Философиялық ой-санадағы Жаратушы Идеясы

Кіріспе

Философияның кейбір мектептеріндегі шығармашылық рух, әмбебап жасаушының философиялық тұжырымдамасы.

Платондық, неопифагорлық, орта платондық және неоплатондық философия мектептерінде демиург ( /d/ɛ/m/i/.//ɜr/dʒ/) (кейде демиург деп жазылады) – физикалық ғаламды жасауға және оны сақтауға жауапты қолөнерші сияқты тұлға. Гностиктер бұл терминді қабылдады. Демиург жасаушы болғанымен, ол монотеистік сенімдегі жаратушы тұлғамен толықтай сәйкес емес, себебі демиургтың өзі де, демиург ғаламды жасау үшін пайдаланатын материал да басқа бір нәрсенің салдары саналады. Жүйеге байланысты, олар жаратылмаған және мәңгілік немесе басқа бір құтты мекеннің өнімі деп қарастырылуы мүмкін. "Демиург" сөзі ағылшын тіліндегі "demiurgus" сөзінен шыққан, бұл грек тіліндегі δημιουργός сөзінің латыншаланған түрі. Бұл сөз бастапқыда "шебер" немесе "қолөнерші" деген мағынаны білдірген, бірақ кейіннен "өндіруші", ал соңында "жаратқыш" деген мағынаға ие болды. Философиялық қолданыс және есім Платонның б.з.д. 360 жылы жазылған "Тимей" еңбегінен бастау алады, онда демиург ғаламды жасаушы ретінде суреттеледі. Демиург Платондық (б.з.д. 310–90) және Орта платондық (б.з.д. 90–300) философиялық дәстүрлерде де жаратушы ретінде сипатталған. Неоплатондық мектептің түрлі салаларында (III ғасырдан бастап) демиург – идеялардың үлгісі бойынша нақты, сезімтал әлемді жасаушы, бірақ (көптеген неоплатондық жүйелерде) әлі де "Бір" емес. Әр түрлі гностикалық жүйелердің қатаң дуалистік идеологиясында материалдық әлем жаман, ал материалдық емес әлем жақсы. Гностицизмнің кейбір бағыттарында демиург зұлым, себебі ол материалдық әлеммен байланысты. Басқаларында, Валентиннің ілімінде айтылғандай, демиург жай ғана білімсіз немесе адасқан.

Платон мен Тимей

Платон, Тимейдің сөйлеушісі ретінде, Сократтың «Тимей» диалогында (28а б.ж.), б.з.д. 360 жылы Демиургқа жиі сілтеме жасайды. Басты кейіпкер Демиургты материалдық әлемді «жасап, пішін берген» жаратылыс деп атайды. Тимей Демиургты толыққанды мейірімді деп сипаттайды, сондықтан ол мүмкіндігінше жақсы әлемді қалайды. Оның еңбегінің нәтижесі – ішінде жұлдыздар, планеталар және дәстүрлі діндердің құдайлары сияқты кіші құдайлары бар, тірі құдай ретіндегі ғалам. «Тимей» – Гесиодтың «Теогониясындағы» космологиясын философиялық тұрғыдан келтіріп, Гесиодты Гомермен үйлестіреді. Алайда, басқа ғалымдар Платонның теологиясы «ешқандай нақты поэтикалық немесе діни дәстүрге бағынбай, кең мәдени көкжиегін шақырады» деген пікірді келтіреді.

Орта платонизм

Орта платонист және Нуменнің неопифагорлық космогонияларында Демиург – түсінікті және сезімтал нәрселердің ақылы немесе ойы ретіндегі екінші Құдай (Орта платонизм мен неопифагорейлік біртұтас болған: екеуі де б.з.б. I ғасырдың басында пайда болып, б.з. II ғасырының соңына, тіпті III ғасырға дейін жалғасқан).

