Кіріспе
ХХ ғасырдың басындағы американдық австралиялық саясаткер Кинг О'Мэлли (2 шілде 1858 жыл? – 20 желтоқсан 1953) 1901 жылдан 1917 жылға дейін Өкілдер палатасында қызмет еткен және Ішкі істер министрі қызметін екі рет атқарған (1910–1913; 1915–1916) американдық туған австралиялық саясаткер. Ол ұлттық астана Канберраның дамуындағы рөлімен және ұлттық банк құруды қолдауымен еске алынады. О'Мэлли американдық тегінен шыққан және 1888 жылы Австралияға келген. Саясатқа қадам басқанға дейін ол сақтандыру агенті болып жұмыс істеді, екі мамандықта да шешендігі мен жарнамалық тәсілдерін пайдаланды. Ол 1896–1899 жылдар аралығында Оңтүстік Австралия Мәжілісіне бір рет сайланды, содан кейін Тасманияға көшіп, 1901 жылғы бірінші федералды сайлауда Өкілдер палатасына өтті. О'Мэлли радикал саясаткер болды және парламенттегі ең бай мүшелерінің бірі болса да, құрылған кезде Еңбек партиясына (АХП) қосылды. Ол банк реформасын, әсіресе ұлттық банк құруды ынтамен қолдады және оны Еңбек партиясының бағдарламасына енгізу үшін табысты лоббилеу жұмыстарын жүргізді. Ол Ұлттық банк алғашқы нысанына қанағаттанбады, бірақ кейін өзін оның "әкесі" деп жариялады. Дегенмен, оның құрылуына қосқан үлесі қаншалықты екені талқыға түсті. Еңбек партиясы 1910 жылғы федералды сайлауда жеңіске жеткеннен кейін О'Мэлли премьер-министр Эндрю Фишердің қарсылығына қарамастан, Еңбек партиясы кабинетіне сайланды. Ішкі істер министрі ретінде ол Трансавстралия теміржолының құрылысын бастауды және жаңа ұлттық астананың дамуын, соның ішінде Уолтер Берли Гриффин жеңген жобалау конкурсын қадағалады. Арақтың ішілуіне қарсы болғандықтан, ол Австралия астанасы аумағында алкоголь сатуға тыйым салды. О'Мэллидің ішкі істер министрі ретіндегі екінші мерзімі қиын болды, оның ішінде премьер-министр Билли Хьюзбен және басқалармен қақтығыстар болды. О'Мэлли 1916 жылғы партияның бөліну кезінде АХП-ға адал қалды, бірақ 1917 жылғы сайлауда мандатын жоғалтты. О'Мэлли зейнетке шыққаннан кейін өзінің мұрасын қорғаумен шұғылданды. Оның саяси көзқарастары, жеке өмірі мен мінез-құлқы оны мансабында даулы тұлғаға айналдырды, ал оның өміріне әлі де көптеген адамдардың қызығушылығы зор. Ол қайтыс болған кезде Австралияның бірінші федералды парламентінің соңғы тірі мүшесі болды.
King O'Malley (2 July 1858? – 20 December 1953) was an American born Australian politician who served in the House of Representatives from 1901 to 1917, and served two terms as Minister for Home Affairs (1910–1913; 1915–16). He is remembered for his role in the development of the national capital Canberra as well as his advocacy for the creation of a national bank. O'Malley was of American origin and arrived in Australia in 1888. He worked as an insurance salesman before entering politics, in both professions making use of his knack for oratory and publicity stunts. He served a single term in the South Australian House of Assembly (1896–1899), before moving to Tasmania and winning election to the House of Representatives at the inaugural 1901 federal election. O'Malley was a political radical, and joined the Labor Party (ALP) upon its creation, despite his status as one of the wealthiest members of parliament. He was a keen proponent of banking reform, especially the creation of a national bank, and successfully lobbied for its inclusion in the Labor platform. He was dissatisfied with the initial form of the Commonwealth Bank, but later proclaimed himself as its "father". However, the amount of credit he deserves for its creation has been debated. After Labor won the 1910 federal election, O'Malley was elected to cabinet by the Labor caucus, over the objections of Prime Minister Andrew Fisher. As home affairs minister, he oversaw the start of construction of the Trans Australian Railway and the early development of the new national capital, including the design competition won by Walter Burley Griffin. A temperance advocate, he banned the sale of alcohol in the Australian Capital Territory. O'Malley's second term as home affairs minister was troublesome, marked by conflict with Prime Minister Billy Hughes, among others. O'Malley remained loyal to the ALP during the 1916 party split, but lost his seat at the 1917 election. O'Malley spent his retirement defending his legacy. His political views combined with his personal background and personality traits made him a controversial figure during his career, and his life has continued to attract public interest. On his death, he was the last surviving member of the first Australian federal parliament.
