Кіріспе
2003 жылғы Канберрадағы орман өрттері 18–22 қаңтар аралығында Австралияның астанасы Канберраның қала шеттері мен айналасындағы аудандарға ауыр зақым келтірді. Австралия астанасының (АКТ) жайылымдарының, қарағай егістіктерінің және табиғат парктерінің шамамен 70 пайызы қирады, ал Стромло тауындағы обсерваторияның көп бөлігі жойылды. АКТ-ның шетінде бір апта бойы өрт келіп-кетіп, 2003 жылдың 18 қаңтарында Канберраның қалалық аудандарына енді. Келесі он сағат ішінде төрт адам қаза тапты, 490-нан астам адам жарақат алды, 470 үй қирады немесе ауыр зақымдарға ұшырады, бұл үлкен көмек және қайта құру жұмыстарын қажет етті.
The 2003 Canberra bushfires caused severe damage to the suburbs and outer areas of Canberra, the capital city of Australia, during 18–22 January 2003. Almost 70% of the Australian Capital Territory's (ACT) pastures, pine plantations, and nature parks were severely damaged, and most of the Mount Stromlo Observatory was destroyed. After burning for a week around the edges of the ACT, the fires entered the suburbs of Canberra on 18 January 2003. Over the next ten hours, four people died, over 490 were injured, and 470 homes were destroyed or severely damaged, requiring a significant relief and reconstruction effort.
Іс-шараға дайындық
2003 жылдың 8 қаңтарында жаңа Оңтүстік Уэльсте, шекарадан тыс жерде, бірақ Канберраға жақын орналасқан жерде, молния шарпып төрт өрт шықты. Олардың жақындығына, бастапқыдағы кіші өлшемдеріне, төмен қарқындылығы мен таралу жылдамдығына қарамастан, Жаңа Оңтүстік Уэльс төтенше жағдайлар қызметінің қызметкерлері бұл өрттерді сөндіре алмады немесе тоқтата алмады. Кейіннен жүргізілген өрттерге қатысты тергеулер, соның ішінде Рош есебі, Маклеод сауалы және сот сарапшысының қорытындысы, 2003 жылдың 18 қаңтарындағы апаттың басты себебі ретінде бастапқы жауап шараларының нашар басқарылуын көрсетті. 13 қаңтарда Канберраның батысындағы орманды аймақтағы өрттерді сумен сөндіруге арналған Bell Jet Ranger тікұшағы Бендора тоғанына құлап, ұшқыш Дункан Патрик жарақат алды. Тікұшақ құлаған кезде ұшқыш тоғаннан сумен шұғынатын қаптарды толтырып жатқан. Астаналық аумақтың бас министрі Джон Стэнхоп пен Астаналық аумақтың бас өртке қарсы бақылау офицері Питер Лукас Смит, Snowy Hydro SouthCare тікұшағымен орман өрттерін бақылау барысында, жақын маңдағы өрттерді қарап тұрды. Есінен айырылған ұшқышты SouthCare құтқару тікұшағының медициналық қызметкері Юан Маккензи судан шығарды, бірақ киімдерінің ауырлығы мен құтқару жилетінің болмауына байланысты оны судан шығара алмады. SouthCare тікұшағының ұшқышы ұшағын ыңғайлы жағдайға келтіріп, Стэнхоп, Лукас Смит және борттағы фельдшерге тоғанға секіріп, жарақат алған ұшқышты жағалауға 60 метрдей сүйреп әкелуге мүмкіндік берді, оны Лукас Смит пен Маккензи жансақтау шараларын жасап қалпына келтірді. Ұшқышқа бас жарақаты алған, оған Канберра ауруханасында шұғыл операция жасалды. Стэнхоп пен Лукас Смит екеуі де құтқару операциясындағы батылдықтары үшін Корольдік өмірді сақтау қоғамының құтқару медалін алды. Маккензи қоғамның ең жоғары наградасы – Батылдық кресімен марапатталды, ол құтқарушының өміріне қауіп төндіретін су ортасында құтқару операциясын жүзеге асырғанын мойындайды. 17 қаңтарда Төтенше жағдайлар бюросы (ТЖБ) 18 қаңтарда сағат 20:50-де соңғы баспасөз хабарламасын жариялады. Бұл баспасөз хабарламасы форматы мен мазмұны жағынан бұрынғылардан ерекшеленді. Сонымен қатар, ол Канберраға төнген қауіпті бағалау кезінде назардан тыс қалған бірнеше маңызды деректерді ұсынды. Мысалы, хабарламаның бір бөлімінде бұталы өрттерге логистикалық қолдау көрсету пункттері Bulls Head және Orroral аңғарынан (қалалық Канберрадан тыс) Солтүстік Кертин ауданының ойын алаңдарына (қалалық Канберраның ішінде) көшіріліп жатыр деп көрсетілді, бұл өрт сөндірушілердің үлкен шегінісін және қаланың өзіне төнетін жақын қауіпті білдірді.
