиургты әлемді мүмкіндігінше жақсы етуге тырысатын, бірақ оның жақсылығын сақтауға қажетті күшке ие емес, білімсіз және қабілетсіз жаратушы деп есептеді. Мандайлықтар ("білім иелері") өздерін ресми түрде Насурай (Насорейлер) деп атайды, яғни құпия рәсімдер мен білімнің сақшылары немесе иелері. Мандайлар жанның құтқарылуын оның құдайлық тегінің құпия білімі (гнозис) арқылы баса назарлайды. Мандайлық "біз қайдан келдік және қайда барамызды" біледі.

Христиандық қолдану

Гностицизмді қабылдамағандықтарына қарамастан, христиандық кейде осы терминді немесе одан туындаған сөздерді сынаудың орнына мақтау үшін қолданған.

Жаңа Келісім

Жаңа өсиетте γνῶσις (Стронгтың G1108, Transliteration gnōsis) термині 28 рет қолданылады.

Шығыс православие ой-пікірлері

Гнозис – православие христиандық (атап айтқанда, Шығыс православиелік) ойда қасиетті адамның (теозисқа қол жеткізген адамның) немесе құдайдан нұр шашқан адамның рухани білімі. Терминнің пайда болған мәдениеттерінде (Византия және грек) гнозис – шексіз, құдайлық және барлық нәрседен жоғары тұратын, жаратылмаған нәрсе туралы білім немесе түсінік болды, қарапайым түрде шектеулі, табиғи немесе материалдық әлем туралы білім емес. Гнозис – трансценденттік және толыққанды түсінік. Ол тікелей рухани, тәжірибелік білімді және интуитивтік білімді, рационалды немесе логикалық ойлаудан гөрі мистикалық білімді білдіреді. Гнозис адамның ішкі тәжірибе немесе көріп сезу арқылы, сондай-ақ интуицияның ішкі аяны (эпифания) және теофания сияқты сыртқы аяны арқылы қол жеткізілетін түсінік арқылы иеленеді. Филокалияда мұндай білім құпия білім емес, керісінше, ойлану (исихазм практикасынан туындайтын теория) нәтижесінде пайда болатын, жетілген және трансценденттік білім екендігі баса айтылады, себебі білімді білімнен алу мүмкін емес, ал білім тек теориядан (көру, көріп сезу немесе тәжірибеден) алынуы мүмкін. Осылайша, білім теозис (құдайға табыну / Құдаймен жеке қарым-қатынас) және теория (құдайлық аян, Құдайдың көрінісі) арасында маңызды рөл атқарады. Гнозис, рухани немесе ноэтикалық қабілетті дұрыс пайдалану православие христиандық теологиясында маңызды рөл атқарады. Оның құтқарылу экономикасындағы маңызы Филокалияда үнемі талқыланады, онда ол Құдай туралы тікелей, жеке білім (ноэзис) ретінде, қарапайым эпистемологиялық білімнен (эпистема, яғни, болжамды философиядан) ажыратылады.

Суфизм

Суфизмде білім (немесе гнозис) – Өзінді және Алланы тану. Гностик – әл-ариф биллах, яғни «Алла арқылы білуші» деп аталады. Суфидің мақсаты – Алланы тануға кедергі келтіретін ішкі бөгеттерді жою. Суфизм, шындықты іздеу ретінде, Өзіндік пендіктің шындықпен бір болуын қамдауды көздейді, сияқты Суфи ақыны Мансур әл-Халлаж айтқандай, ол «Мен – шындықпын» (ана’л хаққ) дегені үшін өлім жазасына кесілді.