Кіріспе

17 ғасырдағы ағылшын мемлекет қайраткері сэр Уильям Ковентри (4 қазан 1627 – 23 маусым 1686) – ағылшын мемлекет қайраткері.

Ерте өмірі және Азамат соғысы

Уильям лорд-кипер Томас Ковентридің, 1-ші барон Ковентридің екінші әйелі Елизавета Алдерслиден туған ұлы болды. Ковентри он төрт жасында Оксфордтағы Королева колледжіне оқуға қабылданды. Ағылшын азамат соғысының басталуына байланысты оқуын тоқтатуға мәжбүр болды, бірақ сэр Джон Брэмстонның сөзіне қарағанда, ол жас кезінде жақсы тәрбиеші болған және саяхаттары арқылы француз тілін еркін меңгерген. Соғыс кезінде ол жас болғанымен, Кларендон оның армияға қосылып, жаяу әскер бөліміне басшылық еткенін және көп ұзамай Францияға кеткенін жазды. Ол Англияға қайтқанға дейін, шетелден көмек алу және жаңа әскер құру үмітінен айырылғанша, онда қалды және түрлі роялистік сындардан қашып жүрді. 1660 жылы монархияны қайта орнату мүмкіндігі туғанда, Ковентри Бредаға асығып, Йорк герцогы Джеймстің (Англияның Лорд-Адмиралы) хатшысы болып тағайындалды және Карл II Лондонға жеңіспен кірген кезде патшалық процессияны басқарды.

Монархияны қалпына келтіру

Ковентри 1661 жылы Ұлы Ярмут округінен қалпына келтіру парламентіне сайланды, 1662 жылдың мамырында теңіз флоты комиссары болып тағайындалды және 1663 жылы Оксфорд университетінде азаматтық құқық докторы атанды. Оның зор қабілеті парламентте тез танылды, ал ресми лауазымдағы ықпалы айтарлықтай болды. Оның тағайындалуы Йорк герцогының жеке хатшысы емес, адмиралтейство хатшысы болды және бұл оған үлкен пайда әкелді. Энтони Вуд оның 60 000 фунт стерлингтен астам қаржы жинағанын мәлімдейді. Оған қарсы теңіз әкімшілігінде, әсіресе голланд соғысы кезінде сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар келтірілді, бірақ мұны растайтын нақты дәлел жоқ. Сэмюэл Пеппс күнделігінде Ковентридің әкімшілік шеберлігіне және реформалар мен үнемдеуге деген ынтасына куәлік етеді; Ковентриге деген оның тұрақты мақтауы басқа әріптестеріне қатысты сынды пікірлерінен өзгеше, оларды көбінесе "алаяқтар" немесе "ескі ақымақтар" деп атады. Ковентридің қабілеті мен күші теңіз күштерінің күйреуін тоқтатуға көмектеспеді, себебі бұл негізінен қаржылық басқарудың нашарлығы мен дұрыс емес тағайындамаларға байланысты болды.

