Кіріспе

Француз ортағасырлық қамалы Лес-Андели, Нормандия, Эур департаментіндегі коммуна. Шато-Гейлард (ʃɑto ɡajaʁ) – Францияның Нормандиядағы Эур департаменіндегі Лес-Андели коммунасының үстінде Сена өзеніне қарап тұрған ортағасырлық қамалдың қираған қалдығы. Ол Парижтен солтүстік-батысқа және Руаннан шамалы қашықтықта орналасқан. 1196 жылы Англия королі және Нормандияның феодалдық герцогы болған Ричард Арыстанжүректің бастамасымен құрылыс басталды. Қамалды салу қымбатқа түсті, бірақ жұмыстың көп бөлігі ерекше қысқа мерзімде аяқталды. Құрылысқа бар болғаны екі жыл кетті, сонымен қатар Пети-Андели қаласы да салынды. Шато-Гейлард күрделі және жетілдірілген дизайнға ие, концентрлік бекіністің алғашқы принциптерін қолданады; сонымен қатар ол махиколяцияларды қолданған алғашқы еуропалық қамалдардың бірі болды. Қамал үш қоршаудан тұрады, олар құрғақ орлармен бөлінген, ал ішкі қоршауда күзет мұнарасы орналасқан. 1204 жылы Франция королі Филипп II ұзақ қоршаудан кейін Шато-Гейлардты басып алды. 14 ғасырдың ортасында қамал Шотландияның қуғынға ұшыраған Давид II-нің резиденциясы болды. Қамал жүз жылдық соғыс кезеңінде бірнеше рет қолы ауысты, бірақ 1449 жылы француз королі Шато-Гейлардты ағылшын королінен түпкілікті түрде басып алып, одан бері француз иелігінде қалды. Франция королі Генрих IV 1599 жылы Шато-Гейлардты бұзуға бұйрық берді; ол бұрыннан қираған болса да, жергілікті халықтың қауіпсіздігіне қауіп төндіретін деп саналды. Қамалдың қираған қалдығы Франция Мәдениет министрлігінің тарихи ескерткіштері тізіміне енгізілген. Ішкі қоршау наурыздан қарашаға дейін, ал сыртқы қоршаулар жыл бойы ашық.

Өмірбаян

Арыстанжүрек Ричард 1189 жылы Англия тағына отырғанда, Нормандияны әкесі Генрих II-ден мұраға алды. Капетия және Плантагенеттер арасында бәсекелестік болды, Ричард Англияның Плантагенет патшасы ретінде Францияның Капетия патшасынан күшті болды, бірақ Ричард француз патшасының вассалы болғандықтан және Франциядағы жерлері үшін салық төлеген. 1190-1192 жылдар аралығында Арыстанжүрек Ричард үшінші крест жорығында болды. Оған Франция королі Филипп II қосылды, себебі олардың екеуі де бірінің жоқтығында екіншісі өз аумағына шабуыл жасайды деп қорқып жүрді. Ричард Англияға қайтып келе жатқанда тұтқындалды және 1194 жылдың 4 ақпанына дейін босатылмады. Ричардтың болмаған кезінде оның інісі Джон Филипптің көмегімен бүлік көтерді; Ричардтың тұтқындалу кезеңінде Филипп Норман Вексин және Ле-Водрей, Верней және Эврю сияқты бірнеше қалаларды жаулап алды. Ричард оның бір бөлігін қайта басып алуға 1198 жылға дейін уақыт кетті.

