Хрисипп: Ежелгі грек философы және стоицизмнің екінші негізін салушысы

Кіріспе

Гректің стоик философы (б.з.б. 279–б.з.б. 206 ж.) – философ.

Солидің Крисиппі (Chrysippos ho Soleus) – грек философы. Ол Киликияның Соли қаласында туып өскен, бірақ жас кезінде Афинаға көшіп, стоик философ Клеанттың шәкірті болды. Б.з.б. 230 жылы Клеант қайтыс болғаннан кейін, Крисипп стоик мектебінің үшінші басшысы атанды. Көп еңбек еткен жазушы Крисипп, мектептің негізін қалаушы және бірінші басшысы Цитийлік Зенонның негізгі ілімдерін кеңейтіп, оған стоицизмнің екінші негізін қалаушы деген атақ берді. Крисипп логика, білім теориясы, этика және физика салаларында ерекше табысқа жетті. Ол ғаламның жұмыс істеуін және оның ішіндегі адамзаттың рөлін жақсырақ түсіну үшін тұжырымдамалық логиканың жаңа жүйесін жасады. Ол тағдырға фаталистік көзқараспен қарады, бірақ ойлау мен іс-әрекетте жеке тұлғаның рөлін іздеді. Оның пікірінше, этика ғаламның табиғатын түсінуге байланысты, ал ол жанды күйзеліске ұшыратып, талқандайтын бақытсыздықтарды жоюдың терапиясын үйретті. Ол грек және рим әлемінде ғасырлар бойы ең ықпалды философиялық ағымдардың бірі – стоицизмнің табысқа ие болуына бастамашы болды. Крисипптің еңбектерінің тілдік ерекшелігі тіпті стоик мектебінің оқушыларына да қиындық туғызды. Оның көптеген жазбаларының тек үзінділері ғана сақталған. Жақында Геркуланум папирустарынан оның кейбір еңбектерінің бөліктері табылды. Оның ойынша, шартты түйін шындыққа сай, егер нәтижесінің жоққа шығарылуы алғышартқа логикалық тұрғыдан қайшы келсе. Бұл қазіргі заманғы қатаң шарттыға сәйкес келеді. Ол аксиомалардың рөлін атқарды және күрделі сылтамаларды осы аксиомаларға дейін төмендетуге мүмкіндік беретін төрт қорытынды ережесін, оларды «темалар» деп атады. Бес дәлелденбейтін логикалық формалар:

Атауы Сипаттамасы Мысалы Modus ponens Егер A болса, онда B. A. Сондықтан B. Егер күн болса, онда жарық. Күн ашық. Сондықтан жарық. Modus tollens Егер A болса, онда B. B емес. Сондықтан A емес. Егер күн болса, онда жарық. Жарық жоқ. Сондықтан күн жоқ. Modus ponendo tollens А және B екеуі де емес. A. Сондықтан B емес. Күн мен түн екеуі де емес. Күн ашық. Сондықтан түн емес. Modus tollendo ponens А немесе B. A емес. Сондықтан B. Күн немесе түн. Күн емес. Сондықтан түн. Төрт қорытынды ережесінен (темалар, θέματα) тек екеуі сақталған. Біріншісі, «бірінші тема» деп аталатын, антилогизм ережесі болды. Екіншісі, «үшінші тема» – тізбекті сылтамаларды қарапайым сылтамаларға дейін азайтуға мүмкіндік беретін үзіліс ережесі. Стоиктердің сылтамалардың мақсаты тек формалды жүйе құру ғана емес еді. Ол сонымен қатар ақыл-ойының, ғаламды басқаратын, адам баласының бір бөлігі болып табылатын құдайлық ақыл-ойының (логос) зерттелуі ретінде түсіндірілді. Мақсат – адамдардың өмірдегі жолын табуына көмектесетін дұрыс қорытынды ережелерін және дәлелдеу формаларын табу.