Туу және ата-аналық
О'Мэллидің тууы мен өсіп-өнген ортасы туралы мәліметтерге қатысты белгісіздік бар, бұл негізінен оның өмірі бойы келтірген үйлесімсіз әңгімелеріне байланысты. Ол, шамасы, 2 шілде 1858 жылы АҚШ-тың Канзас территориясында дүниеге келген. Өміріндегі көптеген дереккөздер оның 1858 жылы туғанын көрсетсе, 1940 жылдан кейін ол жасын арттырып, 1854 жылы туғанын айта бастады. Бір кезде ол туған күнін 4 шілдеде тойлауды бастады, бұл АҚШ-тың тәуелсіздік күнімен сәйкес келеді. Оның жеке күнделіктерінде 1947 жылға дейін туған күнін 2 шілдеде тойлағаны, бірақ кейіннен американдық тегін баса көрсету үшін күнді екі күнге ықпалдастырғаны жазылған. Осының салдарынан О'Мэллидің некрологында оның туған күні 1854 жылдың 4 шілдесі деп көрсетілген. Саяси мансабында О'Мэлли Квебекте, АҚШ шекарасына жақын "Станфорд фермасы" деген жерде туғанын мәлімдеді. Ол туу туралы куәлік болмағанын, себебі шекаралық аймақтарда тууды тіркеу әлі де қалыптасқан емес екенін айтты. Оның осы айтқаны өмірінің басқа кезеңдеріндегі әңгімелерінен өзгеше болды. 1893 жылы "Аделаида рекламщик" газетінің редакторына жазған хатында ол өзін "АҚШ-тың жоғары мемлекетінің қарапайым азаматы" деп атады. Өмірінің соңында ол: "Мен америкалықпын [ ] – осы шындық" деп жазды. О'Мэллидің туған жері парламент мүшесі ретіндегі мәртебесіне әсер етті. Егер ол Канадада туған болса, ол британдық азамат болып саналды және ешқандай шектеулерге тап болмас еді. Егер ол АҚШ-та туған болса, оның федералды парламентке сайлануы конституцияның 44-бабының 1-тармағын бұзу болар еді. Ұқсас ережелер Оңтүстік Австралия мен Тасманияда да қолданылды, онда ол парламентке сайлауға түсті. О'Мэллидің Канадада туғаны туралы мәлімдемесі өмірінде күдікпен қабылданды және көбінесе сенімсіз деп есептелді. Ол ант беруден басқа ешқандай дәлел ұсына алмаса да, саяси қарсыластары оның америкалық болып туғанын нақтылай алмады. 1910 жылғы неке куәлігінде О'Мэлли ата-анасын Эллен (Кинг) және Уильям О'Мэлли деп көрсетті, ал әкесінің мамандығы – фермер екенін жазды. Оның есімділігі Америка Құрама Штаттарында кең таралған анасының отбасылық атынан алынған деп есептеледі. Ата-анасының кім екені расталмады, ал куәлікте берген басқа да ақпараттың дұрыстығы күмәнді болды. 1913 жылы О'Мэлли әкесі Солтүстік Ирландияның Баллимена қаласында туғанын айтты. Келесі жылы ол ата-анасы Ұлыбританияда туылған британдық азаматтар екенін, сол кезде Ирландия да осы елге кіргенін мәлімдеді. Алайда, қарт жасында ол "америкалық туған ата-аналарым" деп еске алды. О'Мэлли ағасы мен апасы болғанын айтты және 1917 жылы АҚШ-қа оралғанда Кензас штатының Келли деген кішкентай ауылында ағасы Уолтермен бірге тұрды.
