Көне дүниенің философиясы

Кіріспе

Ежелгі әлемдегі философия журналы

Бұл бетте ежелгі философияға қатысты бірнеше сілтемелер тізімделген, атап айтқанда, ерте постклассикалық тарихқа дейінгі (шамамен 600 ж.с.) философиялық ойлар.

Шолу

Жеке адамның түпнұсқалық көзқарастарына негізделген нағыз философиялық ой көптеген мәдениеттерде шамамен бірдей кезеңде туды. Карл Ясперс б.з.д. 7-ші ғасыр шамасында басталып, б.з.д. 3-ші ғасырға дейін созылған философиялық дамудың қарқынды кезеңін адам ойының осьтік дәуірі деп атады. Батыс философиясында Рим империясында христиан дінінің таралуы эллинистік философияның аяқталуын және ортағасырлық философияның басталуын білдірді, ал Таяу Шығыста Араб империясы арқылы исламның таралуы ежелгі Иран философиясының аяқталуын және ерте ислам философиясының басталуын білдірді.

Философиялық бағыттар

Ерте парсы философиясының зороастризм мектептерінің идеялары мен негіздері Орта парсы тілінде жазылған көптеген еңбектердің және зороастризм дінінің авеста тілінде сақталған кітаптарының құрамына кіреді. Олардың ішінде Мардан Фаррух Ормаздаданның "Шиканд гуманикалық Вичар" трактаты, "Денкард" кітабынан алынған үзінділер, "Визидагихаи Зацпрам" ("Зацпрамнан таңдаулар") және Авеста кітабының ескі бөлімдері, сонымен қатар Заратуштраға жатқызылатын және оның "тікелей үйретілімдері" деп есептелетін "Гаталар" бар.

Ежелгі Үндістан философиясы

Ежелгі үнді философиясы – екі ежелгі дәстүрдің қосылуы: Веда дәстүрі және шрамаңа дәстүрі.

Шрамана философиясы

Джайнизм мен буддизм – Шрамана ой мектебінің жалғасы болып табылады. Шрамандар сансараның азапқа толы екендігі туралы пессимистік көзқарасты дамытты және бас тарту мен аскетизмді жақтады. Олар ахимса, карма, жнана, самсара және мокша сияқты философиялық ұғымдарға ерекше мән берді. Ча́рва́ка (санскрит: चार्वाक) (атеистік) философиясы, сондай-ақ Локаята деп те белгілі, – бұл философиялық күмәнділік пен діни бейтараптықтың түрлі формаларын қабылдайтын индуизм философиясының жүйесі. Ол өзінің негізін қалаушысы, Бархаспатия сутраларының авторы Чарваканың есімімен аталады.

Б. з. б. бірінші мыңжылдық

Парашара – Вишну Пурананың авторы.

Көне қытай философиясы

Қытай философиясы – Қытайда және Шығыс Азия мәдени аймағындағы, Жапония, Корея және Вьетнам сияқты ортақ тіл қолданатын басқа елдерде де үстемдік құратын философиялық ой.