Басқа логикалық жұмыстар

Хрисипп сөйлеуді, есімдер мен терминдерді талдады. Барлығы 28 еңбек немесе 66 кітап жұмбақтар мен парадокстарға арналған. Қалған деректерге сәйкес, Хрисипп көбінесе зат пен сапа санаттарын пайдаланды, бірақ қалған екі стоик санатын (бір түрлі жай-күйлі және бір нәрсеге қатысты жай-күйлі) сирек қолданды. Категориялардың Хрисипп үшін қандай маңызға ие болғаны белгісіз, және категориялардың нақты доктринасы кейінгі стоиктердің еңбегі болуы мүмкін. Диоген Лаэртій былай деп жазды: «Егер құдайлар диалектика қолданса, олар Хрисипптің диалектикасын ғана қолданар еді». Хрисипптің логикалық еңбегі ұмытылып, елеусіз қалды. Аристотельдің логикасы басымдық алды, себебі ол практикалықрақ көрінді және неоплатониктер тарапынан қабылданды. Тек 20 ғасырда логиканың дамуымен және қазіргі заманғы логикалық есептеулермен стоик логикасының маңызды жетістік болғаны анықталды. Хрисипптің білім туралы теориясы эмпирикалық болды. Сезімдер сыртқы әлемнен хабарлар жібереді, ал олардың хабарлары туа біткен идеяларға сілтеме жасау арқылы емес, мида сақталған бұрынғы хабарлармен салыстыру арқылы тексеріледі. Клеантес мұны сөзбе-сөз түсіндіріп, жанға қалдырылған әсерді балауызға басылған мөрмен салыстырды. Хрисипп оны жанның өзгеруі немесе өзгерісі деп қарастыруды ұсынды; дұрыс түсініктер, жад, жіктеу және салыстыру арқылы жалған түсініктерден ажыратылады. Адамдардың рационалды жандар екені ескерілгенде, ақыл осы ұғымдардың негізінде қалыптасады.

Физика

Хрисипп ғаламның ажырамас бірлігін, сондай-ақ оның барлық бөліктерінің байланысын және өзара тәуелділігін қатты айтты. Ол ғаламның "өзінің жаны және жетекшісі" екенін мәлімдеді. Зеноннан кейін Хрисипп ғаламның бастапқы заты отты тыныс немесе эфир екенін анықтады. Нәрселер инертті, пішінсіз материядан құралған, ал жандырып, пішін беретін "пневма" осы пішінсіз материяға форма береді. Пневма барлық материяны бойлайды, ғаламның бірлігін сақтайды және адам жанының өзін құрайды. Алдымен от қаттыланып ауаға, содан кейін ауа суға, ал су жерге айналады. Бұл ыдырау процесі кері бағытта жүреді: жер суға, су ауаға, ал ауа отқа айналады. Жеке жандар жойылады, бірақ Хрисипп бастаған пікір бойынша, дана адамдардың жандары өлгеннен кейін ұзақ сақталады.

Тағдыр

Хрисипп үшін барлық нәрсе тағдырмен болады: көрінетін кездейсоқтықтың әрқашан жасырын себебі болады. Әлемнің бірлігі – себеп пен себептің тізбектей байланысынан тұрады. Ешбір нәрсе себепсіз орын алмайды. Хрисипптің айтуынша, әрбір пікір дұрыс немесе жалған, және бұл болашақ оқиғаларға да қатысты болуы керек: егер себепсіз қозғалыс болса, онда әрбір пікір дұрыс немесе жалған болмайды. Өйткені тиімді себептері жоқ нәрсе, шындыққа да, жалғандыққа да жатпайды. Бірақ әрбір пікір дұрыс немесе жалған. Демек, себепсіз қозғалыс жоқ. Егер осылай болса, барлық нәтижелер алдыңғы себептерге қарызды. Егер осылай болса, барлық нәрсе тағдырмен болады. Осыдан, не болса да, тағдырмен болады деген қорытынды шығады. Стойктердің тағдырға қатысты көзқарасы, ғаламды тұтас қарастыруға толыққанды негізделген. Жекелеген заттар мен адамдар осы тұтастың тәуелді бөліктері ретінде қарастырылады. Барлық нәрсе осы қатынас арқылы толыққанды анықталады және осылайша әлемнің жалпы тәртібіне бағынады. Ауруға шалдығу тағдырмен болғанмен, егер адамның жазылуы дәрігерге жүгінумен байланысты болса, онда дәрігерге жүгіну оның жазылуымен бірге орын алуға тиіс, және бұл күрделі жағдайға айналады. Барлық адамның іс-әрекеттері, шын мәнінде, біздің тағдырымыз – нәрселермен қарым-қатынасымызбен шешіледі, немесе Хрисипп айтқандай, оқиғалар "бірге тағдырланған":</blockquote> Осылайша, біздің іс-әрекеттеріміз алдын ала белгіленген, және тағдырдың кең желісімен себеп-салдарлық байланысты, бірақ соған қарамастан, түйсіктерге қалай жауап берудің моральдық жауапкершілігі біздің өзімізде қалады. Бір ғана, барлық нәрсені анықтайтын күш әр жерде әрекет етеді, әрбір жеке тіршілік иесінде оның табиғатына сәйкес жұмыс істейді, ол рационалды немесе иррационалды жаратылыстарда болсын, немесе тірі емес заттарда болсын. Кез келген іс-әрекет, нәрселердің табиғаты мен іс-әрекеттің сипатына байланысты себептердің өзара әрекеттесуі арқылы іске асырылады. Адептік жауапкершілік тек ерік бостандығына байланысты, ал біздің ерік-жігерімізден туындайтын нәрсе – біздің өзіміз, одан әрекет етуге біздің мүмкіндігіміз бар ма, жоқ па дегенге қарамастан.