Неоплатониялық

Плотиннің және басқа да кейінгі Платониктердің біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Демиургты одан әрі түсіндіру жұмысы неоплатонизм деп аталады. Плотин үшін екінші эманация – жаратылмаған екінші себепті көрсетеді (Пифагордың Диадасына қараңыз). Плотин Аристотельдің энергеясын Платонның Демиургімен келістіруге тырысты, ол Демиург және ақыл (ноус) ретінде, платондық реализмде (сонымен қатар идеализм деп аталады) субстанция теориясын түсіндіру және нақтылау үшін қолданылатын адам санасының онтологиялық құрылымының маңызды бөлігі болып табылады. Аристотельдік философияны платондық философиямен үйлестіру мақсатында,

Ямблих

Кейіннен неоплатонист Ямблих "Бір" ұғымын өзгертіп, Демиургтың екінші себеп немесе диада ретіндегі рөлін өзгертті, бұл Ямблих пен оның ұстазы Порфирий арасындағы қақтығыстардың біріне себеп болды. Демиург фигурасы Ямблихтың теориясында пайда болады, ол трансцендентті, түсіндірілмейтін "Бір" немесе Көзді біріктіреді. Осы жүйенің ең жоғары нүктесінде Көз бен Демиург (материалдық әлем) геноз процесі арқылы қатар өмір сүреді. Ямблих "Бірді" алғашқы қағидасы немесе эманациясы интеллект (ноус) болатын монода ретінде сипаттайды, ал одан кейін келетін "көптің" ішінде интеллектті немесе жанды (психе) жасайтын екінші, жоғары тұрған "Бір" бар. "Бір" интеллект сфераларына бөлінеді; бірінші және жоғары сфера – ойдың объектілері, ал екінші сфера – ойдың мекені. Осылайша, Аристотельдің актус және потенциясы (актуалдық және мүмкіндік) – қозғалмайтын қозғаушы және Платонның Демиургісі сияқты әртүрлі эллиндік философиялық мектептерді одан әрі үйлестіру үшін түсінікті ноус, интеллектуалды ноус және психеден тұратын үштік құрылады. Содан кейін Ямблих осы интеллектуалды үштікте үшінші орынды Демиургқа береді, оны толық немесе құдайлық ноуспен теңестіреді, ал интеллектуалды үштік hebdomad (таза интеллект) деңгейіне көтеріледі. Плотиннің теориясында ноус интеллектуалды аралық арқылы табиғатты жасайды, сондықтан интеллектуалды құдайлардан кейін психелік құдайлардың үштігі келеді.

Гностицизм

Гностицизм жоғарғы, танылмайтын Құдай немесе Жоғарғы Бас Ие мен кейбір дәстүрлерде еврей Киелі кітабының Құдайы Яхвемен теңестірілетін материалдық әлемді "жаратқан" арасында ерекшелік жасайды. Гностикалық ойдың бірнеше жүйесі Демиургты Жоғарғы Бас Иенің еркіне қарсы келетін күш ретінде көрсетеді, оның жаратылысы бастапқыда рухани жаратылысты материяға қамау ниетімен жасалған. Басқа жүйелерде Демиург "жалғыз" қабілетсіз немесе ақымақ болып бейнеленеді: оның жаратылысы – құдайлық әлемді (плероманы) әлсіз естеліктерге сүйене отырып, санасыз түрде қайталауға жасалған тығырықтан шығу жолы, нәтижесінде ол түбегейлі кемшілікке толы болады. Осылайша, мұндай жүйелерде Демиург – жамандық мәселесіне ұсынылған шешім: құдайлық жандар толық білімді және мейірімді болса, біздің физикалық әлемімізді басқаратын Демиург солай емес.

