Кіріспе

Ағаш түрі Alnus incana, ақ қайын, қара қайын немесе дақты қайын – қайың тұқымдасына жататын, көп сабақты, бұталы ағаш түрі, Солтүстік жарты шардың салқын аймақтарында кеңінен таралған. Ылғалды топыраққа төзімді, тамырдан өрмелеп таралуы мүмкін және батпақтар мен ылғалды жерлерде көп кездеседі. Оны кішкентай шоқтары, дақты қабығы және кең жапырақтары арқылы оңай тануға болады.

Сипаттама

Бұл – кішкентай немесе орташа мөлшердегі, биік ағаш, қабығы тіпті қартайғанда да тегіс, сұр түсті болады, өмір сүру ұзақтығы ең көп 60-100 жылды құрайды. Жапырақтары жасыл, сопақша келген, ұзын және енді. Гүлдері – мысықша гүлшоғырлары, көктемнің басында жапырақтар пайда болудан бұрын гүлдейді, еркек мысықша гүлшоғырлары иілген, ұзын, ал әйел мысықша гүлшоғырлары ұзын және күзде піскен кезде 1 см-ге жуық енді болады. Тұқымдары кішкентай, сопақ, ақшыл қоңыр түсті және тар қанатты. Сұр терек тамыр жүйесі беткі, сонымен қатар сабақтан өсіп шығатын түбірлермен қатар, тамырдан да өсіп шығатын түбірлерге ие, әсіресе таралу аймағының солтүстік бөлігінде. Ағашы қара терекке (Alnus glutinosa) ұқсас, бірақ сәл ақшыл және экономикалық құндылығы төмен.

Экология

Алнус инкана - жарыққа талап ететін, жылдам өсетін, кедей топырақта жақсы өсетін ағаш. Орталық Еуропада тау бұлақтары мен өзендерінің жағалауындағы аллювиалды жерлерде, белгілі бір биіктікке дейін қоныстанушы болып табылады. Дегенмен, ол ылғалды топыраққа қажеттілік танытпайды, сонымен қатар, құмдақтар мен тасты беткейлерді де қоныстандырады. Оның таралу аймағының солтүстік бөлігінде, теңіз деңгейінде орман, егістік жерлер мен көл жағалауларында кең таралған ағаш түрі. Көптеген Lepidoptera түрлері сұр шыршаны өз құрттарының тағамы ретінде пайдаланады. Канаданың боралды орман аймағында A. incana көбінесе қара шыршымен бірге өседі, бұл қара шыршы-дақты шырша типті орман деп аталады. Шыршық жүнді араның дернәсілдері кейде сұр шыршаның жапырақтарын көптеп жеп қояды. А. rugosa жануарларға пана береді, бұғылар мен лосьтер оны жейді, ал тұқымдарын құстар жеп қояды.

Химия

Педункулагин – маньчжур шатырының (A. hirsuta var. microphylla) құрамында кездесетін эллагитаннин.

Қолданылуы

Ағаш парктер мен бақшаларда өсіріледі. Жасыл-алтын жапырақты 'Aurea' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргені» сыйлығына ие болды. Ол кейде құнарсыз немесе сулы топырақта орманды және агроормандық егін салуда қолданылады, оны тамыр түйіндеріндегі азотты бекітетін бактериялар арқылы байытады. Алғаш – бұтақтап кесуге және жоғарылап кесуге өте жақсы ағаш. Оның кесілген бұтақтары сиырлар мен ешкілер сияқты малға жем ретінде беріледі, содан кейін отын қылуға, отынға немесе жеңіл құрылысқа пайдаланылады, ал тамыр жүйелері азотты бекіту арқылы жақын жердегі егістік жерлерді тыңайтады. Зуни тайпасы тенуифолия түрінің қабығын бұғы терісін қызғылт қоңыр түске бояу үшін пайдаланады. Хо-Чанк тайпасы асқазаны «қышқылданған» немесе ауырған кезде ругоза түрінің қабығын жейді. Оның ағашы мен қабығы ет, әсіресе балық пен үйрекке түйіндеу үшін қолданылады.