18 қаңтар оқиғасы
2003 жылдың 18 қаңтарындағы сенбі күні таңертең ауа райы ыстық, желді және құрғақ болды. Температура 40 °C (104 °F) дейін көтеріліп, желдің күші жоғары болды, сондай-ақ салыстырмалы ылғалдылық өте төмен болды – осылар күндің басты ерекшеліктері еді. Намадги ұлттық паркіндегі екі өрт бақылаудан шығып, бүкіл парк және Тидбинбилла табиғи қорығы қауіптің болуына байланысты жабылды. Бриндебелла тауларындағы екінші өрт қауіпсіздік шегін бұзу қаупі төндірді. 18 қаңтарда таңертеңгі сағат 9-да Кенберраның батыс жағындағы Уэстон-Крик, Камбах және Туггерананг елді мекендерінің аулаларында күйген жапырақтар пайда болды. Сағат 10-да жаңалықтарды жеткізуші тікұшақтар Даффидің үстінен ұшып өтіп, мемлекеттік және халықаралық өрт туралы хабарлады. Күн бойы өрт Кенберраның шеткі аудандарына жақындады, бірақ билік жағдайды бақылауға ала алған жоқ. Сағат 14:00-де полиция Кенберраның оңтүстігіндегі Тарва қалашығын эвакуациялады. Түстен кейін өрттер Кенберраның маңындағы Уриарра және Стромло сияқты елді мекендерге, сондай-ақ қаланың орманды аймағындағы үйлерге тікелей қауіп төндіргені анықталды. АТТ-ның бас министрі Джон Стэнхоуп сағат 14:45-те төтенше жағдай жариялады. Өрт сағат 15:00-де қалалық аумаққа жетті. Радио және теледидар арқылы алғашқы ескертулер дереу таратылып, күні бойы жаңартылып тұрды. Бұл ескертулер, ТЖ ескерту сигналымен бірге, АТТ-де өрт жағдайының нашарлағанын және бірнеше қала маңындағы елді мекендерді эвакуациялау қажеттігін көрсетті. Күннің барысында бұл кеңестер бірнеше елді мекендерді эвакуациялауды ұсынды (полиция орындады) және Кенберраның көптеген аудандарын белгілі бір деңгейдегі дабылдыққа қойды. Өрт көптеген елді мекендердің шетіне жетті, Тарваны қоршап алды және тарихи Ланьон шаруашылығына қауіп төндірді, онда той өтіп жатқанда, оны тек бір өрт сөндіру машинасы ғана қорғап тұрды. Сағат 15:50-ге дейін Даффи және Чэпмен аудандарындағы бірнеше үйлер өртеніп, көп ұзамай Холдердегі үй жойылды. Өрт сөндіру бригадасының бір бөлімі өртті Файшвик биіктігінен байқап, радиобақылаушының нұсқауларын елемеді және өз орнында қалды. Бөлімше Даффиге бет алды, жағдайдың нашарлап бара жатқанын бақылаушылар мен тұрғындарға ескертуге тырысты. Бұл бөлімше сағат 16:10-да Уаррагамба даңғылындағы өртке тап болды, кем дегенде екі тұрғынды құтқарып алғаннан кейін. Экипаж бен тұрғындар өрт кезінде көліктен шығуға мәжбүр болды. Инфрақұрылымға келген өрт зияны және аймақтағы желдің электр сымдарын жығып салуынан қаланың үлкен бөлігі электр қуатынан айырылды. Гиралаңда да электр сымдарының бұзылуынан өрт шықты. Эвакуация орталықтары төрт мектепте құрылды: Канберра колледжі, UC аға орта колледжі, Лейк Гинниндэрра (кейін Лейк Гинниндэрра колледжі), Эриндейл колледжі және Наррабунда колледжі. Қаланың үстінде қара бұлт тұрды, Парламент ғимараты қауіп төндірмесе де, жабылды. Кешкі сағат 17:00-ге