Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим Республикасы мен Понт патшалығы арасындағы шайқас (б.з.д. 47 ж.) үшінші Митридат соғысының шайқасы б.з.д. 67 жылы өтті.
Battle between the Roman Republic and the Kingdom of Pontus (47 BC)
the battle of the Third Mithridatic War fought in 67 BC
Зелла шайқасы б.з.д. 47 жылы Юлий Цезар мен Понт патшалығының Фарнакс II арасында болды. Шайқас қазіргі Түркияның солтүстігіндегі Токат провинциясындағы Зела (қазіргі Зиле) маңында, төбедегі шағын қаланың жанында өтті. Бұл шайқас Фарнакс патшаның Кіші Азияны кеңейту ниеттеріне нүкте қойды.
The Battle of Zela was fought in 47 BC between Julius Caesar and Pharnaces II of the Kingdom of Pontus. The battle took place near Zela (modern Zile), which is now a small hilltop town in the Tokat province of northern Turkey. The battle ended the ambitions of king Pharnaces who wanted to expand his rule over Asia Minor.
Кіріспе
Нил шайқасында Птолемей әскерлері жеңілгеннен кейін Цезарь Мысырдан кетіп, Сирия, Киликия және Каппадокия арқылы Митридат VI-ның ұлы Фарнакспен шайқасуға аттанды. Фарнакс Цезарьдің легаты Гней Домиций Кальвинды және оның шағын римдік және одақтас әскерін Никополис шайқасында жеңді. Одан кейін ол римдік тұтқындарға және аймақта кездесетін римдік азаматтарға қатыгездік жасады. Фарнакс Цезарьдің жақындап келе жатқанын естігенде, бейбітшілік сұрап елшілер жіберді, бірақ Цезарь одан бірден бас тартты. Фарнакс әкесінің үлкен жеңісі болған Зела қаласының жанында лагерь құрды. Оның лагері берік қорғаныс позициясында болды: биік жерде, жабдықтау желісін сақтау үшін лагерьті қаламен байланыстыратын жолмен. Цезарь аңғардың екінші жағына лагерь құрды, бірақ оның барлаушылары Фарнакс орналасқан жер туралы хабарлағаннан кейін, лагерін Понт лагеріне қарсы биік жерге көшіруге шешім қабылдады. Римдіктер жылдам биік жерге көтеріліп, лагерь құруға кірісті. Фарнакс әскерін лагерьден шығарып, шайқасқа дайындады. Цезарь жұмысшыларды қорғау үшін жаяу әскердің бір қатарын құрды, ал қалған әскерін жаңа лагерьді салуға қалдырды. Понт әскері кенеттен римдіктерге қарсы шабуыл жасады.
After the defeat of the Ptolemaic forces at the Battle of the Nile, Caesar left Egypt and travelled through Syria, Cilicia and Cappadocia to fight Pharnaces, son of Mithridates VI. Pharnaces had defeated Caesar's Legate Gnaeus Domitius Calvinus, and his small Roman and allied army at the Battle of Nicopolis. He then committed atrocities against the Roman prisoners and against any Roman civilians he found in the region. When Pharnaces received word of Caesar's approach, he sent envoys to seek peace, which Caesar refused outright. Pharnaces had made camp near the town of Zela on the site of a great victory won by his father. His camp was in a strong defensive position; on highground with a track linking his camp to the town to maintain his supply line. Caesar set up camp on the other side of the valley, but upon his scouts reporting Pharnaces' position he decided to move his camp to the highground opposite the Pontic camp. The Romans quickly marched onto the highground and started building a camp. Pharnaces reacted by drawing his army out of camp and put them into battle order. Caesar drew up one line of infantry to protect the workers, but kept the rest of his army constructing the new camp. The Pontic army suddenly marched against the Romans.
Әскерлер
Цезарьдің VI легионының қарт әскерлері, XXII легионы, XXXVI легионы және Домиций Кальвин әскерінен аман қалған бірнеше когорталары болды. Оның сонымен қатар шағын ат әскері де болды. Оның әскері шамамен 15 000 адамнан тұрды. Фарнакстың әскері шамамен 20 000 адамнан тұрды, олардың көп бөлігі тайпалық және шақырылған жаяу әскерден құралған, бірақ сонымен қатар кәсіби әскерлердің ядросы да болды: фалангиттер, легионерлер және ат әскері. Фарнакстың арабалары да болды.