16651669 жыл

Ковентри 1665 жылы Голландия соғысы үшін жауапкершілікті толығымен жоққа шығарды, оның бұл мәлімдемесін Пепис қолдады; бұл оның жақсы белгілі саяси көзқарастарына қайшы келді. Соғыс оның беделін күшейтті, ал 1665 жылғы 3 маусымда Лоустофт шайқасынан кейін ол рыцарь атанып, жеке кеңесші (26 маусым) болып тағайындалды және кейін Сыртқы істер комитетіне қабылданды. 1667 жылы ол қаржы реформаларын жүзеге асыру үшін қазыналық кеңесіне мүше болып кірді. Пепис 1667 жылғы 23 тамызда: «Сэр Уильям Ковентри – нағыз жігіт, ол келгенше ештеңе істелмейді» деп жазды, ал 1669 жылы оны қызметтен шеттетуге байланысты Альбемарл герцогы, бейтарап сыншы емес, «енді ештеңе дұрыс болмайды» деді. Оның тағайындалуы сол жылы Чатемдегі теңіз апатын, Медуэйге жасалған шабуылды және 1672 жылғы ұлттық банкроттықтың алдын алуға жеткіліксіз болды. Ковентридің беделінің артуы, ең алдымен, жас буынды ұнатпайтын және оларға қарсы шығатын Лорд-канцлер Кларендонның қызғанышын тудырды. Ковентри бұған наразы болды. Ол Кларендонға қарсы сәтті шабуылдың бастамашысы болды, бірақ Кларендон оны ешқашан кешірмегендіктен, оның импичментіне қатысудан бас тартты. Кларендон отставкаға кеткеннен екі күн өткен соң (31 тамыз), Ковентри теңіз күштерімен байланысын үзу ниетін жариялады. Кларендонның құлауына себепкер болғандықтан, ол жаңа билік пен беделге ие болды және тәждің бірінші министрі болады деп күтілді. Ковентри тек қазыналықтағы лауазымын сақтап қалды, ал оның орнына патшаның сүйіктісі, 2-ші Букингем герцогы, Джордж Виллиерс, қабілетсіз және адал емес болғанымен, жарқын адам келді. Екеуінің арақатынасы тез арада нашарлады. Бэкингем Сэр Уильямның іске деген тұрақты назарын сынай көзбен қарады және Кларендонның импичментіне қарсы болғанына ренжіді. Ковентри беделін жоғалтып, министрлер кеңесінен шеттетілді. Оның мансабы енді толығымен Йорк герцогының қолдауына байланысты болды: бірақ, ирониялық жайт, Ковентри Кларендонды құлату арқылы герцогтің, Кларендонның күйеуінің ұлы және басты қолдаушысының беделін әлсіретті. Соңында, 1669 жылдың наурыз айында Ковентри Букингемге Сэр Уильямды мазақтайтын пьеса жазғаны үшін шақырды. Шақыру туралы хабар герцогтің екіншісі арқылы билікке жетті, ал Сэр Уильям 3 наурызда Тауэрде тұтқындалды және кейіннен жеке кеңестен шығарылды. 11 наурызда оның орнына Букингемнің сүйіктісі Сэр Томас Осборн тағайындалды, ал 21 наурызда ол Тауэрден ұятпен босатылды. Оның жұмыстан шығарылуының нақты себебі – Карлдың Францияға бағыну саясатын қабылдауы және Нидерланды мен протестанттық мүдделерді тастап кетуі болды. Ковентридің құлауына алты апта қалғанда, Чарльз, Джеймс, Арлингтон, Клиффорд және Арундел арасында конференция өтті, нәтижесінде бір жарым жылдан кейін Довер шарты жасалды. Сэр Уильям Францияға деген тұрақты қарсылығымен және протестантизмге деген адалдығымен мұндай жоспарларға күшті қарсылық көрсетті. Ол енді ресми өмірден толығымен шеттетілді, бірақ Парламенттегі беделін сақтап, үкіметтің реакциялық және қатаң саясатын айыптаған партияны жетекшілік етті, оның беделі жұмыстан шығарылуынан кейін одан да артты.

1670-жылдар

1673 жылы «Ағылшынның Уайтхоллдағы жеке кабинадан Ұлы Ұлт Кеңесіне, Отанын шын сүйетін адамның шақыруы» атты памфлет бес рет жарық көрді. Анонимді еңбек жалпыға бірдей сэр Уильямға жатқызылды және французтық байланысқа қатысты оның пікірлерін күшті түрде көрсетеді. Ұлы мәселеде, ол прерогатива мен бостандықтың шектерін талқылаудан бас тартып, патшаның кешірім беру билігі парламент сессиясы кезінде жарамсыз деп мәлімдеді, сондай-ақ декларацияның мақұлдаған мақсатына қарамастан, оның жолын сынады. Ол Тест заңын қолдады, бірақ үкіметке қарсы туған наразылық толқынында саясаткерге лайық мұңғажайлықты сақтап, министрлерге жеке шабуылдар жасаудан бас тартты, бұл оның жүрегі туысы Джордж Савилл сияқты оның беделін түсірді. Сол жылы ол Франциямен одақтасуға қарсы шықты. Ол Сэмюэл Пепистің 1673 жылы сайланған Палатаға отыру құқығын ынталы түрде қолдап, Пепистің римдік католик екені туралы негізсіз талаптарды әжуалады, оның адалдығын бағалады. 1674 жылдың жазында ол тағы да сарайда қабылданды. 1675 жылы ол екі палатадан римдік католиктерді шығару туралы заң жобасын, сондай-ақ Палатаны мемлекеттік қызметкерлерге жабу туралы шараны қолдады; сонымен қатар француздық байланысқа қарсы күресте белсенділік танытып, үкіметтің француз әскерін жинауға ынталандыруын айыптады. 1677 жылдың мамырында ол голландтық одаққа дауыс берді. Көптеген замандастары сияқты, ол 1678 жылы католиктердің қастандық туралы әңгімеге сенеді. Ковентри бірнеше рет жоғары сот тағайындауларынан бас тартты және 1679 жылдың сәуірінде сэр У. Темплдің жаңадан құрылған кеңесіне енбеді.

