Эпиктеттің нұсқауы: Ариан құрастырған стоик этикасы

Кіріспе

Арриан жинаған стоикалық этикалық кеңестер Эпиктеттің «Энхиридион» немесе нұсқаулығы (Ἐγχειρίδιον Ἐπικτήτου, Enkheirídion Epiktḗtou) – грек философы Эпиктеттің 2-ғасырлық шәкірті Арриан құрастырған стоикалық этикалық кеңестердің қысқаша нұсқаулығы. Мазмұны көбінесе Эпиктеттің «Дискурстарынан» алынғанмен, бұл «Дискурстардың» қорытындысы емес, ең алдымен, іс жүзінде қолданылатын қағидалардың жинағы. Арриан метафизикадан жаңылғандықтан, Эпиктеттің философияны күнделікті өмірге қатысты қолдануына назар аударады. Осылайша, кітап – қандай жағдайда болса да, ой-еркіндігі мен бақытқа жету жолын көрсететін нұсқаулық. «Энхиридион» ежелгі әлемде кеңінен танымал болды, ал орта ғасырларда грек тілінде сөйлейтін монастырларда қолдануға арнайы бейімделді. 15 ғасырда латын тіліне аударылып, кейіннен баспа ісінің дамуымен бірге көптеген еуропалық тілдерге аударылды. Ол 17 ғасырда неостоицизм қозғалысымен бірге танымалдылығының шарына жетті.

Атау

"Enchiridion" (ἐγχειρίδιοн) сөзі "қолдағы" немесе "қол жетімді" деген мағына беретін сын есім. Бұл сөз кейде қолға ұсталатын қылышты немесе қанжарды білдірген, бірақ "кітап" (библион, βιβλίον) сөзімен бірге қолданылғанда, ол қолға ұсталатын кітапты немесе анықтамалықты білдіреді.

Жазу

Бұл шығарма әдетте бір-екі абзацтан тұратын елу үш қысқа тараудан тұрады. Ол II ғасырдың басында жинақталған. VI ғасыр философы Симплиций өзінің "Комментарий" еңбегінде мәтінге кіріспе ретінде жазылған Арианның хатына сілтеме жасайды. Бұл хатта Ариан Энхиридионды Эпиктеттің «Дискурстарынан» ең пайдалы, ең қажетті және адамдардың санасын қозғайтынға ең лайықты деп есептегендеріне сәйкес таңдағанын мәлімдеді. Энхиридиондағы материалдың шамамен жартысы Эпиктеттің сақталған төрт кітабынан алынған, бірақ түрлі өзгерістер енгізілген. Басқа бөліктері жоғалған «Дискурстардан» алынған деп болжанады. Кейбір тараулар «Дискурстарда» жиі кездесетін ойлардың қайта формулировкасы болып көрінеді. Ол ерте христиандық басылымдардың бірінде (Пар) жойылғандықтан және Симплиций оған түсініктеме бермегендіктен, ол түпнұсқа басылымда болмаған болуы мүмкін. 33-тарауда «Эпиктеттің әдеттегі стоик көзқарасымен тікелей байланысы жоқ» моральдық нұсқаулардың тізімі келтірілген. Жерар Ботер 1999 жылғы сындық басылымында Швейгаузердің елу үш тарауын сақтап, 5, 14, 19 және 48 тарауларды екіге бөледі. VI ғасырлық «Симплицийдің түсіндірмесінде» философияға қадамдық жолмен қарайтын тәсілді көрсететін мәтін төрт бөлікке бөлінген:

Тақырыптар

Энхиридион «Бір нәрселер бізден тәуелді, ал басқалары бізден тәуелді емес» деген сөздермен басталады. Сондықтан ол, нағыз өзінің іс-әрекеті мен алаңдауы оның бақылауындағы нәрселерге, сыртқы жағдайлардың немесе өзгерістердің ықпалына түспейтін нәрселерге қатысты екенін жариялаумен басталады. Эпиктет біздің ішкі әлеміміздегі ақыл-ойдың пайдасы мен зияны мен сыртқы, біздің бақылауымыздан тыс әлемді анық ажыратады. Бостандық – өзімізге тәуелді емес нәрселерді тілемеу. Бақытсыздыққа ұшырағанда, қайғы-қасіретіміз ішкі билігіміз бен бостандық сезімін басып кетпеуіне ешқашан жол бермеуіміз керек. Адамдарды мазалаған нәрсе – нәрселердің өзі емес, олар туралы олардың пікірлері. Мысалы, «өлім ешқандай қорқынышты нәрсе емес (әйтпесе, ол Сократқа қорқынышты болар еді)». Бесінші тарау.