For Chrysippus, all things happen according to fate: what seems to be accidental has always some hidden cause. The unity of the world consists in the chain like dependence of cause upon cause. Nothing can take place without a sufficient cause. According to Chrysippus, every proposition is either true or false, and this must apply to future events as well:
If any motion exists without a cause, then not every proposition will be either true or false. For that which has not efficient causes is neither true nor false. But every proposition is either true or false. Therefore, there is no motion without a cause. And if this is so, then all effects owe their existence to prior causes. And if this is so, all things happen by fate. It follows therefore that whatever happens, happens by fate. The Stoic view of fate is entirely based on a view of the universe as a whole. Individual things and persons only come into consideration as dependent parts of this whole. Everything is, in every respect, determined by this relation, and is consequently subject to the general order of the world. Becoming ill may be fated whatever happens but, if a person's recovery is linked to consulting a doctor, then consulting the doctor is fated to occur together with that person's recovery, and this becomes a complex fact. All human actionsin fact, our destinyare decided by our relation to things, or as Chrysippus put it, events are "co fated" to occur:</blockquote>
Thus our actions are predetermined, and are causally related to the overarching network of fate, but nevertheless the moral responsibility of how we respond to impressions remains our own. The one all determining power is active everywhere, working in each particular being according to its nature, whether in rational or irrational creatures or in inorganic objects. Every action is brought about by the co operation of causes depending on the nature of things and the character of the agent. Moral responsibility depends only on freedom of the will, and what emanates from our will is our own, no matter whether it is possible for us to act differently or not.

Теодиция

Жақсы әлемде зұлымдық қалай болуы мүмкін деген сұраққа жауап ретінде Хрисипп: «Зұлымдықты жоюға болмайды, тіпті оны жоюдың қажеті де жоқ» деді. Біріншіден, ол Платонның ізімен, жақсылықтың жамандықсыз болуы мүмкін емес екенін айтты, себебі әділдік әділетсіздіксіз, батылдық қорқақтықсыз, мінекейлік шектен шығусыз, ал даналық ақымақтықсыз танылмайды. Екіншіден, көзге көрінетін зұлымдықтар табиғаттың жақсылығының нәтижесінде туындайды. Сондықтан, адам бас сүйегінің пайдалы болуы үшін кішкентай және жұқа сүйектерден жасалуы қажет, бірақ осының өзі бас сүйегін соққыға осал етеді. Осылайша, зұлымдық жақсылықтың жамылған түрі және ақырында ең жақсы нәтижеге алып келеді. Хрисипп зұлымдықты комедиядағы қабақтандыратын әзілмен салыстырды; себебі әзілдің өзі ұнамсыз болғанымен, ол пьесаны тұтастай жақсартады, «сол сияқты, зұлымдықты жеке қарастырып сынға тартуға болады, бірақ оны баршасымен бірге қарасаң, оның да пайдасы бар екенін мойындау керек».

