Кіріспе

Австралиялық саясаткер (1876–1975)

Джон Томас Ланг (21 желтоқсан 1876 – 27 қыркүйек 1975), мансабында көбінесе Дж. Т. Ланг деп аталған, және "Джек" деп танымал болған, сондай-ақ "Үлкен жігіт" деген лақап атымен белгілі болған, Австралиялық саясаткер, негізінен Еңбек партиясының Жаңа Оңтүстік Уэльс бөлімшесі үшін жұмыс істеген. Ол екі рет 1925 жылдан 1927 жылға дейін және 1930 жылдан 1932 жылға дейін Жаңа Оңтүстік Уэльстің 23-ші премьер-министрі қызметін атқарды. 1932 жылғы конституциялық дағдарыстың қақпасында Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы сэр Филипп Гейм оны қызметтен босатып, нәтижесінде өткен сайлауда және оппозиция жетекшісі ретінде келесі сайлауларда айқын жеңіліске ұшыратты. Кейіннен ол федералды және штаттық сайлауларға қатысқан Ланг Еңбек партиясын құрды және қысқа мерзімге Австралия Өкілдер палатасының депутаты болды.

Ерте өмір

Джон Томас Ланг 1876 жылдың 21 желтоқсанында Сиднейдегі Джордж көшесінде, қазіргі «Метро» театрының орнына жақын (Батерст және Ливерпуль көшелерінің арасында) дүниеге келді. Ол Шотландияның Эдинбург қаласында туған сағатшы Джеймс Генри Ланг пен Ирландияның Галвей қаласында туған шляпник Мэри Уиланның үшінші ұлы (және он баланың алтыншысы) болды. Оның анасы 1848 жылы, әкесі 1860 жылы Австралияға келді, олар 1866 жылдың 11 маусымында Виктория штатының Мельбурн қаласында үйленіп, бес жылдан кейін Сиднейге көшіп келді. Лангтың әкесі пресвитериан дінінде туғанмен, кейін әйелі сияқты католик дініне ауысты, ал отбасы «Сидней католиктерінің көпшілігі құратын қарапайым әлеуметтік топқа» жатты. Лангтың балалық шағының көп бөлігі отбасы ішкі қаланың кедей аудандарында өтті, соның ішінде Сурри-Хиллстегі Вексфорд көшесінде де тұрды, онда ол Кастлерег көшесіндегі жергілікті Сент-Франсис Марист бауырластары мектебінде оқыды. Лангтың балалық шағында әкесі ревматизм ауруынан көп зардап шекті, ол отбасының кірісін арттыру үшін таңертең және түстен кейін қалада газет сату арқылы толықтырды.