Ақыл – барлық нәрсенің шешуші қағидасы. Энхиридион Дискурстардағы Эпиктеттің көбірек жағымды аспектілерін көптеген жағдайларда басып тастайды, бірақ бұл жинақтың сипатын көрсетеді. Дискурстар студентті аргументтер мен логика арқылы ынталандыруға тырысады, ал Энхиридион негізінен орындалуға тиіс ережелер жиынтығынан тұрады. Бұл еңбек философияның көмегімен дана адам өмірдегі кез келген тәжірибеден пайда көре алады деген тұжырымға негізделген. Дұрыс тәрбиеленген шәкірт, қолайлы жағдайларда да, қолайсыз жағдайларда да өркендей алады. Адам рухының әлі дамымаған, бірақ дамыту бізге пайдалы болар қабілеттері бар. Осылайша, кітап – бақытқа қажетті және жеткілікті нәрселерге қалай жету керектігі туралы нұсқаулық. Эпиктет бейнелерді шебер қолданады, ал мысалдар өмірді кеме сапары (7-тарау), қонақүй (11-тарау), дастархан (15, 36-тараулар) және пьесадағы рөл (17, 37-тараулар) ретінде бейнелейді. Ол күнделікті өмірден көптеген мысалдар келтіреді, соның ішінде: сынған құмыра (3-тарау), моншаға бару (4, 43-тараулар), өзінің ақсаулығы (9-тарау), баласынан айырылу (11-тарау) және салаттың бағасы (25-тарау). Киликиялық Симплиций VI ғасырда оған түсініктеме жазды, ал Византия дәуірінде христиан жазушылары оның парафраздарын жазды. Энхиридионды алғаш рет 1450 жылы Николо Перотти, содан кейін 1479 жылы Анджело Полициано латын тіліне аударды. 1999 жылы Джерард Ботер сындық басылымын шығарды. Энхиридионның жеке басылымдары мен аудармалары өте көп. Энхиридион 1550–1750 жылдар аралығында ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Ол Еуропаның көптеген тілдеріне аударылды, ағылшын, француз және неміс тілдерінде бірнеше аудармалар жасалды. Иезуит миссионері Маттео Риччи «Энхиридионды» қытай тіліне ішінара аударған. Тағы бір неостоик, Гийом дю Вейр 1586 жылы кітапты француз тіліне аударып, оны өзінің «La Philosophie morale des Stoiques» еңбегінде танымал етті. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде ол 17 ғасырда ерекше танымал болды: сол кезде Дискурстар емес, Энхиридион оқылатын. Бұл кітап Джон Гарвардтың 1638 жылы жаңадан құрылған Гарвард колледжіне мұра етіп қалдырған кітаптарының бірі болды. Ашық стильде жазылғандықтан, бұл еңбек философияда арнайы білімі жоқ оқырмандарға қолжетімді болды және Англиядағы әйелдер арасында кең оқырмандар тауып алды. Жазушы Мэри Вортли Монтегю 1710 жылы жиырма бір жасында Энхиридионның өз аудармасын жасады. Энхиридион Шотландияның ағартушылық дәуірінде Шотландиядағы мектептерде оқылатын кітап болды. Адам Смит кітапханасында 1670 жылғы басылымы болды, ол мектеп оқушысы кезінде сатып алынған. 18 ғасырдың соңында Энхиридион Бенджамин Франклин мен Томас Джефферсонның жеке кітапханаларында кездеседі. 19 ғасырда Уолт Уитман он алты жасында Энхиридионды ашқан. Ол кітапқа қайта-қайта оралды, өмірінің соңында оны «маған қасиетті, қымбат» деп атады: «Мен оны өзіммен бірге ұзақ уақыт бойы сақтап келемін, онымен жақсы таныспын». Энхиридион «Adventure Time» мультфильміндегі ойдан шығарылған кітапқа атын берді.