Періштелер

82-ші Забур: "Құдай Елдің жиналысында тұр, құдайлардың арасында сот айтады", – деп басталады. Бұл құдайлардың көптігін көрсетеді, бірақ олар жаратылыста бірлесіп әрекет еткенін білдірмейді. Филон, Жаратылыс кітабындағы "Адамды жасайық" деген сөзден Құдай адамды жаратуда басқа жаратылыстарды көмекші ретінде пайдаланғанын тұжырымдады. Ол осылайша адамның жақсылыққа да, жамандыққа да қабілетті болуын түсіндіреді, жақсылықтың бастауын Құдайға, ал жамандықтың бастауын жаратылыс жұмысындағы оның көмекшілеріне жатқызады. Ең алғашқы гностикалық секталар жаратылыс жұмысын періштелерге жатқызады, олардың кейбіреулері Жаратылыс кітабындағы осы үзіндіні пайдаланады. Сондықтан Ириней Симон Магтың, Менандрдың, Сатурниннің, осы періштелердің саны жетіге жететіні айтылған Карпократтың жүйелері туралы айтады. Оның сөзіне қарағанда, Базилидтің жүйесінде әлемді ең төменгі аспанда тұратын періштелер жаратқан, бірақ олардың басшысы, яғни яһудилердің Құдайы, сол халықты Мысыр елінен шығарып, оларға заңын бергені айтылады. Пайғамбарлықтарды басшысына емес, әлемді жаратқан басқа періштелерге жатқызады. Римдік Гипполит растаған латын аудармасында Иринейдің айтуынша, Серинт (эбиониттердің ықпалында болған) жаратылысты ең жоғарғы Құдайдан толық бөлек және Оны білмейтін күш жасағанын айтқан. Теодорет, мұнда Иринейді көшіріп, оны көпше санға "күштерге" айналдырады, сондықтан Саламис Эпифанийі Серинт әлемді періштелер жаратты деген ілімде Карпократпен келісетінін көрсетеді.

Аттар

Ялдабаот атауының этимологиясы көптеген болжамдарға түйірленді. 1974 жылға дейін, куәсі жоқ арамей тілінен шыққан этимологиялар: בהותא, транслитерациясы: bāhūthā, «хаос» деген мағынаны білдіреді деп есептелді және бұл көзқарас басым болды. Бірақ 1974 жылы еврей дінтанушысы Гершом Шолем жариялаған талдаудан кейін, бұл этимологияға ешқандай маңызды қолдау болмады. Оның талдауы куәсі жоқ арамей тіліндегі терминнің 1859 жылғы бір бұрмаланған мәтінде ғана ойлап табылып, куәландырылғанын көрсетті. Оның шамаланған аудармасы ертерек этимологияны оқудан алынған, ал оның түсіндірмесі בוהו сөзінің куәсі жоқ көпше түрін аударғанда «қараңғылық» пен «хаос» ұғымдарын теңестірген. «Самаэль» есімi еврей тілінде сөздермен аударғанда «соқыр Құдай» немесе «соқырлардың Құдайы» (סמאל) деген мағына береді. Бұл жан тек соқыр немесе өзінің тегін білмейтін ғана емес, сонымен қатар зұлым болуы мүмкін; оның аты яһуди дінінде Өлім періштесі ретінде және христиан дініндегі демондық ілімдерде де кездеседі. Бұл иудео-христиандық дәстүрге байланыстылығы Сатанмен салыстыруға әкеледі. Демиургтың тағы бір атауы – «Саклас», арамей тілінде «ақымақ» деген мағынаны білдіреді. Иоаннның апокрифінде Ялдабаот Сакла және Самаэль есімдерімен де белгілі. Періште аты «Ариэль» (ивритше: «Құдайдың арыстаны») Демиургқа сілтеме жасау үшін де қолданылады және оның «кеміспес» аты деп аталады; кейбір гностикалық әңгімелерде Ариэль Иалдабаоттың ежелгі немесе бастапқы аты деп есептеледі. Сондай-ақ, бұл есім амулеттерге «Ариэль Иалдабаот» деп жазылған, ал архонттың бейнесіне «Ариэль» деп жазылған.

