Кіріспе

Платондық философиялық аналогия

Грек философы Платон "Республика" (509d–511e) еңбегінде бөлінетін сызық аналогиясын (γραμμὴ δίχα τετμημένη (grammē dicha tetmēmenē)) ұсынады. Ол Глаукон мен Сократ арасындағы диалог түрінде жазылған, онда Сократ, Глауконның сұрауымен, алдыңғы Күн аналогиясын одан әрі кеңейте түседі. Сократ Глауконнан осы теңсіз екіге бөлінген сызықты ғана емес, сонымен қатар осы екі бөліктің әрқайсысын тағы да екіге бөлуді көзге елестетуді сұрайды. Сократ түсіндіреді, нәтижеде пайда болған төрт бөлік – психиканың төрт түрлі «күйін» (παθήματα) көрсетеді. Екі төменгі бөлік – көрінетін әлемді, ал екі жоғарғы бөлік – түсінілетін әлемді бейнелейді. Бұл күйлер бірінен соң бірі шындық пен расшылықтың арту деңгейіне сәйкес келеді: болжамнан (εἰκασία) сенімге (πίστις), ойға (διάνοια) және, ақырында, түсінікке (νόησις). Бұдан әрі, бұл аналогия тек психика туралы ғылымды ғана емес, сонымен қатар метафизикалық және эпистемологиялық көзқарастарды ұсынады.

Көрінетін әлем

Осылайша AB физикалық заттардың көлеңкелері мен бейнелерін, ал BC физикалық заттардың өзін білдіреді. Бұл білімнің екі түріне сәйкес келеді: біздің қарапайым, күнделікті тәжірибеміздің иллюзиясы (eikasía) және көлеңке түсіретін дискретті физикалық объектілер туралы сенім (πίστις pistis). «Тимей» трактатында иллюзия санатына «қарапайым адамдардың ой-санасында жиналған» барлық пікірлер кіреді, ал табиғаттану ғылымдары сенім санатына жатады. Бұл, әсіресе, көрінетін сегменттің төменгі бөлігі ретінде қарастырылады және Платон сипаттаған «алғашқыда көлеңкелер, содан кейін судағы және тығыз, тегіс, жылтыр беттердегі бейнелер» сияқты бейнелерді көрсетеді. Философтың пікірінше, эикасия мен пистис доксаны құрайды, ол пайда болуға (болуға) қатысты. Эикасияның бірнеше түсіндірмелері бар. Мысалы, ол – қабылдаудың басқа нәрсенің бейнесі екенін сезбеу. Сондықтан ол арманның, есте сақтаудың немесе айнадағы бейнелеудің нағыз емес екенін түсінуге кедергі келтіреді. Янси Доминик сияқты ғалымдар ұсынған тағы бір түсіндірме, бұл – эикасия саналатын объектілерді жасайтын түпнұсқаларды түсіну тәсілі. Бұл бейнені шындықтан ажыратуға мүмкіндік береді, мысалы, көлдегі ағаш бейнесін ағаш деп жаңылыспау. «Екі бөлім бар, төменгі бөлімінде жан бұрынғы бөлімде берілген фигураларды бейнелер ретінде пайдаланады; зерттеу тек болжамдық сипатта болуы мүмкін, ал жоғары принципке көтерілудің орнына, екінші жағына төмендейді; жоғарырақ бөлімінде жан болжамдардан шығып, болжамдардан жоғарырақ принципке көтеріледі, бұрынғысындай бейнелерді пайдаланбай, тек идеялардың өзі арқылы және олардың көмегімен ілгерілейді (510b)». «Республика» трактатында философ әділ өмір сүру үшін немесе әділ мемлекет құру және басқару үшін Әділдік Идеясын түсінуі керек. Бөлінген сызық көптеген өткен және болашақ метафизикалық зерттеулерге нұсқау береді. «Болу мен жоғалу әлемі» (Республика, 508d) деп аталатын ең төменгі деңгей – Гераклиттің үнемі өзгеріп отыратын философиясының және Протагордың көрініс пен пікір философиясының метафизикалық моделі. Екінші деңгей, тұрақты физикалық объектілер әлемі, Аристотельдің метафизикалық моделіне де айналды. Үшінші деңгей математиканың пифагорлық деңгейі болуы мүмкін. Төртінші деңгей – Платонның идеалдық Парменидтік шындығы, ең жоғары деңгейдегі Идеялар әлемі.

Эпистемологиялық мағынасы

Платон білім туралы өте қатаң ұғым ұстанады. Мысалы, ол қандай да бір мәселедегі сараптаманы, тікелей сезінуді (Theaetetus-қа қараңыз) немесе физикалық әлем туралы нағыз сенімді (Meno) білім деп санамайды. Философқа идеяларды (формаларды) түсіну ғана жеткіліксіз, ол идеялардың құрылымның барлық төрт деңгейімен байланысын түсінуі керек, сонда ғана ол ең болмағанда бір нәрсені біле алады. Сондықтан Сократтың көптеген ерте диалогтарында ол өзіне де, басқаларға да білімді мойындамайды. Бірінші деңгей, "туып-өліп жатқан әлем", Платон білім мүмкін еместігін нақты айтады. Ұдайы өзгеріс ешқашан бірдей болмайды, демек, заттардың қасиеттері әртүрлі уақытта әртүрлі идеяларға сілтеме жасауы тиіс. Білім болуы үшін, Платон сенгендей, қалған үш деңгей өзгермейтін болуы керек. Үшінші және төртінші деңгейлер, математика мен идеялар, бұрыннан мәңгілік және өзгермейтін. Дегенмен, екінші деңгейдің, объективті, физикалық әлемнің де өзгермейтіндігін қамтамасыз ету үшін Платон «Мемлекет» кітабының 4-бөлімінде қозғалысқа және перспективаның өзгеруіне тыйым салатын эмпирикалық негіздегі аксиоматикалық шектеулерді енгізеді.