дейін Даффи, Чапман, Камбах, Холдер және Риветте, сондай-ақ Уриарраның шағын орман шаруашылығы қонысында үйлер қирады. Кейіннен өрттен зардап шеккен алғашқы құрбан болған қарт әйел Дороти Макграт Стромло орман шаруашылығы қонысында қайтыс болғаны анықталды. Тұрғындардың қашып кетуіне ескертудің нашарлығы және елді мекеннің орналасқан жері кедергі келтірді, оны қарағайлы орман қоршап тұрды. Микелаго аймағындағы өрттер Канберраға қарай Монаро тас жолын жабуға мәжбүр етті. Өрт Кэмбха бассейнінің аумағына және Кэмбха маңындағы қала маңындағы көптеген үйлерге және АТТ-нің негізгі қалалық және ауылдық өрт сөндіру станцияларының біріне зақым келтірді. Өрт саябақ аумағына таралып, Туггерананг саябақ жолы мен Сулвуд драйвін кесіп өтіп, ақыр соңында Тейлор тауының астында қалды. Бір сағат ішінде Торренсте, Тейлор тауының беткейлерінде және Уэстонда да үйлер өртенді. Өрт қаланың инфрақұрылымына ауыр зиян келтірді. Бірнеше қала маңындағы аудандарда электр қуаты тоқтатылды. Бұл үзілістер Кёртиндегі ТЖБ бас кеңсесіне де, Кэнберра ауруханасына да (резервтік генератормен жұмыс істейтін) әсер етті, ол күйген және түтіннен уланған адамдардың көптігінен қатты қысымға тап болды. Кертиндегі ESA штаб-пәтері өрттен қауіпті жағдайда болды. Тек байланыс орталығына ғана резервтік қуатпен қамтамасыз етілгендіктен, көптеген қызметкерлер ғимаратты сумен тазартқанда сырттағы үстелдерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Кейіннен ESB өз жұмысын басқа төтенше қызмет орындарына, мысалы AFP Винчестер орталығына немесе Туггерананг полиция бөліміне көшіре алғанын айтты. Егер өрт хлор резервуарларында бұзушылық тудырса, ол "Кенберраға қарай соққы беретін улағыш бұлтты құрады, бұл жаппай эвакуацияны қажет етеді" деді, сондай-ақ төрт адам қаза тапқанын мәлімдеді: Элисон Тенер, 38 жас, Питер Брук, 74 жас, Дуглас Фрейзер, 60 жас және Маунт Стромло орман шаруашылығы қонысындағы Дороти Макграт, 76 жас. Өмірдің жоғалуы, мүлікке келген зиян және қаланың батысындағы орманның жойылғандығы экономикалық шығын ғана емес, сонымен қатар маңызды әлеуметтік әсерлерге әкелді. Орман өрттері Коттер өзені бассейнінің өсімдігіне зиян келтірді және бассейндегі үш су тоғанның су сапасымен проблемалар тудырды: Корин, Бендора және Коттер тоғандары. Өрттен кейін көп ұзамай, күйген орманнан келген шөгінді мен күлдің салдарынан судағы тұмандылық Кенберраның Куинбеян өзеніндегі Гугонг тоғанына жүгінуіне себеп болды, ол өртке ұшырамады. Құрғақшылық пен су тапшылығының ескеріліміне байланысты, бұл Кенберраның су қорының қорларын біраз уақытқа шамамен 15%-ға дейін азайтты. Су сапасын жақсарту үшін болашақта суды қосымша сүзуге мүмкіндік беру үшін Стромло су тазалау станциясын жаңарту қажет болды. Кез келген орман өрті сияқты, қоршаған ортаның жаңаруына көп уақыт қажет болады. Өсімдіктің жаңаруы аймақтағы жалғаса берген құрғақшылықтан тежелді.
