Кіріспе

Ф. Мартин Юлиус Штайнер (1896–1966) – нацистік Германиядағы Waffen-SS командирі. 19 мамыр 1896 жылы дүниеге келген, 12 мамыр 1966 жылы қайтыс болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Waffen-SS-те қызмет етті, SS-тің жауынгерлік бөлімшесінде болды және бірнеше SS дивизиялары мен корпустарына басшылық етті. Ол «Ерлік кресі» орденімен, «Емен жапырақтары» және «Қылыштармен» марапатталды. Пауль Хаузермен бірге ол Waffen-SS-ті оккупацияланған және оккупацияланбаған жерлерден келген еріктілер мен мерзімі өткен әскерилерден құралған жауынгерлік күшке айналдыруға зор үлес қосты. Штайнер Генрих Гиммлер тарапынан SS «Викинг» дивизиясын құруды қадағалау және оған басшылық ету үшін таңдалды. 1943 жылы ол III SS танк корпусының командирі болып тағайындалды. 1945 жылдың 28 қаңтарында Штайнер Висла өзенінен шабуылдап келе жатқан совет әскерлерінен Берлинді қорғау үшін құрылған «Висла» армия тобының құрамына кіретін 11-ші SS танк армиясының қолбасшылығына тағайындалды. 1945 жылдың 21 сәуірінде Берлин үшін шайқас кезінде Адольф Гитлер Штайнерге 1-ші Белорусь майданының қоршауын жасауға, қаланың солтүстігінен шабуылдауға бұйрық берді. Германия капитуляциялағаннан кейін Штайнер тұтқындалды және соғыс қылмыстары бойынша тергелді. Ол Нюрнберг процесінде айыпталып, кейіннен 1948 жылы босатылды. 1953 жылы Штайнер АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) тарапынан бұрынғы неміс әскери офицерлерінен құралған «Қорғаныс зерттеулері қоғамы» (Gesellschaft für Wehrkunde) ұйымын құруға шақырылды. Бұл ұйым Батыс Германияны қайта қаруландыру мақсатындағы үгіт құралы және әскери сарапшылар орталығы ретінде жұмыс істеді. Басқа да жоғары ранкті Waffen-SS офицерлерімен бірге Штайнер 1951 жылы құрылған HIAG лобби тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Бұл топ Waffen-SS-тің заңдық, экономикалық және тарихи жағдайының жақсаруы үшін күш салды. Ол 1966 жылы қайтыс болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Штайнер 1896 жылдың 23 мамырында Пруссиядағы Сталупонен қаласында (Шығыс Пруссияда) Герман империясының құрамында дүниеге келді. Ол Пруссия Корольдік армиясына жаяу әскер кадеті ретінде қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 1-ші және 2-ші дәрежелі Темір крест орденімен марапатталды. 1919 жылы Штайнер Германия революциясы кезінде Шығыс Пруссияның Мемель қаласындағы жартылай әскери фрейкорптарға қосылды және кейін 1921 жылы Рейхсверге қосылды. 1933 жылы ол майор шеніне жеткен соң армиядан кетті.

