Кіріспе

Шындықты немесе жалғандықты білдіруші.

Ұсыным – тіл философиясы, семантика, логика және осымен байланысты салалардың орталық ұғымы, көбінесе шындықты немесе жалғандықты білдіруші ретінде сипатталады. Ұсынымдар сондай-ақ, жариялау сөйлемдердің білдіретін нәрселері ретінде де сипатталады. Мысалы, «Аспан көк» деген сөйлем аспан көк деген ұсынымды білдіреді. Бірақ, маңыздысы, ұсынымдардың өзі тілдік өрнектер емес. Мысалы, ағылшын тіліндегі «Snow is white» сөйлемі неміс тіліндегі «Schnee ist weiß» сөйлемімен бірдей ұсынымды білдіреді, тіпті екі сөйлем де бірдей емес. Сол сияқты, ұсынымдар сенімнің нысаны және басқа да ұсынымдық көзқарастар ретінде де сипатталуы мүмкін. Мысалы, егер біреу аспан көк деп сенсе, оның сенгені – аспан көк деген ұсыным. Ұсынымды идеяның бір түрі деп қарастыруға болады: Коллинз сөздігі ұсынымды «адамдар оның рас екендігін қарастыра алатын немесе талқылай алатын мәлімдеме немесе идея» деп түсіндіреді. Формальды түрде, ұсынымдар көбінесе мүмкін әлемді шындық мәніне бейімдейтін функциялар ретінде модельделеді. Мысалы, аспан көк деген ұсынымды, егер нақты әлем енгізілсе, шындық мәнін қайтаратын функция ретінде модельдеуге болады, бірақ аспан жасыл болатын балама әлем енгізілсе, қайтарады. Дегенмен, бірқатар балама формалдаулар ұсынылды, әсіресе құрылымдалған ұсынымдар көрінісі. Ұсынымдар логика, лингвистика, тіл философиясы және осымен байланысты пәндер тарихында маңызды рөл атқарды. Кейбір зерттеушілер ұсынымның дәйекті анықтамасы мүмкін емес деп күмәнданды, тіпті Дэвид Льюис «біз «ұсыным» сөзімен байланыстыратын түсінік қарама-қайшы келетін талаптардың жиынтығы болуы мүмкін» деп атап өтті. Бұл термин көбінесе кеңінен қолданылады және түрлі байланысты ұғымдарды атау үшін қолданылған.

Аристотельдің

Аристотельдік логика категориялық тұжырымды, субъектіге қатысты предикатты бекітетін немесе жоққа шығаратын сөйлем ретінде анықтайды, қажет болған жағдайда байланыс сөздерінің көмегімен. Аристотельдік тұжырым "Барлық адамдар өлшекті" немесе "Сократ – адам" түрінде болуы мүмкін. Бірінші мысалда субъекті – "адамдар", предикат – "өлшектілер" және байланыс сөзі – "бар", ал екінші мысалда субъекті – "Сократ", предикат – "адам" және байланыс сөзі – "бар".

Логикалық позитивистердің

Көбінесе, ұсыныстар ашық формуладан ерекшелену үшін жабық формулалармен (немесе логикалық сөйлемдермен) байланыстырылады. Осы тұрғыда, ұсыныстар – шындықты білдіретін "мәлімдемелер". Бұл тұжырымды логикалық позитивизм философиялық мектебі қолдады. Кейбір философтар сөйлеудің немесе әрекеттің кейбір (немесе барлық) түрлері, мәлімдейтін сөздерден өзгеше, ұсыныс мазмұнына да ие болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, "иә-жоқ" сұрақтары ұсыныстарды білдіреді, олар олардың шындық мәнін анықтауға бағытталған сұраулар. Екінші жағынан, кейбір белгілер сөйлем құрамай, тіпті тілдік болмай, ұсыныстардың мәлімдемелері болуы мүмкін (мысалы, жол белгілері нақты мағынаны жеткізеді, ол шын немесе жалған). Ұсыныстар сондай-ақ сенімдердің мазмұны және тілектер, басымдықтар және үміттер сияқты қасақана көзқарастар ретінде де қарастырылады. Мысалы, "Мен жаңа көлікке ие болғым келеді" немесе "Қар жауа ма екен деп ойлап тұрмын" (немесе, "қар жауады ма?"). Қалау, сенім, күмән және т.б., осы мазмұнды қабылдағанда, ұсыныстық көзқарастар деп аталады.

