Кіріспе
Carpinus betulus, еуропалық немесе жалпы мүйізжапырақ, қайың тұқымдасына жататын ағаш түрі, Батыс Азия және Орталық, Шығыс және Оңтүстік Еуропа, соның ішінде Оңтүстік Англияда табиғи түрде өседі.
Carpinus betulus, the European or common hornbeam, is a species of tree in the birch family Betulaceae, native to Western Asia and central, eastern, and southern Europe, including southern England.
Сипаттама
Бұл жапырақты, кіші және орташа мөлшердегі ағаш, биіктігі көбінесе 2 метрге жетеді, сирек 3 метрге дейін өседі, және көбінесе ойыс және қисық келетін діңгеге ие. Қабығы тіпті ескі ағаштарда да тегіс және жасыл-сұр түсті болады. Бүйректер, еменнен айырмашылығы, ең көп 2 см ұзындықта болады және бұтаққа жақын орналасқан. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, 8-12 см ұзындықта, айқын тамырлары бар, ерекше толқынды текстураны береді және тісті жиектеріне ие. Ол бір үйлі, және желмен тозаңданатын аталық және аналық гүлшоғырлары жапырақтардан кейін жаздың басында пайда болады. Жемісі - шағын 2-3 см ұзындықтағы жаңғақ, үш тісті жапырақшадан құралған орамамен жартылай қоршалған; ол күзде піседі.
Тарату
Құрбырақтың тегі Батыс Азия және бүкіл Еуропа деп есептеледі. Бұл түр жылы климатты жақсы көреді және табиғатта тек белгілі бір биіктіктен төмен ғана өседі. Ол құмды топырақты орманды аймақтарында көп кездесетін ағаш. C. betulus басым түр болып табылатын бірнеше маңызды орман бар, соның ішінде Ұлыбританиядағы Эппинг орманы және Швецияның Оланд аймағындағы Халлторпс хаги.
Қалдық деректері
Польшаның Батыс Карпаттарындағы Nowy Sacz бассейнінде орта миоцендік тұщы су шөгінділерінің бұрғылау үлгілерінен Carpinus betulus-тың үш қазба жемісі табылды.
Экология
Англияда ағаштар pH 3,6-дан 4,6-ға дейінгі топырақтарды қалайтындай көрінеді, бірақ 7,6-ға дейін төтеп бере алады. Олар орташа балшық құрамы бар топырақта өседі және тым жоғары немесе тым төмен балшық мөлшері бар топырақтардан қашып жүреді.
Өсіру және пайдалану
Carpinus betulus кеңінен сәндік ағаш ретінде өсіріледі, Солтүстік-Батыс Еуропаның бау-бақшалары мен парктерінде отырғызу үшін қолданылады. Кесуге төзімділігі жоғары және тығыз жапырақтары болғандықтан, ол көрікті ландшафттарда, әсіресе биік қоршаулар мен топиария жасау үшін жиі пайдаланылады. Бұл Версаль саябағындағы боскеттердегі тікұшақтар үшін, сондай-ақ олардың ағылшын тіліндегі баламасы – жабайы бақшаларда қолданылған француздық ресми бақтардағы классикалық ағаш болды. Оның бірнеше сорттары бар, ең танымалдары – 'Fastigiata' немесе 'Pyramidalis', жас кезінде тік өсетін, Ұлыбритания және басқа елдерде кең таралған қалалық көше ағашына айналған. 'Frans Fontaine' да осыған ұқсас тік өсетін сорт. C. betulus түрі де, 'Fastigiata' сорты да Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбек сіңіргендер» сыйлығына ие болды. Рим дәуірінде және Отыз жылдық соғыс кезінде Орталық Еуропадағы қорғаныс тосқауылдары (Landwehr) көбінесе мүйізбен отырғызылды. Бұталар балтамен шабылып, қиратылды. Содан кейін ағаштар қараторғай, иттің гүлі және басқа да тікенді бұталармен бірге өсіп, өтпес қоршауларды құрады. Мысалы, 11 ғасырда Майнц курфюрстігі үлкен қорғаныс орман – de құрды. Hagen және hain аяқталуымен аталатын көптеген жер-су атаулары осындай Landwehr-лерге сілтеме жасайды. Хилдегард Бингенская мүйіздің дәстүрлі медицинада витилигоны емдеу үшін қолданылғаны туралы жазған. Қыздырылған мүйіздің жоңқалары зақымдалған тері учаскелеріне басылды. Мүйіз Бах гүлдерінің құрамында шаршауды емдеу үшін қолданылады. Осының салдарынан Эппинг орманды сақтап қалды, себебі мүйіз осы орман үшін сүйікті ағаш болды. Ағаш шамамен 2300 кВт/м3 жылу беру қабілетіне ие.
Белгілі мысалдар
Соңғы ағаш 1916 жылы Делвилл орманы шайқасының қырып салған соңынан аман қалған жалғыз ағаш. Ол Лонгвель маңындағы Оңтүстік Африка Ұлттық Ескерткішінің Delville Wood бөлігі ретінде сақтаулы. Линкольнның шаған ағашы АҚШ-тың ботаникалық бағында, Вашингтон қаласындағы Капитолий аумағында президент Линкольн отырғызған.