Құрылыс

Сен өзенінен жоғары, маңызды көлік жолындағы Андели елордасындағы Шато Гейлард орны табиғи қорғанысқа ие орын ретінде анықталды. Осы жердің төменгі жағында Гранд-Андели қаласы орналасқан. Ричард пен Филипп II арасындағы Лувье шарты (1196 жылғы қаңтар) бойынша ешбір патшаға бұл жерді нығайтуға рұқсат етілмеген; бірақ Ричард Анделиде қамал салуды ниеттенді. Бұл, шато де Жизор мен ең бастысы шато де Гайонның құлауынан кейін қалған Нормандия қорғанысындағы олқылықты толтыруға көмектесті – Гайон қамалы Филиппке тиесілі болған және Сена аңғарын жабу үшін алдыңғы француз бекінісі ретінде пайдаланылған. Сондай-ақ, бұл Ричардқа француз билігінен Норман Вексинін қайтарып алу науқанына кірісетін база болар еді. Шындығында, Лес-Анделис Гайонның қарсы жағында, Сена аңғарының бойында орналасқан. Ричард келіссөздер арқылы қожалыққа ие болуға тырысты. Руан архиепископы Вальтер де Кутанс қожалықты сатуға құлшынбады, себебі ол епархияның ең табысты жерлерінің бірі еді, ал епархияға тиесілі басқа жерлер соғыстан зардап шеккен болатын. Бірақ шіркеу бұл әрекетке қарсы болды. Вальтер де Кутанс 1196 жылғы қарашада Римге барып, Папа Целестин III-ті араласуға шақырды. Ричард өкілдерін Римге жіберді. Өкілдердің бірі, Ричардтың лорд-канцлері Уильям Лонгшамп (сонымен қатар Эли епискобы), сапар барысында қайтыс болды, бірақ қалғандары, соның ішінде Филипп Пуату, Дарем епискобы және Гийом де Руффиер, Лизие епискобы Римге жетті. Вальтер де Кутанс осы уақытта Нормандия герцогтығына тыйым салды, бұл аймақта шіркеу қызметтерін өткізуге тыйым салды. Роджер Хоуден Нормандия қалаларының көшелерінде және алаңдарында жерленбеген өліктердің денелері жатқанын сипаттады. Құрылыс Нормандияға қатысты тыйым салу кезінде басталды, бірақ 1197 жылғы сәуірде Целестин тыйымды жойды, Ричард Вальтер де Кутанс пен Руан епархиясына екі қожалық және Дипп портын сыйлады. Шато Гейлард орны бұрын бекітілмеген, және Пети-Андели қаласы да сол кезде салынды; тарихи Гранд-Анделимен бірге екеуі Лес-Анделис деп аталды. Қамал Лес-Анделистен 90 метр биіктікте, әктас тіктелігінде орналасқан және Сена өзенінің иілісіне қарап тұрады. Қамал Лес-Анделиспен заманауи сыртқы бекіністер арқылы байланысты. Алайда, Шато Гейлардтағы жұмыстарға 1196 мен 1198 жылдар арасында шамамен 12 000 фунт стерлинг жұмсалды. Ричард өзінің билігі кезінде Англиядағы қамалдарға шамамен 7 000 фунт стерлинг жұмсады, бұл оның әкесі Генрих II-ге ұқсас. Шато Гейлард құрылысына қатысты тізімдер қамал салудағы жұмыстың қалай ұйымдастырылғаны және қандай іс-шаралар болғаны туралы ең алғашқы мәліметтерді қамтиды. Тізімдерде кеншілер, тас кесушілер, тас қазушылар, тас қалаушылар, әк жұмысшылары, ағаш ұсталары, теміршілер, су тасушылар, жұмысшыларды күзеткен сарбаздар, қамалдың айналасындағы ордыны қазған қазбашылар және шикізатты қамалға тасыған арбашылар сияқты жұмысшылар аталған. Бас құрылысшы аталмаған, және әскери тарихшы Аллен Браун Ричардтың өзі бас сәулетші болған болуы мүмкін деп болжайды; бұл Ричардтың жұмыстың барысына үнемі араласуымен расталады. Уильям Ньюбургтің айтуынша, 1198 жылғы мамыр айында Ричард және қамалда жұмыс істеген жұмысшылар "қан жаңбырына" шалдықты. Оның кейбір кеңесшілері бұл жаңбырдың жаман белгі екенін ойлады, бірақ Ричард қайырған жоқ: бір жылдан кейін Шато Гейлард аяқталуға жақындады және Ричард: "Міне, менің бір жасар қызым қаншалықты әдемі!" деді. 1198 жылға қарай қамал көбінесе аяқталды. Өмірінің соңғы жылдарында қамал Ричардтың сүйікті резиденциясына айналды, және "апуд Беллум Каструм де Рупе" (Тастың әсем қамалында) деп жазылған қаулылар мен жарғылар Шато Гейлардта жазылды.