Саясаттың жүздеген мектептері

Жүз мектеп – Қытайда мәдени және зияткерлік кеңістіктің кеңінен дамыған кезеңінде, б.з.д. 6 ғасырдан 221 жылға дейін өркендеген философтар мен мектептер. Бұл кезең – алғашқы бөлігінде Көктем және Күз дәуірі, ал кейінірек Соғысқан мемлекеттер дәуірі деп аталса да, соңғы бөлігінде хаос пен қанды шайқастарға толы болды. Дегенмен, ол қытай философиясының алтын ғасыры ретінде танылады, себебі көптеген ойлар мен идеялар дамытылып, еркін талқыланды. Осы кезеңде талқыланған және жетілдірілген ойлар мен идеялар Шығыс Азия елдерінің өмір салты мен әлеуметтік санасына бүгінгі күнге дейін терең әсер етіп келеді. Бұл дәуірдің зиялы қауымы көшпелі ғалымдармен сипатталды, олар мемлекет басшыларының кеңесшілері ретінде үкімет, соғыс және дипломатия мәселелері бойынша жұмыс істеді. Бұл кезең Цинь әулетінің құрылуымен және одан кейінгі қарсылықтардың жойылғанымен аяқталды. "Хань кітабы" он негізгі мектепті тізімдейді: Конфуцийшілдік, адамның жеке және қоғамдық күш-жігер арқылы, әсіресе өзін-өзі жетілдіру және өзін-өзі құру арқылы үйренуге, жетілдіруге және кемелденуге болатындығын үйретеді. Конфуцийшілдіктің негізгі идеясы – ізгілік пен моральдық кемелділікті дамыту. Конфуцийшілдер рен мен иінің негізгі моральдық құндылықтарын сақтау үшін, қажет болған жағдайда, пассивті немесе белсенді түрде өз өмірінен бас тартуы керек деп есептейді. Заңгерлік. Көбінесе Макиавеллимен салыстырылатын және дәстүрлі қытайлық бюрократиялық империяның негізін қалаған заңгерлер әкімшілік әдістерді зерттеді, автократ пен мемлекеттің байлығы мен билігін нақты біріктіруге баса назар аударды. Даосизм (Таоизм деп те аталады), Таоның үш асыл қасиетін атап өтетін философия: мейірімділік, шамалаушылық және қарапайымдылық. Даоистік ой әдетте табиғатқа, адам мен космос арасындағы қарым-қатынасқа, денсаулық пен ұзақ өмірге, сондай-ақ у-вэйге (әрекетсіздік арқылы әрекет етуге) бағытталған. Ғаламмен немесе оның бастауымен (Таомен) үйлесімділік – көптеген даоистік ережелер мен практикалардың мақсаты. Моизм, ол жалпы сүйіспеншілік идеясын жақтады: Мо Цзы "әркім көктің алдында тең" деп сенді және адамдар ұжымдық сүйіспеншілікпен айналысу арқылы көкті еліктеуге тырысуы керек деп есептеді. Оның эпистемологиясы бастапқы материалистік эмпиризм ретінде қарастырылады; ол адамның танымдық қабілеті адамның абстракцияға қабілеттілігіне негізделген элементтер, қиял немесе ішкі логика емес, адамның сезімдік тәжірибесі, яғни көру және есту сияқты сезімдеріне негізделгені жөн деп сенді. Мо Цзы конфуцийшілдіктің ырым-жырым мен музыкаға баса назар аударуын айыптап, сарқынды деп бағалады. Натурализм, Натуралистер мектебі немесе Инь-Ян мектебі, инь мен ян және Бес элемент тұжырымдамаларын синтездеді; Цзоу Янь осы мектептің негізін қалаушы деп саналады. Аграризм, немесе Аграризм мектебі, шаруалардың утопиялық коммунализмі мен теңгерімділігін жақтады. Аграристер қытай қоғамы ертедегі дана патша Шэн Нунның үлгісі бойынша құрылуы керек деп сенді, ол қытай әдебиетінде "басқалармен бірге егістікте жұмыс істейтін және кез келген шешім қабылдауға тура келген кезде басқалармен кеңесетін" халық қаһарманы ретінде бейнеленген. Логикашылар немесе Атаулар мектебі, анықтама мен логикаға назар аударды. Бұл мектеп ежелгі грек софистерімен немесе диалектиктермен салыстырылады. Ең танымал логик – Гунсунь Лунцзы. Дипломатия мектебі немесе Вертикальды және Горизонтальды [Одақтар] мектебі, моральдық принциптерден гөрі практикалық мәселелерге назар аударды, сондықтан саяси және дипломатиялық тактикаға, дебаттар мен лоббистік шеберлікке басымдық берді. Бұл мектептің ғалымдары жақсы ораторлар, пікірсайысшылар және тактиктер болды. Әртүрлі мектептерді біріктірген Түрлі мектеп; мысалы, Лю Бувэй әртүрлі мектептердің ғалымдарын тауып, "Люши Чунцю" деп аталатын кітапты бірлесіп жазды. Бұл мектеп әртүрлі мектептердің артықшылықтарын біріктіруге және олардың кемшіліктерін болдырмауға тырысты. "Кіші әңгімелер" мектебі, бұл ерекше ойлау мектебі емес, көшедегі қарапайым адамдар талқылаған және пайда болған барлық ойлардан құрылған философия. Тағы бір тобы – стратегия мен соғыс философиясын зерттеген Әскери мектеп; Сунь Цзы мен Сунь Бинь ықпалды басшылар болды. Алайда, бұл мектеп "Хань кітабында" анықталған "Он мектептің" бірі емес еді.