Балалық шақ
О'Мэлли Канзас штатында, мүмкін Пауни округінде өскен. О'Мэллидің ресми білімі аз болғандықтан, оның жазуы "көбінесе стиль, грамматика және орфография жағынан жетілмеген". О'Мэллидің өзінің айтуынша, оның әкесі Америка Азамат соғысында оның кішкентай кезінде қаза тапқан, содан кейін ол Нью-Йорк қаласындағы әйелі мен күйеуі Эдвард және Каролина О'Мэллимен бірге тұруға жіберілген. Оның күйеуі Уолл-стрит маңында шағын банк басқарған. О'Мэлли 14 жасында банкте жұмыс істеуге кірісті. 16 жасында кассир болып жұмыс істеді, ал 19 жасында несиелермен айналысты. 22 жасында әкесінің ағасымен туындаған даудан кейін банк қызметін тастап, сақтандыру сатумен айналыса бастады. Ол О'Мэллидің есебіндегі негізгі фактілердің дұрыс екенін санайды, себебі ол американдық банк жүйесі мен Нью-Йорк қаласы туралы толық білімге ие болған. Дегенмен, ол бұл мәліметтерге күмәнмен қарайды. Ол оқиғаны "кем дегенде жартылай шындық" деп сипаттаса да, "ол ешқашан Нью-Йоркте тұрғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ" дейді.
АҚШ-тағы ересек өмір
Австралияға көшіп кетер алдында О’Мэлли АҚШ-тың батыс жағалауында сақтандыру сатушысы және жылжымайтын мүлік агенті ретінде тұрақсыз өмір сүрді. Калифорния, Орегон және Вашингтон штатында, сондай-ақ оның туған жері саналатын Канзаста оған қатысты заманауи деректер бар. О’Мэлли әртүрлі уақытта «Норт-Уэстерн Мьючуал Лайф Иншуранс» компаниясы, «Нью-Йорк Үй өмірін сақтандыру» компаниясы және «Эквитабл Лайф Иншуранс» компаниясы үшін полистер сатты. 1887 жылғы сәуірде «Чикаго Интер Оушен» газеті Орегоннан 200 000 доллар сомасында полистер жібергенін хабарлады, бұл сол кездегі өте ірі сома еді. Ол жер спекуляциясымен айналысып табыс тапқан болуы мүмкін, себебі ол Сиэтлде мүлікке инвестиция жасауға жеткілікті бай болған және оны бірнеше онжылдық бойы сақтап қалды. Сақталған құжаттар оның бизнес тәсілдерінің «күмәнді» екенін көрсетеді. 1887 жылы ол Орегон штаты, Корваллис қаласындағы банкке ірі сомада ақша салып, кейін күрт түгел сомасын алып кеткен. Жастығында О’Мэлли тыйымшылдық қозғалысының жақтасы болды. 1881 жылы оның туған штаты Канзас штаты штаты бойынша тыйым салуды енгізген алғашқы штаттардың бірі болды. Ол сақтандыру сатқан қалаларда құмарлықтың зияны туралы ескертіп, «бас ауыртушы сусын» деп атаған нәрседен сақтандыратын отты сөздер айтты. О’Мэлли тыйымшылдықты қолдайтын республикалық партияны қолдады және 1884 жылы Джеймс Блейннің республикалық президенттікке үміткер болу үшін өткізген сәтсіз науқанына белсенді түрде көмектесті. Кейін О’Мэлли Блейн президент болып сайланса, оны Чили елшісі қылып тағайындайтынын мәлімдеді. Техас штатында О’Мэлли шіркеулерге берілетін мемлекеттік жер грантын пайдалану мақсатында «Waterlily Rock Bound Church, Cayuse Nation Red Skin Temple» шіркеуінің «бірінші епископы» атағын алып, шіркеу құрды. 1881 жылы О’Мэлли Рози Уилмотқа үйленді, ол 1886 жылы туберкулезден қайтыс болды. О’Мэлли одан жұқтырғанын айтты және 1888 жылы өмір сүруге алты ай қалғанын естіген соң, Австралияның Квинсленд штатына аттанды.
Австралияға көшіп бару
1888 жылдың сәуірінде «Орегон Сити Курьер» газетінде «Кинг О’Мэллинің әшкέρленуі» деген мақала жарияланды. Газетте О’Мэлли мен оның серігі «алдау арқылы он мыңдаған долларлық сақтандыру полистерін жасады» және «Home Life Insurance Company» компаниясы клиенттерді одан ешқандай ақша алмау туралы ескертіп отырғаны айтылды. О’Мэлли бірнеше айдан кейін Австралияға аттанып, 1888 жылдың шілдесінің соңында Сиднейге келді. Ол Сан-Францискодан Гавай арқылы «Марипоза» кемесімен сапар шекті. Содан кейін ол Мельбурнның жүз жылдық көрмесіне қатысу үшін оңтүстікке барып, көрменің ресми альбомдарында американдық шыны өндірушінің өкілі ретінде суреті жарияланды. О’Мэлли Австралияға денсаулығына байланысты көшкенін, себебі туберкулезбен ауырғанын айтқан. Ол елге Квинсленд штатындағы Порт-Алмаға келген, содан кейін Эму-паркіндегі үңгірге қоныстанды, онда Ковонга есімді абориген олны емдеп сақтандырған. Кейін ол Сидней мен Мельбурнға дейін, соңында Аделаидаға дейін жаяу жол тартқан. Бұл оқиға туралы: «оқиға ретінде қандай да бір артықшылықтары болғанымен, факт ретінде мүлдем негізсіз», – делінеді және О’Мэлли АҚШ-тан ұрлық айыбынан қашу үшін драматикалық оқиға ойлап тапқан. Құжатты деректер 1888 жылы О’Мэллинің Сидней мен Мельбурнда болғанын көрсетеді, сондықтан ол бірнеше айдың ішінде туберкулезден тез жазылып, жүздеген шақырымды жаяу жүруі керек болған.