Ерте мансап

1890 жылдары Австралияны қиратып кеткен банктік дағдарыс кезінде Ланг саясатқа қызығушылық танытып, радикалды кітап дүкендерін жиі аралады және 1891 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алғашқы сайлауға қатысқан, құрылымы жаңа ғана қалыптасқан Еңбек партиясының газеттері мен басылымдарына көмектесті. 19 жасында ол 17 жастағы Хилда Амелия Бредтке (1878–1964), көрнекті феминист және социалист Берта Бредттің қызына, сондай-ақ Кастлереаг көшесінде кітап дүкені болған В. Х. Макнамараның келініне үйленді. Хилданың Берта есімді әпкесі жазушы және ақын Генри Лоусонға үйленген еді. Ланг есептесу практикасында кіші кеңсе кызметкері болып жұмыс істеді, оның өткірлігі мен зиялылығы оның мансабының өсуіне ықпал етті. Шамамен 1900 жылы ол сол кездегі жартылай ауылдық Ауберн қалашығындағы жылжымайтын мүлік фирмасының директоры болды. Ол өте табысты болды, сондықтан көп ұзамай қаланың орталық аймандарының тарлықтары мен тығыздығынан қашуға тырысатын жұмысшы табының отбасылары көп сұранысқа ие болған аймақта жеке жылжымайтын мүлік бизнесін құрды. Ланг 1907 жылдың сәуір айында жаңа округте бірінші лауазымға сайланды және 1909–1911 жылдары Ауберн қаласының мэрі болып екі мерзім қызмет етті. 1913 жылы Гранвилл округінен сайланды және Уильям Холман басқарған Еңбек партиясы үкіметінде оппозиция мүшесі ретінде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Премьер-министр Билли Хьюз екі рет елге әскери шақыруды енгізуге тырысқанда, Ланг Әскери шақыруға қарсы болған АЛП-ның қанатын қолдады. Әскери шақыруды қолдаған парламентарийлер мен жақтастарының АЛП-дан жаппай кетуі мүмкіндіктер ашты және Ланг өзін алға жылжу үшін дайындады. Оның қаржылық біліктілігі оны 1920–1922 жылдары премьер Джон Сторидің Еңбек үкіметінде қазынашы қызметіне жеткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қаржылық төмендеуге байланысты мемлекеттік қаржы тапшылыққа ұшырады; Ланг бұл тапшылықты едәуір қысқартуға қол жеткізді. 1920–1927 жылдары Паррамата көпмандатты округінің депутаты болды. 1922 жылы Еңбек партиясы (АЛП) үкіметтен айырылғаннан кейін, Ланг 1923 жылы әріптестері – Еңбек партиясының депутаттарымен келісім бойынша оппозиция жетекшісі болып сайланды. Ол 1925 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының жалпы сайлауында АЛП-ны жеңіске жеткізіп, премьер-министр болды. 1927 жылғы сайлауда Еңбек партиясы жеңілгеннен кейін Ланг 1927 жылдан 1930 жылдың қазанына дейін оппозиция жетекшісі болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс бірмандатты сайлау жүйесіне оралғаннан кейін Ланг Ауберн округінен сайланды және 1946 жылы мемлекеттік саясаттан кеткенге дейін осы мандатты сақтап қалды. Осы кезеңде Австралияда Ұлы депрессия басталды, ол елдің әл-ауқаты мен қауіпсіздігіне ауыр соққы берді.