Математика

Хрисипп денелерді, беттерді, сызықтарды, кеңістіктерді, бос кеңістік пен уақытты шексіз бөлінетін нәрселер деп санады. Ол шексіз жиынның маңызды қасиеттерінің бірін анықтады: адам мен саусақтың, ғалам мен адам сияқты, шексіз бөліктері бар, сондықтан адамның саусағынан көп бөлігі бар деуге болмайды, сондай-ақ ғаламның адамнан көп бөлігі бар деуге болмайды. Хрисипп Демокрит алғаш көтерген мәселеге де жауап берді. Егер конус негізіне параллель жазықтықпен бөлінсе, бөліктерінің беттері тең бе, әлде тең емес пе? Егер тең болса, онда конус цилиндрге айналады; егер тең болмаса, конус беті баспалдақтай болуы керек. Хрисипп, мәні бойынша, тең және тең емес ұғымдарына қатысты үшіншінің жоқ екендігі туралы заңды жоққа шығарды, осылайша ол қазіргі заманғы шексіз кіші есептеудің маңызды принципін, атап айтқанда, лимит және лимитқа жақындау процесін болжаған болуы мүмкін. Хрисипп біреудің "бірлік мөлшері" (πλῆθος ἕν) бар екенін айтты, бірақ гректер бұл пікірмен келіспеді, ал Ямблих "бірлік мөлшері" – сөздердегі қайшылық екенін жазды. Хрисипп этика физикаға байланысты екенін үйретті. «Физикалық тезистерінде» ол былай деді: «жақсылық пен жамандық, мінез-құлық немесе бақыт туралы сөз қозғағанда, барлық нәрселердің табиғаты мен ғаламның басқаруынан басқа, оған жақындаудың басқа немесе одан да лайықты жолы жоқ». Хрисипптің айтуынша, өмірдің мақсаты – табиғаттың нақты барысына сәйкес өмір сүру. Адамның жеке табиғаты – бүкіл ғаламның табиғатының бір бөлігі, сондықтан өмір адамның жеке және ғаламның табиғатына сәйкес болуы керек. Адамның табиғаты этикалық, ал адамзат – құдайға жақын, бастапқы оттан немесе эфирден шыққан, ол материалдық болғанымен, ақыл-оқтың өзі болып табылады; және адамдар осыған сәйкес әрекет етуі керек. Адамдарда еркіндік бар, және бұл еркіндік – ақылға сыймайтын құштарлықтардан (құштарлық, байлық, лауазым, үстемдік және т.б.) азат болудан және еркіндікті ақылға бағындырудан тұрады. Моральдық жағынан бейтарап нәрселердің ең жақсысы – денсаулық, байлық және құрмет, ал ең нашары – ауру мен кедейлік. Хрисипп қалыпты жағдайда таңдаулы бейтарап нәрселерді «жақсы» деп атаудың қалыпты екенін мойындады. Құштарлықтар – жанды басаңдететін және құлататын аурулар сияқты, сондықтан ол оларды жоюға тырысты (апатея). Махаббат немесе ашудың қызуында құштарлықтарды жоюға үміттенуге болмайды: мұны тек тыныш болғанда ғана істеуге болады. Сондықтан алдын ала дайындалып, құштарлықтарды олар бардай сезіну керек. Ашкөздік, мақтаныш немесе құштарлық сияқты құштарлықтарға ақылды қолданса, олардың зиянын түсінуге болады.

Chrysippus regarded bodies, surfaces, lines, places, the void and time as all being infinitely divisible. He determined one of the principal features of the infinite set: since a man and a finger have an infinite number of parts as do the universe and a man, it cannot be said that a man has more parts than his finger, nor that the universe has more parts than a man. Chrysippus also responded to a problem first posed by Democritus. If a cone is divided by a plane parallel to its base, are the surfaces of the segments equal or unequal? If they are equal, then the cone becomes a cylinder; if they are unequal, then the surface of the cone must be stepped. Chrysippus was, in effect, negating the law of excluded middle with respect to the equal and unequal, and thus he may have anticipated an important principle of modern infinitesimal calculus, namely, the limit and the process of convergence towards a limit. Chrysippus asserted that one had "magnitude one" (πλῆθος ἕν), although this was not generally accepted by the Greeks, and Iamblichus wrote that "magnitude one" was a contradiction in terms.]] Chrysippus taught that ethics depended on physics. In his Physical Theses, he stated: "for there is no other or more appropriate way of approaching the subject of good and evil on the virtues or happiness than from the nature of all things and the administration of the universe." The goal of life, said Chrysippus, is to live in accordance with one's experience of the actual course of nature. A person's individual nature is part of the nature of the whole universe, and thus life should be lived in accordance with one's own human nature as well as that of the universe. Human nature is ethical, and humanity is akin to the Divine, emanating from the primal fire or aether, which, though material, is the embodiment of reason; and people should conduct themselves accordingly. People have freedom, and this freedom consists in emancipation from irrational desires (lust, riches, position in life, domination, etc.) and in subjecting the will to reason. Of things morally indifferent, the best includes health, and riches, and honour, and the worst includes sickness and poverty. Chrysippus accepted that it was normal in ordinary usage to refer to the preferred indifferent things as "good", The passions are like diseases which depress and crush the soul, thus he sought to eradicate them (apatheia). One cannot hope to eradicate the passions when one is in the heat of love or anger: this can only be done when one is calm. Therefore, one should prepare in advance, and deal with the passions in the mind as if they were present. By applying reason to passions such as greed, pride, or lust, one can understand the harm which they cause.