СС мансабы

Штайнер алғаш Нацистік партияға (НСДАП) (мүшелік нөмірі: 4,264,295) және Штурм бөлімшесіне (SA) қосылды. 1935 жылы СС қатарына енді. Ол SS Verfügungstruppen (SS VT) әскерлерінің батальонына қолбасшылық етті және бір жыл ішінде SS Standartenführer шеніне көтерілді; кейіннен SS Deutschland полкіне басшылыққа тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде ол СС Оберфюрер (аға басшы) болды және SS Deutschland Waffen-SS полкіне жетекшілік етті. Ол осы полкті Польшаға басып кіру және Франция шайқасы кезінде басқарды, осыған байланысты 15 тамыз 1940 жылы Темір крестің рыцарь кресімен марапатталды. Штайнер СС басшысы Генрих Гиммлермен танысып, жаңа SS дивизиясы «Викингтің» құрылуын қадағалап, содан кейін оған қолбасшылық жасады. Бұл дивизия әскери тұрғыдан сәтті болды, бірақ Кеңес Одағына басып кірген кезде өте қатыгездік танытты, мысалы, Украинаның Зборов қаласында 600 еврейді өлтірді. Дивизия құрылған кезде негізінен неміс емес еріктілерден (голландиялықтар, фламандтар, финдер және скандинавиялықтардан), соның ішінде Даниялық полк Frikorps Danmark-тан тұрды. 1943 жылдың сәуірінде ол жаңадан құрылған III СС танк корпусының қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл бөлім Югославияда партизандық қозғалысқа қарсы іс-қимылдарға қатысты. 1943 жылдың қараша-желтоқсан айларында оның корпусы Шығыс майданға ауыстырылып, Солтүстік армия тобының құрамында Ленинградтың солтүстік секторында орналасты. Штайнердің танк корпусы Нарва шайқасы мен Танненберг шебі шайқасында маңызды рөл атқарды. Содан кейін оның бөлімшесі Солтүстік армия тобының қалған бөлігімен бірге Курланд түбегіне шегінді.

Берлин шайқасы

1945 жылдың қаңтар айында Штайнер III СС танк корпусымен бірге Германияның қорғанысына көмектесу үшін Курланд қалтасынан кемемен көшірілді. Корпус жаңа Он бірінші СС танк армиясының құрамында Висла армия тобына бағындырылды, бірақ армия көбінесе қағаз бетінде ғана болды. Кеңес әскері Одер өзеніне жеткен соң, Он бірінші СС танк армиясының әрекеті тоқтатылды, ал III СС танк корпусы Германияның үшінші танк армиясына резерв ретінде қайта бағындырылды. Сейлоу биіктіктері шайқасы, шабуылдың алғашқы маңызды шайқасы барысында, Висла армия тобының қолбасшысы генерал Готтард Генричи III СС танк корпусының көп бөлігін генерал Теодор Буссенің Тоғызыншы армиясына берді. 21 сәуірде Кеңес маршалы Георгий Жуковтың 1-Белоруссия майданы Сейлоу биіктіктеріндегі неміс қорғанысын бұзып өтті. Гитлер шындықтан хабардар болмай, Штайнерге бағынған әртүрлі бөлімдерді Армия бөлімшесі Штайнер (Армейабтайлунг Штайнер) деп атауды бастады. Гитлер Штайнерге 1-Белоруссия майданының өтуінен пайда болған үлкен шығыңқының солтүстік қанатына шабуыл жасауға бұйрық берді. Штайнердің шабуылы генерал Теодор Буссенің 9-армиясының оңтүстіктен шабуыл жасауымен үйлесуі керек еді. 9-армия 1-Белоруссия майданының шығыңқысының оңтүстігіне ықпалдастырылды. Шабуылға көмектесу үшін Штайнерге 9-армияның CI армия корпусының үш дивизиясы берілді: 4-ші SS Panzergrenadier Division Polizei, 5-ші Jäger дивизиясы және 25-ші Panzergrenadier дивизиясы. Үш дивизия да Фенов каналының солтүстігінде, Жуковтың шығыңқысының солтүстік жағында орналасқан еді. Генерал Гельмут Вейдлингтің LVI танк корпусы, ол әлі де Берлиннің шығысында, солтүстік қанаты Вернеухеннің төменгі жағында болды, сондай-ақ шабуылға қатысуға бұйрық берілді. CI армия корпусының үш дивизиясы Финов каналындағы Эберсвальдеден LVI танк корпусына қарай оңтүстікке шабуылдау жоспарлаған. CI армия корпусының үш дивизиясы Берлиннен шығысқа қарай 24 шақырым (шамамен 15 миль) қашықтықта болды, ал оңтүстікке жасалатын шабуыл 1-Белоруссия майданының шығыңқысын екіге бөлуге тиіс еді. Штайнер Генричиге қоңырау шалып, жоспарды іске асыру мүмкін емес екенін мәлімдеді, себебі 5-ші Jäger дивизиясы мен 25-ші Panzergrenadier дивизиясы қорғаныс позициясында болды және оларды ауыстыру үшін жағалаудан 2-ші теңіз дивизиясы келгенше қайта орналастырылмады. Бұл 4-ші SS Panzergrenadier дивизиясының тек екі батальонын қалдырды, олардың жауынгерлік қарулары болмады. Штайнердің бағалауына сүйене отырып, Генричи армияның Бас штабының (Oberkommando des Heeres немесе ОКХ) штаб бастығы генерал Ханс Кребсті шақырды және оған жоспарды іске асыру мүмкін емес екенін айтты. Генричи Гитлермен сөйлесуді сұрады, бірақ Гитлер тым аспаз болғандықтан оның қоңырауын қабылдамады. 1945 жылдың 22 сәуірінде түстен кейінгі мәжілісінде Гитлер Штайнердің шабуылға түспейтінін білген соң, ашуға бой алды. Соңында Гитлер соғыстың жеңілгенін жариялады, Рейхтің жеңілісі үшін генералдарды кінәлады және Берлинде соңына дейін қалатынын, содан кейін өзін-өзі өлтіретінін мәлімдеді. Сол күні генерал Рудольф Холстеге Штайнердің қолбасшылығындағы аздаған мобильді күштер берілді, осылайша ол Берлинді құтқарудың жаңа жоспарына қатыса алды. Ол солтүстіктен шабуылдауға, генерал Вальтер Венк батыстан, ал генерал Теодор Буссе оңтүстіктен шабуылдауға тиіс болды. Шабуылдар нәтижесіз болды, ал 25 сәуірде Берлиннің солтүстігінде және оңтүстігінде шабуыл жасаған кеңес әскерлері қаланың батысында қосылды.