1680 жылдар

Шектен шығару мәселесінде ол бастапқыда шектеу саясатын қолдады, ал зейнетке шыққаннан кейін, қалыпты партияның басшысы болған немере інісі Галифаксқа, ол сақтық пен шыдамдылықты ұсынды және оппозицияның кейіннен тудырған кері әрекетінің нәтижесінде бәрінің құлап кетуіне өте қайғырды. Ол жаңа парламентқа сайланудан бас тартты және Оксфордширдегі Витни қаласының жанындағы Минстер Ловеллдегі шалғайдағы үйіне кетіп қалды. 1686 жылдың 23 маусымында, Тунбридж Уэллс маңындағы Сомерхиллде, үйленбеген күйінде қайтыс болды, ол денсаулығын жақсарту үшін сонда барған еді. Ол Пенхёрст қаласындағы Әулие Жохан Денщеруші шіркеуіне оның есіміне ескерткіш орнатылды. Өсиетімен, оның қосылуы аз шығынмен өткізілуін бұйырды, сондай-ақ Англиядағы француз протестанттарына 2000 фунт стерлинг, ал Алжирдегі Барбарий қарақшыларының қолындағы тұтқындарды босатуға 3000 фунт стерлинг қалдырды. Өлімінен аз бұрын ол алпыс құлды босатуға ақша төлеген еді. Ол отбасы арасында өте жақсы көріліп, құрметтелді, оның немере інісі Генри Савилл оны "біздің ең жақын ағамыз және теңдесі жоқ досымыз" деп жылы лебіздермен еске алды.

Бағалау

Британ энциклопедиясының он бірінші басылымында Ковентридің өмірбаянын жазған Филип Чесни Йорк былай деді: «Сэр Уильям Ковентри ұлттық басқаруда оның еңбегі мен ерекше қабілеті оған толық құқық бергеніне қарамастан, лайықты орнын ешқашан иеленбесе де, оның қоғамдық өмірі және хат-хабарлары оны замандастарының арасынан бірінші дәрежелі мемлекет қайраткері ретінде ерекшелендіруге жеткілікті. Лорд Галифакс өзінің құрметті ұстазынан үкіметтің принциптерін алған, ал олар оның өзінің керемет интеллектуалдық қабілеттері, жаңашылдығы және қиялы арқасында одан да күшті әсерге ие болды. Галифакс оған теңіз күшіне деген қызығушылығын және күшті теңіз күшінің қажеттілігін қарыздар болды. Францияға деген қарсылығы, діни төзімділігі және кең көзқарастары, бірақ берік протестанттық нанымы да сол көзден туындағаны сөзсіз. Сэр Уильям – алғашқы «Trimmer» болды». Ол өзінің жүйсін Томас Тиннеге, 1-ші Веймут виконтына, «Триммердің мінез-қалпы» еңбегінің авторлығын жоққа шығарып жазған хатында: «Мен өзімді тік отырып, екі жаққа да тым көп бұрылып қайықты құлатпайтын «trimmer» екенімді мойындаудан ұялған емеспін», – дейді. Ол «Trimmer»лердің партияға деген наразылығын бөлісті, Галифаксты қарсыластарының қарсылығына ықпал ету үшін емес, ұлттық негізге ұстануға шақырды, ол соңында жеңіске жететін еді. Оның сақтығы, қайтаруға келмейтін нәрселерді істемеуге дайындығында көрінді. Ерекше тәуелсіздік рухы, партиялық шешімдерге бағынбаған кең ойлылық, ұлттық ақылсыздық жұқпасынан қорғалған салауаттылық – аға мен жүйсінге бірдей тән еді. Сэр Уильям Ковентридің мемлекеттік басқару тұжырымдамалары, жүйсінінің басшылығымен, болашақ революциялық келісімге зор ықпал етті және ағылшын саяси дамуы мен прогресінің маңызды шарты болып қала берді.