Дженни Геддес: Шотландиялық наразылықтың бастауы

Кіріспе

Шотландиялық наразылық білдіруші (шамамен 1600 – шамамен 1660)

Джанет "Дженни" Геддес (шамамен 1600 – шамамен 1660) – Эдинбург қаласындағы шотландиялық саудагер әйел. Ол 1637 жылы Шотландия шіркеуінің «Ортақ дұғалар кітабының» жаңартылған нұсқасы алғаш рет қолданылғанына наразылық ретінде Санкт-Джайлс соборындағы пастордың басына табурет лақтырған деген жорамал бар. Бұл әрекет үш патшалық соғысына, соның ішінде Англия азаматтық соғысына ұласқан тәртіпсіздіктің бастауы болды деп есептеледі.

Оқиға

Дұға кітабының алғашқы қолданылуы 23 шілде 1637 жылы жексенбі күні Сент-Джайлста болды, онда Эдинбург деканы Джеймс Ханней белгіленген қызметтің бір бөлігі болып табылатын Жинақтарды оқып бере бастады, ал Геддес, базардағы әйел немесе көше сатушысы, министрдің басына тікелей өзінің орындығын лақтырып жіберді. Кейбір дереккөздер оны "қатты орындық" немесе "бүгілетін орындық" деп сипаттайды, яғни суретте деканаға қарай ұшып бара жатқан бүгілетін орындықты білдіреді, ал басқалары бұл үлкен, үш аяқты кескіш орындық болғанын айтады. Ол орындықты лақтырып жібергенде: "Сенде көкпек болсын, сенің құрсағың ауырсын, жалған ұры! Менің құлағымда месса айтасың ба?" - деп айқайлаған, бұл "Шайтан сені көкпекпен жазаласын! Сенің жаның! Жалған ұры! Менің құлағымда құлшылық етесің бе?" деген мағынаны білдіреді. Бұл оқиға жалпы қырқысудың бастауы болды, қауымның көп бөлігі қарғыс айтып, Киелі кітаптарды, орындықтарды, таяқтар мен тастарды лақтырып жатты. Джон Преббл "Менің құлағымда месса айтасың ба?" деген сөзді дінге адал жауап берген қауымдағы бір кісіге айтылғанын хабарлайды, содан кейін ол Киелі кітаппен соққыға ұшырады, ал Джениді ертерек келіп, орындықтарын қоюға ақы алатын "күтуші әйелдердің" бірі ретінде сипаттайды. Провост шақырған күзетшілер тәртіпсіздік жасағандарды қуып шықты, олар қызметтің қалған бөлігіне дейін есіктерді соққылап, терезелерге тас лақтырып тұрды. Көшелерде (және басқа қалаларда) одан да ауыр қырқыстар болды, сондай-ақ провост пен магистраттар қалалық палаталарда қоршауға алынды, сондықтан Эдинбург жұртымен келіссөздер жүргізу қажет болды. Лорд-адвокат Томас Хоуптың ұсынысымен "Кестелер" деп аталатын комитет құрылды, ол Жасырау кеңесімен келіссөздер жүргізуге тағайындалды. Әдеттегідей, Чарльз англикандық дінге қатысты талаптарды қабылдамады, содан кейін азаматтық соғыс туралы әңгімелер тарады және одан әрі қырқыстар болды. Бұл 1638 жылдың ақпан айында Ұлттық келісімге қол қоюға әкелді, ол Парламент пен шіркеудің бас жиналысы қарауына түспеген дұға кітабы сияқты жаңалықтарды енгізуге жасалған кез келген әрекетке қарсылық білдірді. Сол жылдың қараша айында епископтар мен архиепископтар Шотландия шіркеуінен ресми түрде қуылды, ол толық пресвитериандық негізде құрылды. Чарльз бұған епископтар соғысын бастау арқылы жауап берді, осылайша Үш патшалықтың соғысы басталды. Қырқыстардан кейін нақты дәлелдерді табу қиын, және кейбіреулер Геддес күресті бастады ма, тіпті ол өмір сүрді ме деп күмәнданады, бірақ ол Эдинбург дәстүрінің бір бөлігі болып қала береді және ұзақ жылдар бойы Сент-Джайлста ескерткіші тұр. Жақында қосылған мүсінде бүгілетін орындық емес, үш аяқты кескіш орындық бейнеленген. Ньюбург лорды Барретт 1637 жылдың 29 тамызындағы төңкеріс туралы былай деп жазды: "Мен оларды әйелдер шіркеуден кішкентай орындықтарымен (олардың отыру әдеті бар екенін естідім) ұрып-соқты деп естідім". Шамамен 1787 жылы Роберт Бернс өзінің биесіне Геддес деген ат қойды және осы адал жылқы туралы әзілдеп жазды.

The first use of the prayer book was in St Giles' on Sunday, 23 July 1637, when James Hannay, Dean of Edinburgh, began to read the Collects, part of the prescribed service, and Geddes, a market woman or street seller, threw her stool straight at the minister's head. Some sources describe it as a "fald stool" or a "creepie stool" meaning a folding stool as shown flying towards the dean in the illustration, while others claim that it was a larger, three legged cuttie stool. As she hurled the stool she is reported to have yelled: "De'il gie you colic, the wame o' ye, fause thief; daur ye say Mass in my lug?" meaning "The Devil give you colic! The hide of you! (lit. "the belly of you") False thief! You dare say the Mass in my ear?" This was the start of a general tumult with much of the congregation shouting abuse and throwing Bibles, stools, sticks and stones. John Prebble reports the phrase "Daur ye say Mass in my lug?" as being addressed to a gentleman in the congregation who murmured a dutiful response to the liturgy, getting thumped with a Bible for his pains, and describes Jenny as one of a number of "waiting women" who were paid to arrive early and sit on their folding stools to hold a place for their patrons. Officers summoned by the Provost ejected the rioters, who, for the rest of the service, stayed to hammer at the doors and throw stones at the windows. More serious rioting in the streets (and in other cities) followed, and the provost and magistrates were besieged in the City Chambers, to the extent that it became necessary to negotiate with the Edinburgh mob. At the suggestion of the Lord Advocate, Thomas Hope, it appointed a committee known as the Tables to negotiate with the Privy Council. Characteristically, Charles turned down the Tables' demands for withdrawal of the Anglican liturgy and more riots ensued with talk of civil war. This led to widespread signing of the National Covenant in February 1638, with its defiance of any attempt to introduce innovations like the prayer book that had not first been subject to the scrutiny of Parliament and the general assembly of the church. In November of the same year, the bishops and archbishops were formally expelled from the Church of Scotland, which was then established on a full Presbyterian basis. Charles reacted by launching the Bishops' Wars, thus beginning the Wars of Three Kingdoms. In the aftermath of the riots definitive evidence is hard to come by, and some doubt if Geddes started the fight or if she even existed, but she remains a part of Edinburgh tradition and has long had a memorial in St Giles. The sculpture that was added recently shows a three legged cuttie stool rather than a folding stool. Lord Barrett of Newburgh wrote of the riot on 29 August 1637, "I hear they were by the women beaten out of the church with their little stools (which it seems their custom is to sit upon)." Around 1787, Robert Burns named his mare after Geddes and wrote amusingly of this faithful horse.

Еске алу

1886 жылы Геддестің естелігіне Санкт-Джайлс соборында тақта орнатылды. Бұл тақтаның ақысын қайырымды Роберт Холлiдей Гуннинг төлеген.