Расселл жазған

Бертран Расселл ұғымдарды объектілер мен қасиеттері құрамына кіретін құрылымды бірліктер деп қарастырды. Людвиг Витгенштейннің көзқарасынан (соған сәйкес, ұсыныс – ол шын болатын мүмкін әлемдердің/жағдайлардың жиыны) ерекшеленетін маңызды айырмашылық – Расселл бойынша, бірдей жағдайларда шындық болатын екі ұсынысты да ажыратуға болады. Мысалы, "екі плюс екі төртке тең" деген ұсыныс Расселлдің тұжырымы бойынша "үш плюс үш алтыға тең" деген ұсыныстан өзгеше. Егер ұсыныстар мүмкін әлемдердің жиыны болса, онда барлық математикалық шындықтар (және басқа да барлық қажетті шындықтар) бір жиынтық – барлық мүмкін әлемдердің жиынтығы болып табылады.

Ақыл-оймен байланысы

Ақылға қатысты, сөйлемдер негізінен сөйлемдік көзқарастармен байланысты талқыланады. Сөйлемдік көзқарастар – бұл халық психологиясына тән көзқарастар (сенім, тілек, т.б.), яғни бір сөйлемге (мысалы, "жаңбыр жауады", "қар аппақ" және т.б.) қатысты қолданылатын көзқарас. Ағылшын тілінде сөйлемдер әдетте халық психологиялық көзқарастардан кейін "that” сөйлемшесі арқылы келеді (мысалы, "Джейн жаңбыр жауады деп санайды"). Ақыл-ой философиясы мен психологияда психикалық күйлер көбінесе негізінен сөйлемдік көзқарастардан тұрады деп есептеледі. Сөйлемдер әдетте көзқарасқа ие болатын "ой мазмұны" деп аталады. Мысалы, егер Джейнде жаңбыр жауады дегенге сенудің психикалық жағдайы болса, оның ой мазмұны – "жаңбыр жауады" сөйлемі болады. Сонымен қатар, мұндай психикалық күйлер бір нәрсе туралы болғандықтан (яғни, сөйлемдер туралы), олар қасақана психикалық күйлер деп аталады. Сөйлемдердің ақыл-оймен байланысын түсіндіру, әсіресе, логикалық позитивистер мен жоғарыда сипатталған Расселдің, сондай-ақ Готтлоб Фрегенің сөйлемдер Платондық тұлғалар деген көзқарасы сияқты, сөйлемдердің менталистік емес тұжырымдары үшін қиын. Сондықтан кейбір соңғы тұжырымдар оларды ақыл-оймен байланысты деп есептейді. Сөйлемдер нақты ойлар бола алмайды, себебі оларды бөлісу мүмкін емес, бірақ олар танымдық оқиғалардың түрлері немесе ойлардың қасиеттері болуы мүмкін (мұндай қасиеттер әртүрлі ойлаушыларда бірдей болуы мүмкін). Сөйлемдерге және сөйлемдік көзқарастарға қатысты философиялық пікірталастар соңғы уақытта олардың агентке ішкі ме, сыртқы ме, немесе ақыл-ойға тәуелді ме, тәуелсіз ме екендігіне де назар аударуда. Толығырақ білу үшін ақыл-ой философиясындағы интернализм мен экстернализм туралы жазбаны қараңыз.

Семантикалық сипаттама

Ұсыныстар семантикалық тұрғыдан мүмкін әлемді қабылдап, шындық мәнін қайтаратын индикатор функциялары ретінде стандартты түрде түсініледі. Мысалы, "көктем көк" деген ұсынысты, аспан көк түсті болған әлемдер үшін "ақиқат", ал көк түсті болмаған әлемдер үшін "жалған" деп қайтаратын функция ретінде көрсетуге болады. Ұсынысты индикатор функциясының кері бейнесі арқылы да модельдеуге болады, бұл кейде ұсыныстың сипаттамалық жиыны деп аталады. Мысалы, егер тек және ғана аспан көк түсті болса, онда "көктем көк" деген ұсынысты сол әлемдер жиыны ретінде модельдеуге болады. Қызығушылық тудыратын ұсыныстар мен құрылымдалған ұсыныстарды қоса алғанда, ұсыныс ұғымына қатысты көптеген жетілдірулер мен баламалы көзқарастар ұсынылды. Ұсыныстарды құрылымдық тұрғыдан қарастыратын болсақ, жеке тұлғаға қатысты ұсыныстарды (Бертран Расселлдің есімімен аталған Рассел ұсыныстары да) – белгілі бір тұлға туралы, жалпы ұсыныстарды – ешқандай нақты тұлға туралы емес, және жекелендірілген ұсыныстарды – белгілі бір тұлға туралы болғанымен, сол тұлғаны құраушы бөлік ретінде қамтымайтын ұсыныстарды ажыратуға болады.