Соғыстан кейінгі

Сыйлықтан кейін Штайнер 1948 жылға дейін түрмеде отырды. Нюрнберг процесінде оған айып тағылды, бірақ ол айыптан босатылып, шығарылды. 1953 жылы Штайнер АҚШ Орталық барлау агенттігінің шақыруымен бұрынғы неміс әскери офицерлерінен құралған «Қорғаныс зерттеулері қоғамы» (Gesellschaft für Wehrkunde) ұйымын құрды. Бұл ұйым Батыс Германияның қайта қарулануы үшін насият құралы және әскери сарапшылар тобы ретінде пайдаланылды. Пол Хаузер, Герберт Гилл және Отто Кумммен бірге Штайнер 1951 жылы Батыс Германияда бұрынғы жоғары ранкті Waffen SS офицерлері құрған HIAG лобби тобының негізін қалаушы мүшесі болды. Батыс Германиядағы үйінен ол 1958 жылы «Ваффен СС еріктілері: Идея және құрбандық» (Die Freiwilligen der Waffen SS: Idee und Opfergang) кітабын жариялады. Тарихшы Чарльз Сиднор Штайнердің кітаптары мен естеліктерін «ақталмау әдебиетінің ең маңызды еңбектерінің» бірі деп сипаттады, оларға Курт Мейердің «Гренадирлер» және Пол Хаузердің «Іс әрекеттегі Waffen SS» еңбектері де кірді. Бұл еңбектер НСДАП-тың әскери тармағын ақтауды талап етті, ал Штайнердің еңбектері Waffen SS-тің қана әскери ұйым екенін баса көрсетуде маңызды рөл атқарды. 1963 жылы «Заңсыздардың әскері» (Die Armee der Geächteten) атты тағы бір кітабы жарық көрді, ол да әсерлі болды. Штайнер 1966 жылдың 12 мамырында, 70 жасқа толуына 11 күн қалғанда қайтыс болды.