Марсион

Маркионның айтуынша, «Құдай» деген атау Демиургқа берілді, оны жоғары тұрған Игі Құдайдан анық ажырату қажет еді. Біріншісі – *díkaios*, қатал әділ, екіншісі – *agathós*, яғни сүйіспеншілікке толы мейірімді; біріншісі – «осы дүниенің құдайы», Ескі Ұстасымның Құдайы, екіншісі – Жаңа Ұстасымның нағыз Құдайы. Мәсіх, шын мәнінде, Игі Құдайдың Ұлы. Нағыз сенуші Мәсіхке Құдайдың Патшалығына кіреді, ал сенбегендер мәңгілікке Демиургтың құлы болып қалады. Ахамот өзі Софияның, яғни отыз Эонның соңғысының қызы болғандықтан, Демиург Пропатордан, яғни Жоғарғы Құдайдан көптеген эманациялар арқылы алыс болды. Гностицизмнің бұл ең көп таралған түрінде Демиургтың төменгі, бірақ өзінен жаман емес, ғаламдағы жануарлардың немесе психикалық әлемнің басшысы ретіндегі қызметі болды. Валентин жүйесінің бір түріне сәйкес, Демиург сонымен қатар тиісті заттан рухани жаратылыстарды – шайтанды, осы дүниенің билеушісі мен оның періштелерін жасайды. Бірақ шайтан, зұлымдық рухы болғандықтан, өзінің жаратушысы Демиургтың, тек жануар ғана, жоғары рухани әлемді тануға қабілетті, ал Демиургтың өзі оны түсінбейді. Шайтан осы төменгі әлемде, оның билеушісі ретінде тұрады, ал Демиург аспанда; оның анасы София ортаңғы аймақта, аспаннан жоғары және Плеромадан төмен. Валентиннің шәкірті Геракл шайтанды жамандықтың принципі, *hyle* (материя) деп түсіндірді. Ол Жохан 4:21-ге түсініктеме бергенде былай жазды:
«Тау – Шайтанды немесе оның әлемін бейнелейді, себебі Шайтан – барлық материяның бір бөлігі, ал әлем – жамандықтың толық тауы, жабайы аңдардың тастай қалған мекені, оған заңнан бұрын өмір сүргендердің барлығы және барлық жұрттар құлшылық етеді. Ал Иерусалим – яһудилердің құдайға сыйынған жаратылысын немесе Жаратушысын бейнелейді. Сондықтан рухани адамдар ретінде сіздер жаратылысқа да, Жаратушыға да емес, тек Шындықтың Әкесіне ғана сыйыныңыз. Бұл жаратушыны қаралау шіркеудің алғашқы әкелері үшін христиан дініне қарсы деп есептелді. Гностиктердің сенімдерін жоққа шығара отырып, Ириней былай деді: «Платон осы адамдардан гөрі діндар екені дәлелденді, өйткені ол бір Құдайдың әділ де жақсы, барлық нәрсеге билігі бар және өзі үкім шығаратын Құдай екенін мойындады».

According to Marcion, the title God was given to the Demiurge, who was to be sharply distinguished from the higher Good God. The former was díkaios, severely just, the latter agathós, or loving kind; the former was the "god of this world", the God of the Old Testament, the latter the true God of the New Testament. Christ, in reality, is the Son of the Good God. The true believer in Christ entered into God's kingdom; the unbeliever remained forever the slave of the Demiurge. And as Achamoth herself was only the daughter of Sophía the last of the thirty Aeons, the Demiurge was distant by many emanations from the Propatôr, or Supreme God. In this most common form of Gnosticism the Demiurge had an inferior though not intrinsically evil function in the universe as the head of the animal, or psychic world. According to one variant of the Valentinian system, the Demiurge is also the maker, out of the appropriate substance, of an order of spiritual beings, the devil, the prince of this world, and his angels. But the devil, as being a spirit of wickedness, is able to recognise the higher spiritual world, of which his maker the Demiurge, who is only animal, has no real knowledge. The devil resides in this lower world, of which he is the prince, the Demiurge in the heavens; his mother Sophia in the middle region, above the heavens and below the Pleroma. The Valentinian Heracleon interpreted the devil as the principle of evil, that of hyle (matter). As he writes in his commentary on John 4:21,
The mountain represents the Devil, or his world, since the Devil was one part of the whole of matter, but the world is the total mountain of evil, a deserted dwelling place of beasts, to which all who lived before the law and all Gentiles render worship. But Jerusalem represents the creation or the Creator whom the Jews worship. You then who are spiritual should worship neither the creation nor the Craftsman, but the Father of Truth. This vilification of the creator was held to be inimical to Christianity by the early fathers of the church. In refuting the beliefs of the gnostics, Irenaeus stated that "Plato is proved to be more religious than these men, for he allowed that the same God was both just and good, having power over all things, and himself executing judgment."

Катарлар

Катаризмнің Шайтанды зұлым дүниенің жаратушысы ретінде қарауы гностицизмнен мұраға қалған сияқты. Жиль Квиспел былай деп жазады: "Ежелгі гностицизм мен катаризмнің арасында тікелей байланыс бар. Катарлар әлемді жаратқан Сатанаэльдің Құдайдың атын өзгертіп алғанын, бірақ кейін оның нағыз Құдай емес екені анықталғанын және оның әшкереленгенін айтады".