Екінші мерзім, 19301932

1930 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі әрбір бес ересек ер адамның бірі жұмыссыз қалды. Австралия үкіметтері Ұлы Депрессияға Лангтың пікірінше, жағдайды одан бетерлеткен шаралармен жауап берді – үкіметтік шығыстарды қысқару, мемлекеттік қызметшілердің жалақысын төмендету және жобаларды тоқтату. Ланг бұл шараларға қарсы күресті және 1930 жылғы қазанда үлкен артықшылықпен сайланды. Премьер-министр ретінде Ланг мемлекеттік жалақы мен шығыстарды қысқартудан бас тартты, бұл оның сайлаушыларына ұнады, бірақ мемлекеттің қаржылық жағдайын нашарлатты. Осы кезеңде басқа алты австралиялық үкіметтің экономикалық жағдайы да көп жақсарған жоқ. Ұлы Депрессиядан кейін, үйден қуылған жалдамалы тұрғындардың қиындықтарын жеңілдету, сондай-ақ үй иелері мен қарыздарын төлей алмаған басқа да қарызгерлерге көмектесу үшін шаралар қабылданды. Ол жер иелерінің қарызын төлемейтін жалдамалы тұрғындарды шығару құқығын шектеу туралы заңдар қабылдады және барлық жұмыс орындарындағы жұмысшыларға заңмен белгіленген ең төменгі жалақы төлеуді талап етті. 1931 жылы Канберрада өткен экономикалық дағдарыс конференциясында Джек Ланг өзінің экономикалық жаңару жоспарын жариялады. «Ланг жоспары» Ұлыбританияға қарыздар бойынша пайыздық төлемдерді уақытша тоқтатуды, барлық мемлекеттік қарыздар бойынша пайызды 3%-ға дейін төмендетуді, экономикаға ақша құю үшін қаражатты босатуды, алтын стандартынан бас тартуды және оны айналыстағы ақша мөлшері өндірілген тауарлар санына байланысты «Тауар стандартымен» алмастыруды, сондай-ақ Австралия Коммерциялық Банкінің кредиті түрінде экономикаға 18 миллион фунт стерлинг жаңа ақшаны дереу енгізуді ұсынды. Премьер-министр және басқа барлық штат премьерлері бұл жоспарды қабылдамады. Ланг шешен сөйлейтін саясаткер болды және Депрессия кезінде Сиднейде және басқа да қалаларда көпшілік алдында сөз сөйлеп, өзінің популистік бағдарламасын насихаттады, қарсыластарын және байларды қатты сынады. Оның жақтастары «Ланг дұрыс» және «Ланг Лениннен артық» деген ұрандарды таратты. Ланг революционер немесе тіпті социалист емес еді, ол Коммунистік партияны жек көреді, ал партия оны әлеуметтік фашист деп айыптады. 1932 жылғы 19 наурызда Ланг Сидней порты көпірін ашты. Ланг көпірді ресми түрде ашу құқығын өзіне беруі және губернаторға, корольдің Жаңа Оңтүстік Уэльстегі өкіліне рұқсат бермеуі дау тудырды. Ол ашылу салтанатында Австралия саяси тарихындағы маңызды сөйлеу жасады, Сидней порты көпірінің аяқталуы Австралия халқының тарихы, дамуы және армандарына тең екенін айтты. Бұл сөйлеу Лангтің Жаңа Оңтүстік Уэльстің өткені, қазіргісі және болашағы, сондай-ақ Австралияның Британ империясы мен әлемдегі орны туралы жеке көзқарасын көрсетеді (осы сөйлеуді оқу үшін Майкл Кэткарт пен Кейт Дарьян Смиттің редакциялаған «Австралиялық сөйлеулер» кітабына қараңыз). Ланг Сидней порты көпірін ашу үшін лентаны кесуге дайындалып тұрғанда, жаңа гвардия қозғалысының мүшесі капитан Фрэнсис де Грот атпен келіп, лентаны жыртып салды. Жаңа гвардия Лангті ұрлап алуды жоспарлап, Лангтің премьер-министрліктен кетуіне әкелген дағдарыс кезінде оған қарсы төңкеріс жасауға әрекеттенді.

