Кіріспе

Ежелгі грек аңызы Дамон (Damon) мен Пифий (Pythias) туралы әңгіме – грек тарихи жазбаларында пифагорлық достық идеалын көрсететін аңыз. Пифий Сиракузаның тирандық Дионисий I-ге қарсы қастандық жасады деген айып тағылады. Пифий Дионисиден өз ісін реттеуге рұқсат беруін сұрайды. Дионисий Пифийдің досы Дамонды кепіл ретінде ұстау шартымен келіседі, егер Пифий қайтып келмесе, оның орнына Дамон өлім жазасына кесіледі. Пифий қайтып келгенде Дионисий олардың достығына деген махаббаты мен сеніміне таңғалады және екеуін де босатады.

Грек аңыздары

Аристоксеннің, одан кейін Цицеронның (De Offic. 3.45), Диодор Сицилийлік (10.4) және басқалар баяндайынша, Пифий мен оның досы Дамон, екеуі де философ Пифагордың ізбасарлары, тиран Дионисий I билігінде (б.з.д. 405–367 жж.) Сиракуз қаласына сапар шекті. Пифий тиранға қарсы қастандық жасады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілді. Өлім жазасын қабылдаған Пифий, үйіне соңғы рет барып, істерін реттеуге және отбасымен қоштасуға рұқсат сұрады. Патша ақымаққа ұқсағысы келмегендіктен, Пифий босатылған соң қашып кетеді деп ойлап, рұқсат бермеді. Дамон Пифийдің орнына кепіл ретінде ұсынылды, ал патша Пифий белгіленген мерзімге дейін қайтып келмесе, Дамон оның орнына жазаланады деп талап еткенде, Дамон келісті және Пифий босатылды. Дионисий Пифийдің қайтып келмейтініне сенімді болды. Пифийдің уәде берген күні жетіп, өтіп кеткенде, ол Дамонды өлімге жіберуге бұйрық берді, бірақ палач Дамонды өлтіруге дайындалып тұрғанда, Пифий оралды. Досынан кешірім сұраған Пифий, Сиракузға қайтып келе жатқанда кемесі қарақшыларға шалысқанда теңізге лақтырылғанын, бірақ ол жағаға жүзіп жетіп, мүмкіндігінше жылдам Сиракузға оралғанын, досын құтқаруға үлкергенін түсіндірді. Дионисий олардың достығына таңсық қалды және екеуін де кешірді. Сондай-ақ, тиран олардың үшінші досы болуға тырысты, бірақ олар бас тартты. Тағы бір нұсқада бұл патша мен оның кеңесшілері жоспарлаған сынақ екені айтылады. Пифагорлықтар моральдық күшімен және жоғары тұруымен танымал болды, бірақ кейбір Сиракузалық кеңесшілер бұл талап жалған екенін айтты, ал басқалары келіспеді. Сондықтан олар патшасымен бірге екі пифагоршы осы беделге лайық екенін көрсету үшін сынақ – қиын жағдай ойлап тапты.

Аңызға негізделген шығармалар

1564 жылы ағылшын ақыны Ричард Эдвардс (Дэмон мен Пифий) бұл материалды трагикомикалық пьесаға айналдырды. Легенданың ең танымал қазіргі заманғы нұсқасы – 1799 жылы Фридрих Шиллер жазған неміс балладасы Die Bürgschaft, ол Gesta Romanorum нұсқасына негізделген. (Бұл шығармада Пифиас емес, Деймон өлім жазасына кесіледі.) 1821 жылы ирланд ақыны Джон Баним аңызға негізделген пьеса жазды (Дэмон және Пифий). Осы пьесамен танысу Юстус Х. Ратбоунға Пифий рыцарлары деген бауырлас ұйымды құруға мүмкіндік берді. 1914 жылы АҚШ-та Universal Pictures Уильям Уортингтон мен Герберт Роулинсонның басты рөлдерде ойнаған «Дэмон мен Пифий» фильмін түсіріп, көрсетті. 1915 жылы Альберт Пейсон Терхунның «Дэмон мен Пифийдің тарихы» кітабы жарық көрді. Ол «Universal Film Manufacturing Company компаниясы түсіріп, өндірген фотоспектакльден бейімделген және суреттелген», бұл Уильям Уортингтон мен Герберт Роулинсонның 1914 жылғы фильміне сілтеме жасайды. Бұл кітапта, неміс балладасындағыдай, Деймон сотталған, ал Пифиасты құтқару үшін уақытында қайтуға тиіс адам ретінде бейнеленген. 1925 жылы Уильям Фолкнер «Жаңа Орлеан Double Dealer» газетінде «Дэмон мен Пифий шексіз» атты очерк жариялады, ол сол жерге көшіп келгенде газетке жазған бірнеше «эскиздердің» бірі болды. Жапонияда 1940 жылы Осаму Дазайдың «Жүгір, Мелос!» әңгімесі және Миекичи Судзукидің ертедегі балалар ертегісі аңызға негізделген, сондай-ақ Toei Company, Ltd. компаниясының 1992 жылғы анимесі де осы аңызға негізделген. Фредерик Польдің 1955 жылы жарық көрген «Пифий» әңгімесі мифтік элементтерді қазіргі саяси және психокинетикалық мәселелермен байланыстырады. «The Delicate Delinquent» (1957) фильмінде «Майк Деймон» (Даррен МакГэвин, бірақ Дин Мартин үшін ойластырылған) және «Сидни Пифий» (Джерри Льюис) кейіпкерлері бар. Фильм шыққан кезде ол аңызға тек сырттай ғана ұқсайды – Пифий түрмеден қашып құтылады, бірақ оның мақсаты Мартин мен Льюис достығына куәлік ету. 1959 жылы «Leave It to Beaver» эпизодында Beaver-дің әкесі Деймон мен Пифий туралы әңгімені айтады, ал Beaver достығын дәлелдеу үшін Ларриге үй тапсырмасын сыйлайды. Ларри Beaver бір апталық демалыс уақытын жоғалтқанша мойындады. 1962 жылы MGM компаниясы түсірген «Дэмон мен Пифий» фильмі ежелгі оқиғаға адал болып қалды; оның басты рөлдерін Гай Уильямс Деймон және Дон Бернетт Пифий ойнады. 1966 жылы түсірілген «Киган қамалындағы оқиғалар» фильмі «Жүгір, Мелос!» фильмінен еркін бейімделген, онда Осуми (Тоширо Мифунэ) – жалдамалы әскер, Гандарадан қасиетті қолжазбаларды жеткізуге уәде береді, ал фильм басында оны құлдықтан азат еткен монах Энсай оның орнына өлім жазасына кесілуге келіседі. Осуми табысқа жетеді және патша оның қаншалықты өзімшіл екенін көргенде, өлім жазасын тоқтатады. Dreamworks анимациялық фильмі «Синбад: Жеті теңіз туралы аңыз» (2003) атау кейіпкері қазынаны табу үшін сапарға аттанады, ал оның ең жақсы досы Сиракузда қалады. Егер ол қайтып оралмаса, оның орнына өлім жазасына кесіледі; ол қайта оралады және екеуі де құтқарылады. Бұл оқиға анимациялық серияның бір бөлімінде қайталанады – «Мифтік жауынгерлер: Аңыздың сақшылары».