Стромло тауы
Өрт салдарынан болған ең елеулі мәдени және ғылыми шығын – Австралияның астрономиялық зерттеулерінің үштен бір бөлігін қамтитын, көрікті әрі әйгілі Стромло тауы обсерваториясына (Австралия Ұлттық Университетінің Астрономия және Астрофизика ғылыми-зерттеу мектебінің бас кеңсесі) келтірілген зиян болды. Тарихи маңызы бар бес телескоп жойылды. Аспаптар мен инженерлік шеберханалар, обсерватория кітапханасы және бас әкімшілік ғимараттары от өртіне түсті. Көрермендер орталығы немесе "Зерттеу орталығы", онда қоғамдық көрмелер мен кафе орналасқан, тік беткейден өрт өршігенімен және толығымен қираған телескоптан бірнеше метр қашықтықта болғанына қарамастан, зардаптан құтылды. Австралия Ұлттық Университетінің (ANU) 75 миллион австралиялық долларын құраған сақтандыру төлемі Австралия тарихындағы ең ірі сақтандыру талабы болуы мүмкін еді. Алайда, 2009 жылдың тамызында ACT Жоғарғы сотында өткен сот отырысында үш сақтандыру компаниясы соттан тыс келісімге келіп, ANU-ға құпия сома төледі. ANU-дың сақтандыру брокері Aon Risk Services Australia Ltd-ге кейбір ғимараттарға сақтандыруды жаңартпағаны үшін бағытталған талап-арыз да 2011 жылдың маусымында белгісіз сомаға шешілді. Канберра суретшісі Тим Уэзерллге ANU Стромло тауы телескоптарының қираған қалдықтарынан мүсін жасау тапсырылды. Аяқталған мүсін "Астроном" деп аталды және Костаконның сыртындағы Парламенттік үшбұрышқа орнатылды.
Ресми жауаптар
2003 жылғы өрттерден кейін ACT, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия үкіметтері өртке қатысты қоғамдық және мемлекеттік шаралар қолға алды.
Өрттен құтқару жөніндегі арнайы жұмыс тобы
Буш-өрттің салдарын жою жөніндегі топ Астана қалалық әкімдігіне кеңес беру, қалпына келтіру жұмыстарын үйлестіру және мемлекеттік органдар мен халық арасында байланыс құру үшін құрылды.
ACT тергеушісінің орман өрттерін тексеруі
Сот тергеушісінің сауалдамасы 2003 жылдың қаңтарында басталды, ал сот отырысы 2003 жылдың 16 маусымында ресми түрде ашылды. Австралия астанасының сот-медициналық сарапшысы 2003 жылғы дала өрттерінің себептерін, басталуын және жағдайларын, сондай-ақ осы өрттерге байланысты болған төрт адамның қазасын зерттеді. Сауалдама 1997 жылғы ACT Coroners Act заңының талаптарына сәйкес жүргізілді. Сауалдама даулы болды, ал 2005 жылдың ақпан айында ACT Жоғарғы соты сот сарапшысын пікір қайшылығы үшін жарамсыз деп жариялау туралы өтінішті қарады. Өрттерге қатысты сауалдама 2005 жылдың тамызына дейін тоқтатылды, содан кейін Жоғарғы соттың толық құрамы шешім шығарып, сот сарапшысы Мария Дуганның пікір қайшылығына байланысты жарамсыз деп танылуына негіз жоқ екенін мәлімдеді. Сауалдама 2005 жылдың 17 тамызында қайта басталды. 90 күннен астам уақыт дәлелдерді қарағаннан кейін, сауалдама 2005 жылдың 25 қазанында аяқталды. Сауалдама 2006 жылдың басында аяқталуға тиіс болғанмен, ұсыныстар 2006 жылдың ортасына дейін жалғасты, ал сот сарапшысы өзінің "Канберра өрт даулы" деген қорытындысын 2006 жылдың желтоқсанында жариялады.