Reason is the decisive principle in everything. To a large extent the Enchiridion suppresses many of the more amiable aspects of Epictetus which can be found in the Discourses, but this reflects the nature of the compilation. Unlike the Discourses which seeks to encourage the student through argument and logic, the Enchiridion largely consists of a set of rules to follow. The work is built on the conception that the wise person, by the aid of philosophy, may reap benefit from every experience in life. With proper training the student can flourish in adverse situations as well as favourable ones. The human spirit has capacities as yet undeveloped, but which it is for our good to develop. Thus the book is a manual on how to make progress towards what is necessary and sufficient for happiness. Epictetus makes a vivid use of imagery, and analogies include life depicted as: a ship's voyage (Ch. 7), an inn (Ch. 11), a banquet (Chs. 15, 36), and acting in a play (Ch. 17, 37). He takes many examples from everyday life, including: a broken jug (Ch. 3), a trip to the baths (Chs. 4, 43), his own lameness (Ch. 9), the loss of a child (Ch. 11), and the price of lettuce (Ch. 25). Simplicius of Cilicia wrote a commentary upon it in the 6th century, and in the Byzantine era Christian writers wrote paraphrases of it. The Enchiridion was first translated into Latin by Niccolò Perotti in 1450, and then by Angelo Poliziano in 1479. A critical edition was produced by Gerard Boter in 1999. The separate editions and translations of the Enchiridion are very many. The Enchiridion reached its height of popularity in the period 1550–1750. It was translated into most European languages, and there were multiple translations in English, French, and German. The Enchiridion was even partly translated into Chinese by the Jesuit missionary Matteo Ricci. Another Neostoic, Guillaume du Vair, translated the book into French in 1586 and popularised it in his La Philosophie morale des Stoiques. In the English speaking world it was particularly well known in the 17th century: at that time it was the Enchiridion rather than the Discourses which was usually read. It was among the books John Harvard bequeathed to the newly founded Harvard College in 1638. The work, being written in a clear distinct style, made it accessible to readers with no formal training in philosophy, and there was a wide readership among women in England. The writer Mary Wortley Montagu made her own translation of the Enchiridion in 1710 at the age of twenty one. The Enchiridion was a common school text in Scotland during the Scottish Enlightenment—Adam Smith had a 1670 edition in his library, acquired as a schoolboy. At the end of the 18th century the Enchiridion is attested in the personal libraries of Benjamin Franklin and Thomas Jefferson. In the 19th century, Walt Whitman discovered the Enchiridion when he was about the age of sixteen. It was a book he would repeatedly return to, and late in life he called the book "sacred, precious to me: I have had it about me so long—lived with it in terms of such familiarity." The Enchiridion gave its name to a fictional book from the cartoon Adventure Time.

Симплицийдің түсіндірмесі

VI ғасырда неоплатоник философ Симплиций "Энхиридион" туралы ауқымды түсініктеме жазды, ол түпнұсқа мәтінінен он есе артық көлемде. "Энхиридион" кітабының тараулары бірінен соң бірі талданып, талқыланып, оның сабақтары біршама қиындықпен алынып шығарылады. Симплицийдің түсініктемесі әлемді ерекше платоникалық тұрғысынан қарастырады, бұл көбінесе "Энхиридионның" стоик мазмұнымен қайшы келеді. Кейде Симплиций түсініктеме шегінен асып кетеді; осылайша, оның "Энхиридион" 27-ге (Симплиций тарау 35) жасаған түсініктемесі манихейшіліктің дұрыс еместігін жоққа шығарады. Бұл еңбек 17-18 ғасырларда кең танымалдылыққа ие болды. 1694 жылы Джордж Стэнхоп жасаған ағылшын тіліне аудармасы 18 ғасырдың басында төрт рет қайта басылды. Ең көзге түсетін өзгерістер жеке есімдердің қолданылуында: мысалы, Сократ есімі кейде Пауылға өзгертіледі. 17 ғасырда неміс монахы Маттиас Миттнер "Энхиридионнан" өзінің елу ұстанымының алғашқы отыз бесін алып, Картуздар ордені үшін ақыл-ой тыныштығына қол жеткізу жөніндегі нұсқаулық құрастырды.