Беделі
О'Мэлли парламенттің ең белгілі және ерекше мүшелерінің бірі болды. Ол ұлттық банк құру арқылы фермерлер мен шағын кәсіпкерлерге қолжетімді несие беруді жақтады, бірақ оның радикалдық идеялары кең қолдау таппады және көптеген адамдар оны алдамшы деп санады. Ол 1904 жылы Крис Уотсонның алғашқы Еңбек үкіметіне де, 1908 жылы Эндрю Фишердің алғашқы үкіметіне де кірген жоқ. Алайда, 1910 жылдың сәуір айында партиялық ұйым (Кавказ) оны Фишердің екінші үкіметінің құрамына сайлады. Австралия Еңбек партиясының ресми тарихын жазған Росс Макмуллин, "оның министр болып тағайындалуына, мүмкін, бірнеше партиялық әріптесі оған қарыз болғандықтан себеп болған болуы мүмкін" деген пікір білдірді.
Канберра
О'Мэлли ұлттық астана Канберраның дамуына қатысқанымен әйгілі. Бірақ, 1908 жылғы қазан айында елордa орналасатын аумақты анықтау үшін өткен парламенттік дауыс беруде ол Канберраға дауыс бермегені аз белгілі. О'Мэлли тоғызыншы және соңғы дауыс беру кезінде Дальгетиге, ал бұрынғы кезеңдердегі іріктеу дауыс берулерде Бомбалаға және кейін Тоомаға дауыс берген. О'Мэлли Ішкі істер министрі болып тағайындалды және Канберраны жоспарлау мен дамытуда маңызды рөл атқарды.
Кейінгі өмірі
Ол жеңілген кезде 63 жаста болғанымен, Мельбурнға зейнеткерлікке шығып, уақытын өзінің аңызын қалыптастыруға арнады, әсіресе Комонвелл банкіне қатысты және түрлі мәселелер бойынша poleмикалық журналистикамен айналысты. Ол шамамен 95 жасқа дейін өмір сүрді, өзінің қарсыласы Хьюзден 14 айға артық өмір сүрді. Ол қайтыс болған кезде Австралияның бірінші Парламентінің соңғы тірі мүшесі және бірінші премьер-министр Эдмунд Бартон қызмет еткен кездегі соңғы тірі депутат еді. Сонымен қатар, О'Мэлли Эндрю Фишердің екінші кабинетінің соңғы тірі мүшесі болды.
Мұра
О'Мэллидің ұлттық астананы дамытудағы рөлі Канберрада еске алынады, сол себепті О'Мэлли аталатын аудан оның құрметіне аталған. Канберрадағы Кинг О'Мэллидің ирландиялық пабы да оның есімімен аталады – бұл Канберраның алғашқы жылдары Австралия астанасы аумағында алкоголь сатуға тыйым салуын қолдауына иронизациялық сілтеме. Ең маңыздысы, ол және оның әйелі Эми студенттерді "шаруашылық" (қазіргі кезде үй шаруашылығы) мамандығын оқуларына қолдау көрсету үшін стипендиялар құруға өз мүлкін жұмсады. Жыл сайын 30 стипендия берілуі тиіс, олар штаттар мен аумақтарға сол кездегі халық санына пропорционалды түрде бөлінетін еді. Алғашқы стипендия 1986 жылы Король және Эми О'Мэлли қоры арқылы табысталды, және олар осы күнгі күнге дейін табысталды. О'Мэлли Майкл Бодди мен Боб Эллистің 1970 жылы жазған "Король О'Мэлли туралы аңыз" атты музыкалық пьесаның негізгі кейіпкері болып табылады.