Парламент Мәжілісінің Австралиядағы жақында болған орман өрттері жөніндегі арнайы комитеті
2003 жылғы 26 наурызда Өкілдер палатасы сол кездегі Австралиядағы, оның ішінде Канберрадағы дала өрттерін зерттеу үшін Арнайы комитет құрды. Комитет зерттеуінің қорытындысын 2003 жылғы 5 қарашада жариялады, ал Австралия үкіметі 2005 жылғы 15 қыркүйекте оған жауап берді.
От торнадосы
Австралияда өрт торнадосының алғашқы құжатталған жағдайы 2003 жылы Канберрадағы дала өрті кезінде тіркелді. Оның көлденең жел жылдамдығы және тік жел жылдамдығы пирокумулонимбус бұлтынан туындаған өзінің айналма қозғалысынан пайда болып, 0,04 секунд ішінде жанудың күшті өрбуіне (flashover) себеп болды. Бұл сондай-ақ, күшейтілген Фуджита шкаласы бойынша EF3 жел жылдамдығына ие болған алғашқы өрт торнадосы және 2018 жылы Калифорниядағы Карр өртіне дейін жалғыз белгілі жағдай болды.
Бұта өрттер ескерткіші
2006 жылдың 18 қаңтарында, орман өрттерінен үш жыл өткен соң, Стромло орманындағы өрттерден зардап шеккен жерде орман өрттерінің ескерткіші ашылды. ACT Bushfire Memorial – ACT үкіметінің тапсырысымен, өрттің салдарына тойтарыс беру және өрт сөндіру және қалпына келтіру жұмысына үлкен үлес қосқан ұйымдар мен жеке тұлғаларға алғыс айту мақсатында салынды. Ескерткішті Канберра суретшілері Тесс Хорвиц, Тони Стил және Мартин Джоли жобалаған, онда ACT қауымдастығының тілектері ескерілген. Бұл – өрт болған күннен бастап, қалпына келтіру процесінен өтіп, естеліктерді құрметтеуге дейінгі жол. Ескерткіш қабырғалары қоғамның құтқарылған кірпіштерінен тұрғызылған, оларға қайғы мен алғыс білдіретін жазбалар ойылып жазылған. Қабырғалардың артында, казуариналар тобымен шектелген алаңда қызыл шыны мен металлдан жасалған мүсіндер орналасқан, олар өрт дауілінің күшін және өрттің басталуына себеп болған найзағайды бейнелейді. Көше бойы көл мен қайнар бұлақты қоршаған амфитеатрға жетелейді. Көлдің жанындағы шыны бағаналарда қауымдастық ұсынған фотосуреттерден алынған естелік пен адамның төзімділігін көрсететін мәліметтер сақталған. 2006 жылдың 18 ақпанында өрттен зардап шеккендердің тәуелсіз тобы өртте қаза тапқан төрт адам мен ерікті өрт сөндірушілердің құрметіне тақта орнатты. Тақта ескерткішке апаратын жолдың соңында, ескерткіш қабырғаларының алдында орналасқан. Өрттен зардап шеккендер мен жергілікті тұрғындар бұл оқиғаны атап өту үшін қарапайым рәсім өткізді.