1931-1932 жылдардағы дағдарыс

1931 жылдың басында Джек Лэнг депрессиямен күресу үшін өзінің жоспарын жариялады; ол «Лэнг жоспары» деп аталды. Бұл 1930 жылы барлық басқа штаттық үкіметтер мен Федералдық үкімет келісімге келген «Мельбурн келісіміне», кейін «Премьерлер жоспары» деп аталғанға қарама-қарсы болды. Лэнг жоспарының негізгі қадамдары: Ұлыбританияға қарыздар бойынша сыйақы төлемдерін уақытша тоқтату және барлық мемлекеттік қарыздар бойынша сыйақы мөлшерлемесін 3%-ға дейін төмендету, экономикаға қаражат құю үшін ақшаны босату, шетелдегі облигация иелері мен мемлекеттік қарыздар бойынша қаржыгерлерге сыйақы төлемдерін жою, өнеркәсіп пен сауданы жандандыру үшін орталық банк кредиті ретінде ұлттық ақша айналымына қосымша қаражат енгізу және алтын стандартын «Тауар стандартымен» алмастыру, онда айналымдағы валют мөлшері Австралия экономикасында өндірілген тауарлар көлеміне байланысты болар еді. Банктер, егер ол сыйақы төлесе, оған сыйақыдан артық сома беретінін, осылайша оған оң ақша ағынын қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Лэнг Джеймс Скуллин басқарған федералды Еңбек үкіметі мен бюджетті теңгерлеу үшін мемлекеттік шығыстарды одан да қатаң түрде қысқартуды талап еткен басқа штат премьерлері келіскен Премьерлер жоспарына қарсы болды. 1931 жылдың қазан айында Лэнгтің федералды Өкілдер палатасындағы жақтастары консервативті Біріккен Австралия партиясымен бірігіп дауыс беріп, Скуллин үкіметін құлатты. Бұл әрекет NSW Еңбек партиясын екіге бөлді – Лэнгтің жақтастары «Лэнг Еңбегі» деп аталды, ал Чифли басқарған Скуллиннің жақтастары NSW-де «Федералды Еңбек» деп танылды. Партияның көптеген бөлімшелері мен филиалдық кәсіподақтары Лэнгті қолдады. 1928 жылы Конституцияға енгізілген түзетуге сәйкес, Орталық үкімет штаттық қарыздарға жауапты болғандықтан, Жозеф Лайон басқарған жаңа UAP үкіметі шетелдегі облигация иелеріне сыйақы төледі, содан кейін 1932 жылғы Қаржылық келісімді күшіне енгізу туралы заңды қабылдап, NSW-ден ақшаны алуға кірісті, ол Жоғарғы соттың заңды деп тапқан. Лэнг бұл заңның 1833 жылы Британ империясының барлық аймақтарында құлдықты тыйым салған қағидаға қайшы келетіндіктен күшін жойғанын мәлімдеді; Премьер-министр Лайон үкіметінің әрекеттері Жаңа Оңтүстік Уэльс штатын мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын төлеу мүмкіндігінен айырды және бұл қажетті түрде құлдықтың (заңсыз) күйін құрайды деп мәлімдеді. Жауап ретінде Лэнг мемлекеттік банк шоттарынан барлық мемлекеттік қаражатты алып, оларды Сауда үйінде қолма-қол ақшада сақтады, осылайша федералдық үкімет ақшаға қол жеткізе алмады. Губернатор, зейнеткердегі Корольдік әуе күштерінің офицері сэр Филипп Гейм Лэнгке бұл әрекеттің заңсыз екенін және ол оны өзгерте алмаса, Лэнгке жеке симпатиясы болғанына қарамастан, үкіметті таратуға мәжбүр болады деп кеңес берді. Лэнг тұрып берді, ал 1932 жылдың 13 мамырында Губернатор Лэнгтің өкілеттіктерін алып тастады және UAP жетекшісі Бертрам Стивенсті премьер-министр етіп тағайындады. Стивенс дереу сайлау шақырып, оның нәтижесінде Еңбек партия ауыр жеңіліске ұшырады. Джеральд Стоун өзінің 1932 жылғы кітабында Лэнгтің Губернаторды оны қызметтен босатудан сақтау үшін тұтқындауды қарастырғанына дәлелдер бар екенін айтады (Лэнг өзінің «Тұрбулентті жылдар» кітабында мойындады). Бұл мүмкіндік соншалықты жоғары болды, сондықтан Ұлттық қарулы күштер дайындыққа келтірілді. Эндрю Мур және Майкл Кэткарт сияқтылар мұндай қақтығыстың болуы мүмкін екенін алға тартты. Бұл Австралия үкіметінің төменгі палатаның сенімін алған парламенттің вице-регалды өкілімен таратылуының алғашқы жағдайы болды, екінші жағдай 1975 жылдың 11 қарашасында генерал-губернатор сэр Джон Керр Гоф Уитлэмнің үкіметін таратып жіберген кезде болды (Лэнг осы оқиғаға 45 күн жетпей қайтыс болды). Гейм Лэнгке қарсы жеке жеккөрушілігі болмаса да, өзінің шешімінің дұрыс екенін сезінді. 1932 жылдың 2 шілдесінде Гейм енесіне былай деп жазды: «Барлық кемшіліктері мен қателіктерімен бірге мен Лэнгке деген жеке симпатиямды сақтадым және оның идеалдарына үлкен жанашырлық таныттым және оны қызметтен босатуға мәжбүр болғанымды мүлдем ұнатпадым. Бірақ мен мұны істеу немесе бүкіл империядағы губернатордың жұмысын фарсқа айналдыру деген екі нәрсенің біріне тап болдым». Лэнг өзінің жұмыстан босатылуына қарсы болғанына қарамастан, кейін Геймді ұнатып, оны әділ және сыпайы адам деп санағанын және онымен жақсы қарым-қатынаста болғанын мойындады.