Неоплатониялық және гностицизм

Гностицизм Демиург немесе жаратушы тұжырымын жалғандыққа немесе жамандыққа жатқызды, бірақ кейбір гностикалық дәстүрлерде жаратушы құлаған, білмейтін немесе жаман емес, төмен тұрған деп есептелді, мысалы Валентин сияқты.

Плотин

Неоплатондық философ Плотин өзінің еңбектерінде гностицизмнің Демиург туралы ұғымын қарастырды, оны ол грек емес және Платонның Демиургі немесе жаратушысына қарсы дінсіздік деп санады. Плотин өзінің ұстазы Аммоний Саккаспен бірге неоплатонизмнің негізін қалады. Плотин өзінің екінші Эннеадасының тоғызыншы трактатында қарсыластарын Платоннан идеяларды қабылдағаны үшін сынап келеді: Платоннан олардың жазалары, олардың жер асты әлемінің өзендері және денеден денеге ауысуы – барлығы содан алынған; ал Ақыл-ой әлеміндегі көптік, олардың мәлімдемесі – Шындық, Ақыл-ой Принципі, Екінші Жаратушы және Жан – бәрі Тимейден алынған. Плотин қарсыластарын «өз философиясын құруға тырысатын жаңалықтардың бәрі» үшін сынап, олардың «ақиқаттан тыс жерден алынғанын» мәлімдейді; олар ежелгі философияға қарыз екенін мойындаудың орнына, оны өз сыртқы және жаңылыс безендірулерімен жасыруға тырысады. Осылайша, олардың Демиург туралы түсінігі де Платонның бастапқы ниеттерімен салыстырғанда кемшілікке ұшырайды. Платонның Демиургі өзінің жаратылысына жақсылық тілейтін болса, гностицизм Демиург жамандықтың бастауы ғана емес, сонымен қатар жаман екенін айтады. Сондықтан Плотиннің қарсылық тақырыбы: «Космостың Жаратушысы мен Космостың өзін жаман деп санағандарға қарсы» (көбінесе «Гностиктерге қарсы» деп келтіріледі). Плотин, материалдық әлемді жаман деп санау арқылы, ноус немесе ақылдың ноумені (Гераклитті қараңыз) мен материалдық әлем (феномен) арасындағы үзіліс немесе үлкен кедергі туындайтынын көрсетеді. Ғалымдардың көпшілігі Плотиннің қарсыластарын гностикалық секта ретінде қарастырады – әрине (әсіресе сетиандықтар), мұндай бірнеше топтар Александрияда және Плотиннің өміріндегі Жерорта теңізі маңында болған. Плотин әсіресе гностикалық София іліміне және оның Демиургты тудыруына назар аударды. Бұл түсінік ең танымал болғанымен, Плотиннің қарсыластарын гностиктер деп атауға қатысты кейбір даулар бар. Христос Евангелиу Плотиннің қарсыластарын жай ғана «Христиандық гностиктер» деп сипаттау керек екенін айтты, өйткені Плотиннің көптеген сын-пікірлері дәстүрлі христиан доктринасына да қатысты. Сонымен қатар, сол кездегі дәлелдерді ескере отырып, Евангелиу «гностиктер» терминінің анықтамасы түсініксіз болды деп ойлады. Бұл жерде атап өту керек, Плотиннің шәкірті Порфирий өз еңбектерінде христиан дінін атап көрсеткенімен, Плотин христиан Оригеннің жақын серігі болған, бірақ Плотиннің ешбір еңбегінде Мәсіх немесе христиандық туралы сөз болмайды, ал Плотин Эннеадалардағы қарсыластарын гностиктер деп атап көрсетеді. А. Армстронг Плотин шабуылдаған «гностиктерді» еврейлер мен пұтқа табынушылар деп сипаттады, оның Эннеадаларын аударғандағы трактатына кіріспесінде. Армстронг гностицизмді кейінірек христиандық пен неоплатонизмді қамтыған эллиндік философиялық ересі деп атады. Небраска университетінің дінтану профессоры, Наг-Хаммади кітапханасының әйгілі аудармашысы және редакторы Джон Д. Тернер Плотин мен оның шәкірттері оқыған мәтіннің христиандықтан бұрын пайда болған сетиандық гностицизм екенін мәлімдеді. Плотин академия философтарының осындай қорытындыларға (мысалы, жамандық мәселесіне жауап ретінде құдайды жаратқан дистеизм немесе мизотеизм) келмейтінін түсіндіруге тырысқан сияқты көрінеді. Эмиль Чиоран да 1969 жылы жарық көрген «Le mauvais démiurge» («Зұлым Демиург») атты еңбегін жазды, оған гностицизм мен Шопенгауэрдің Платондық онтологияны түсіндіруі, сондай-ақ Плотиннің ықпалы тиді.