The Hundred Schools of Thought were philosophers and schools that flourished from the 6th century to 221 BCE, an era of great cultural and intellectual expansion in China. Even though this period – known in its earlier part as the Spring and Autumn period and the Warring States period – in its latter part was fraught with chaos and bloody battles, it is also known as the Golden Age of Chinese philosophy because a broad range of thoughts and ideas were developed and discussed freely. The thoughts and ideas discussed and refined during this period have profoundly influenced lifestyles and social consciousness up to the present day in East Asian countries. The intellectual society of this era was characterized by itinerant scholars, who were often employed by various state rulers as advisers on the methods of government, war, and diplomacy. This period ended with the rise of the Qin dynasty and the subsequent purge of dissent. The Book of Han lists ten major schools, they are:
Confucianism, which teaches that human beings are teachable, improvable and perfectible through personal and communal endeavour especially including self cultivation and self creation. A main idea of Confucianism is the cultivation of virtue and the development of moral perfection. Confucianism holds that one should give up one's life, if necessary, either passively or actively, for the sake of upholding the cardinal moral values of ren and yi. Legalism. Often compared with Machiavelli, and foundational for the traditional Chinese bureaucratic empire, the Legalists examined administrative methods, emphasizing a realistic consolidation of the wealth and power of autocrat and state. Taoism (also called Daoism), a philosophy which emphasizes the Three Jewels of the Tao: compassion, moderation, and humility, while Taoist thought generally focuses on nature, the relationship between humanity and the cosmos; health and longevity; and wu wei (action through inaction). Harmony with the Universe, or the source thereof (Tao), is the intended result of many Taoist rules and practices. Mohism, which advocated the idea of universal love: Mozi believed that "everyone is equal before heaven", and that people should seek to imitate heaven by engaging in the practice of collective love. His epistemology can be regarded as primitive materialist empiricism; he believed that human cognition ought to be based on one's perceptions – one's sensory experiences, such as sight and hearing – instead of imagination or internal logic, elements founded on the human capacity for abstraction. Mozi advocated frugality, condemning the Confucian emphasis on ritual and music, which he denounced as extravagant. Naturalism, the School of Naturalists or the Yin yang school, which synthesized the concepts of yin and yang and the Five Elements; Zou Yan is considered the founder of this school. Agrarianism, or the School of Agrarianism, which advocated peasant utopian communalism and egalitarianism. The Agrarians believed that Chinese society should be modeled around that of the early sage king Shen Nong, a folk hero which was portrayed in Chinese literature as "working in the fields, along with everyone else, and consulting with everyone else when any decision had to be reached." The Logicians or the School of Names, which focused on definition and logic. It is said to have parallels with that of the Ancient Greek sophists or dialecticians. The most notable Logician was Gongsun Longzi. The School of Diplomacy or School of Vertical and Horizontal [Alliances], which focused on practical matters instead of any moral principle, so it stressed political and diplomatic tactics, and debate and lobbying skill. Scholars from this school were good orators, debaters and tacticians. The Miscellaneous School, which integrated teachings from different schools; for instance, Lü Buwei found scholars from different schools to write a book called Lüshi Chunqiu cooperatively. This school tried to integrate the merits of various schools and avoid their perceived flaws. The School of "Minor talks", which was not a unique school of thought, but a philosophy constructed of all the thoughts which were discussed by and originated from normal people on the street. Another group is the School of the Military that studied strategy and the philosophy of war; Sunzi and Sun Bin were influential leaders. However, this school was not one of the "Ten Schools" defined by Hanshu.