Caesar had a detachment of the veteran VI Legion, the XXII Legion, the XXXVI Legion and several cohorts of survivors of the army of Domitius Calvinus. He also had a small contingent of cavalry. His army numbered c. 15,000 men. Pharnaces had an army approximately 20,000 strong, mostly consisting of tribal and levied infantry, but also containing a core of professional soldiers; phalangites, legionaries, and cavalry. Pharnaces also had scythed chariots.
Жарыс реті
Фарнакс өзінің әскерін орақ тісті шарықтарды бірінші қатардың алдына шығарды, ал бірінші қатар жеңіл жаяу әскер мен атты әскерден құралды. Екінші және үшінші қатарда қалған жаяу әскер орналастырылды. Цезарь әскерін жылдамдықпен орналастырғаннан кейін, оң жақта VI легион, сол жақта XXXVI легион, ал ортада Галатия легионы болды.
Pharnaces drew up his army with the scythed chariots in front of the first line which was made up of light infantry and cavalry, the second and third line held the rest of the infantry. After Caesar had rushed his men into position he had the VI on the right, the XXXVI on the left and the Galatian legion in the centre.
Шайқас
Фарнахис әскері екі әскерді бөліп тұрған аңғарға түсті. Бұл қимыл Цезарьді қызықтырды, себебі бұл оның қарсыластарының көтеріңкі жерде шайқасуға мәжбүр болғанын білдірді. Фарнахис әскері аңғардан көтеріліп, Цезарьдің жұқа легионерлер қатарымен шайқасты. Цезарь қалған әскерін лагерь құрудан шақырып алып, жедел түрде шайқасқа дайындады. Осы кезде Фарнахис әскерінің орақ тісті шарабалары жұқа қорғаныс шебін бұзып өтті, бірақ Цезарьдің шайқас шебінен зымырандар (пила, римдік лақтыратын найза) жаудырып, кері шегінуге мәжбүр болды. Цезарь қарсы шабуылға көшіп, Понт әскерін төбеден төмен қарай ығыстырып, толық жеңіске жеткізді. Содан кейін Цезарь Фарнахис лагеріне шабуыл жасап, оны басып алды, осымен жеңісін аяқтады.
Pharnaces' army marched down into the valley separating the two armies. Caesar was baffled by this move as it meant his opponents had to fight an uphill battle. Pharnaces' men climbed up from the valley and engaged Caesar's thin line of legionaries. Caesar recalled the rest of his men from constructing their camp and hastily drew them up for battle. Meanwhile, Pharnaces' scythed chariots broke through the thin defensive line, but were met by a hail of missiles (pila, the Roman throwing spear) from Caesar's battle line and were forced to retreat. Caesar launched a counter attack and drove the Pontic army back down the hill, where it was completely routed. Caesar then stormed and took Pharnaces' camp, completing his victory.
Салдары
Бұл Цезарьдің әскери мансабындағы шешуші сәт болды – оның Фарнакқа қарсы бес сағаттық жорығы осыншалықты жылдам және толық болғандықтан, Плутархтың (шайқастан шамамен 150 жыл өткен соң жазған) айтуынша, ол бұл жеңісті қазір танымал латын сөздерімен бейнелеген, бұл сөздерді Римде Амантийге жазған делінеді: "Veni, vidi, vici" ("Келдім, көрдім, жеңдім"). Суетонийдің сөзіне қарағанда, осы үш сөз Зела жеңісіне арналған тойлы шеруде мақтан тұтып көрсетілген. Фарнак Зеладан қашып, бірінші Синопаға, содан кейін Боспор мемлекетіне құтылды. Ол жаңа әскер жинауға кірісті, бірақ көп ұзамай оны Никополь шайқасынан кейін бүлік көтерген бұрынғы әкімдерінің бірі, күйеу баласы Ассандр жеңіп, өлтірді. Цезарь Египет жорығындағы көмегі үшін Пергамдық Митридатты Боспор мемлекетінің жаңа патшасы етіп тағайындады.
It was a decisive point in Caesar's military career his five hours campaign against Pharnaces was evidently so swift and complete that, according to Plutarch (writing about 150 years after the battle) he commemorated it with the now famous Latin words reportedly written to Amantius in Rome: Veni, vidi, vici ("I came, I saw, I conquered"). Suetonius says that the same three words were displayed prominently in the triumph for the victory at Zela. Pharnaces escaped from Zela, first fleeing to Sinope then back to his Bosporan Kingdom. He started to recruit another army, but was soon after defeated and killed by his son in law Asander, one of his former governors who had revolted after the Battle of Nicopolis. Caesar made Mithridates of Pergamum the new king of the Bosporian kingdom in recognition of his aid during the Egyptian campaign.