The Neoplatonic philosopher Plotinus addressed within his works Gnosticism's conception of the Demiurge, which he saw as un Hellenic and blasphemous to the Demiurge or creator of Plato. Plotinus, along with his teacher Ammonius Saccas, was the founder of Neoplatonism. In the ninth tractate of the second of his Enneads, Plotinus criticizes his opponents for their appropriation of ideas from Plato:

From Plato come their punishments, their rivers of the underworld and the changing from body to body; as for the plurality they assert in the Intellectual Realm—the Authentic Existent, the Intellectual Principle, the Second Creator and the Soul—all this is taken over from the Timaeus.|Ennead 2.9. vi; emphasis added from A. H. Armstrong's introduction to Ennead 2.9

Of note here is the remark concerning the second hypostasis or Creator and third hypostasis or World Soul. Plotinus criticizes his opponents for "all the novelties through which they seek to establish a philosophy of their own" which, he declares, "have been picked up outside of the truth"; they attempt to conceal rather than admit their indebtedness to ancient philosophy, which they have corrupted by their extraneous and misguided embellishments. Thus their understanding of the Demiurge is similarly flawed in comparison to Plato’s original intentions. Whereas Plato's Demiurge is good wishing good on his creation, Gnosticism contends that the Demiurge is not only the originator of evil but is evil as well. Hence the title of Plotinus' refutation: "Against Those That Affirm the Creator of the Kosmos and the Kosmos Itself to be Evil" (generally quoted as "Against the Gnostics"). Plotinus argues of the disconnect or great barrier that is created between the nous or mind's noumenon (see Heraclitus) and the material world (phenomenon) by believing the material world is evil. The majority of scholars tend to understand Plotinus' opponents as being a Gnostic sect—certainly (specifically Sethian), several such groups were present in Alexandria and elsewhere about the Mediterranean during Plotinus' lifetime. Plotinus specifically points to the Gnostic doctrine of Sophia and her emission of the Demiurge. Though the former understanding certainly enjoys the greatest popularity, the identification of Plotinus' opponents as Gnostic is not without some contention. Christos Evangeliou has contended that Plotinus' opponents might be better described as simply "Christian Gnostics", arguing that several of Plotinus' criticisms are as applicable to orthodox Christian doctrine as well. Also, considering the evidence from the time, Evangeliou thought the definition of the term "Gnostics" was unclear. Of note here is that while Plotinus' student Porphyry names Christianity specifically in Porphyry's own works, and Plotinus is to have been a known associate of the Christian Origen, none of Plotinus' works mention Christ or Christianity—whereas Plotinus specifically addresses his target in the Enneads as the Gnostics. A. H. Armstrong identified the so called "Gnostics" that Plotinus was attacking as Jewish and Pagan, in his introduction to the tract in his translation of the Enneads. Armstrong alluding to Gnosticism being a Hellenic philosophical heresy of sorts, which later engaged Christianity and Neoplatonism. John D. Turner, professor of religious studies at the University of Nebraska, and famed translator and editor of the Nag Hammadi library, stated that the text Plotinus and his students read was Sethian Gnosticism, which predates Christianity. It appears that Plotinus attempted to clarify how the philosophers of the academy had not arrived at the same conclusions (such as dystheism or misotheism for the creator God as an answer to the problem of evil) as the targets of his criticism. Emil Cioran also wrote his Le mauvais démiurge ("The Evil Demiurge"), published in 1969, influenced by Gnosticism and Schopenhauerian interpretation of Platonic ontology, as well as that of Plotinus.