Ертедегі императорлық Қытай

Цинь әулетінің негізін қалаушы, Легализмді ресми философия ретінде енгізген, Мохизм мен Конфуцийшілдік мектептерді жойды. Легализм, Хан әулетінің императорлары Даосизмді, кейін Конфуциандықты ресми ілім ретінде қабылдағанға дейін ықпалды болды. Бұл екеуі Буддизмнің пайда болуына дейін қытай ой-пікірінің шешуші күштеріне айналды. Конфуцийшілдік Хан әулеті кезінде ерекше күшті болды, оның ең ұлы ойшылы – Донг Чжуншу, ол Конфуцийшілдік Чжуншу мектебінің ойларымен және Бес элемент теориясымен үйлестірді. Ол сондай-ақ Конфуцийді құдайлық тұлға және Қытайдың рухани билеушісі ретінде қарастырған Жаңа мәтін мектебінің жақтаушысы болды, ол әлемнің Жалпыға ортақ Бейбітшілікке қарай дамуын болжап, бастады. Керісінше, Көне мәтін мектебі ежелгі тілде жазылған Конфуций еңбектерін қолдануды жақтады (осыдан Көне мәтін атауы шыққан), олар сенімдірек саналды. Олар Конфуцийді құдайға теңеуге қарсы шығып, оны ең ұлы дана, бірақ қарапайым адам және өлшеулі екенін айтты. 3 және 4 ғасырларда Сюаньсуэ (құпия білім), сондай-ақ Нео-Даосизм пайда болды. Бұл қозғалыстың ең маңызды философтары Ван Би, Сян Сю және Гуо Сян болды. Бұл мектептің басты сұрағы – Барлық нәрсе, Бар емес нәрседен бұрын келді ме (қытайша, мин және умин)? Бамбук тоғайының жеті данасы сияқты, бұл даосистік ойшылдардың ерекшелігі – фэн лиу (жел мен ағыс), табиғи және инстинктивті құштарлықты қолдайтын романтикалық рух болды. Буддизм Қытайға біздің заманымыздың 1 ғасырында келді, бірақ Солтүстік және Оңтүстік, Суй және Тан династиялары кезінде ғана оның маңызды ықпалы мен мойындалуына ие болды. Бастапқыда ол Даосизмнің бір саласы деп есептелді, тіпті Лаоцзы, Даосизмнің негізін қалаушы, Үндістанға барып, Буддаға өзінің философиясын үйреткені туралы теория да болды. Махаяна буддизмі Қытайда өзінің бәсекелесі Хинаянаға қарағанда сәттірек болды, және 5 ғасырдан бастап Үнді мектептері мен жергілікті қытай секталары пайда болды. Екі маңызды монах-философ – Сенжао және Даошенг. Бірақ бұл мектептердің ең ықпалды және түпнұсқасы Чан сектасы болды, ол Жапонияда Дзен сектасы ретінде одан да күшті әсер етті.

The founder of the Qin dynasty, who implemented Legalism as the official philosophy, quashed Mohist and Confucianist schools. Legalism remained influential until the emperors of the Han dynasty adopted Daoism and later Confucianism as official doctrine. These latter two became the determining forces of Chinese thought until the introduction of Buddhism. Confucianism was particularly strong during the Han dynasty, whose greatest thinker was Dong Zhongshu, who integrated Confucianism with the thoughts of the Zhongshu School and the theory of the Five Elements. He also was a promoter of the New Text school, which considered Confucius as a divine figure and a spiritual ruler of China, who foresaw and started the evolution of the world towards the Universal Peace. In contrast, there was an Old Text school that advocated the use of Confucian works written in ancient language (from this comes the denomination Old Text) that were so much more reliable. In particular, they refuted the assumption of Confucius as a godlike figure and considered him as the greatest sage, but simply a human and mortal. The 3rd and 4th centuries saw the rise of the Xuanxue (mysterious learning), also called Neo Taoism. The most important philosophers of this movement were Wang Bi, Xiang Xiu and Guo Xiang. The main question of this school was whether Being came before Not Being (in Chinese, ming and wuming). A peculiar feature of these Taoist thinkers, like the Seven Sages of the Bamboo Grove, was the concept of feng liu (lit. wind and flow), a sort of romantic spirit which encouraged following the natural and instinctive impulse. Buddhism arrived in China around the 1st century AD, but it was not until the Northern and Southern, Sui and Tang dynasties that it gained considerable influence and acknowledgement. At the beginning, it was considered a sort of Taoist sect, and there was even a theory about Laozi, founder of Taoism, who went to India and taught his philosophy to Buddha. Mahayana Buddhism was far more successful in China than its rival Hinayana, and both Indian schools and local Chinese sects arose from the 5th century. Two chiefly important monk philosophers were Sengzhao and Daosheng. But probably the most influential and original of these schools was the Chan sect, which had an even stronger impact in Japan as the Zen sect.