Кіріспе

Ағылшын саясаткері (1611–1651)

Жеке мәліметтер

Иретон Ноттингемширдегі Аттенбородан шыққан неміс Иретонның үлкен ұлы болды және 3 қарашада 1611 жылы Сент-Мария шіркеуінде крещениеден өтті. Ол 1626 жылы Оксфорд университетінің Тринити колледжінің қарапайым студенті болды, 1629 жылы өнер бакалавры атағын алып, сол жылы Мидл Темплге қабылданды.

Ағылшын азаматтық соғысы

Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда ол парламенттік армияға қосылып, 1642 жылдың қазан айында Эджхилл шайқасында және 1643 жылдың шілдесінде Гейнсборо шайқасында күресті. Ол Оливер Кромвельдің Элли аралының губернаторының орынбасары болып тағайындалды және Йоркшир науқанында және Ньюберидің екінші шайқасында Манчестер графының басшылығымен қызмет етті, кейіннен графқа қарсы қабілетсіздік туралы Кромвельдің айыптауларын қолдады. 1645 жылдың маусымында Насеби шайқасы алдындағы түні Иретон роялистер армиясын күтпеген шабуылға ұшыратып, көптеген тұтқынға алды. Ертесі күні Кромвельдің ұсынысымен ол генерал-комиссар болып тағайындалды және сол қанатқа қолбасшылыққа бекітілді, ал Кромвель өзі оң қанатты басқарды. Иретон басқарған қанат Принц Руперттің қарқынды шабуылынан толыққанды түрде жеңіліске ұшырады, Иретон жараланып, тұтқынға алынды, бірақ Кромвель шабуыл жасап, роялистерді жеңіп, Иретонды қоса тұтқындарды босатып алды. Иретон 1645 жылдың қыркүйегінде Бристольді қоршауға қатысты және патшалық билікті құлатуға әкелген келесі науқанға қатысты. 1645 жылдың 30 қазанында Иретон Эпплби округінен парламент депутаты болып сайланды. 1646 жылдың 15 маусымында Оксфордты қоршау кезінде ол Оливер Кромвельдің үлкен қызы Бриджит Кромвельге үйленді. Бұл неке Иретонның мансабын Кромвельдікіндей етіп жақын қылды.

Монархияның болашағы туралы саяси көзқарастар мен пікірталастар

Иретон бастапқыда орташа көзқараста болды. Путни дебаттарында ол экстремизмге қарсы шықты, республикашылар мен левеллерлердің пікірлерін ұнатпады, оларды қоғамның негіздері үшін тәжірибесіз және қауіпті деп есептеді, және король, лордтар мен палаталар конституциясын сақтап қалуды қалады. Ол армияның Парламентпен келіссөздерінде және король Карл I-мен кездесулерде осыны қорғады, сондай-ақ әскердің ұсыныстарын жасауға, оның ішінде конституциялық монархияны ұсынған «Ұсыныстардың негіздері» атты манифесті дайындауға ең көп үлес қосты. Ол армия мен парламент арасындағы жарылыстың алдын алуға тырысты, бірақ ол болған кезде корольмен келіссөздерді қолдады, бірақ оның іс-әрекеттері оны беделсіз етті. Соңында Иретон король Чарльзбен келісімге келудің мүмкін еместігіне көз жеткізді, король Уайт аралына қашқаннан кейін оның келесі ұсыныстарын салқын күймен қабылдады және Парламентті оның қатысуынсыз басқаруды құруға шақырды. Иретон екінші азамат соғысында Томас Фэрфакспен бірге Кент және Эссекс өңірлеріндегі науқандарда қызмет етті, бірақ Фэрфакс, лорд-генерал ретінде, кейде емес Иретон, Колчестерде сэр Чарльз Лукас пен сэр Джордж Лизлдің өлім жазасына тартылуына жауапты болды. Король әскердің соңғы ұсыныстарын қабылдамағаннан кейін, Иретон оны сотқа тартуды ынтамен қолдады. Ол Хью Питерспен бірге армияның корольге қарсы мәлімдемесін – «Армияның шағымы» құратын болды. Ол Парламентті қайта сайлаудың орнына тазалауды қолдады және «Халықтың екінші келісіміне» қол қойды. Ол корольдің сотына қатысты және өлім жазасына қол қойған комиссарлардың бірі болды.

Ирландиялық науқан және өлім

Иретонның полкі жеребе арқылы Кромвельдің Ирландиядағы жорығына қатысу үшін таңдалды. Иретон 17 тамызда 1649 жылы Кромвельден екі күн кейін Дублинге 77 кемеде әскер мен жабдықтарымен келді. Иретон генерал-майор болып тағайындалды және Ирландияның оңтүстігін бағындырғаннан кейін Мюнстердің Лорд-президенті болды. Ол Джон Кукпен бірге Ирландия заңын реформалау, ағылшын тіліне аудару және ағылшын заңдарының жаңа үлгісін жасау туралы нұсқау алды. 1650 жылдың мамыр айында Кромвель Шотландияға шабуыл жасауға дайындалып жатқан парламенттік күштерге басшылық ету үшін Англияға қайта шақырылды, ал Иретон Ирландиядағы Жаңа үлгідегі армияның басшылығын иеленді, ол елді толық бағындыру үшін Лорд-депутаттың құқықтары мен өкілеттіктерімен бірге келді. Ол осылай істеді, әскери шеберлігімен қатар, әдістерінің қатыгездігімен де көзге түсті. 1650 жылдың ортасында Иретон мен оның командирлері екі мәселеге тап болды. Бірі – Ирландия Конфедерациясы мен Роялистердің бақылауындағы қалған қалаларды басып алу. Екіншісі – ирландтық шайқасшылар тори деп аталатын олардың жабдықтау желілеріне шабуыл жасаған ауылдағы партизандық соғыстың күшеюі. Иретон ирландтық католиктер үшін жеңіл шарттарды жариялауға және олардың қарсыласуын тоқтатуға шақырып, Англия Парламентіне жүгінді, бірақ одан бас тартты. Бас тартудан кейін оның алғашқы әрекеті 1650 жылдың маусым айының басында Уиклоу тауларына қарсы партизандық экспедиция ұйымдастыру болды, ол Оңтүстік-Шығыс Ирландиядағы Уотерфордты қоршау үшін жабдықтау желілерін қамтамасыз етуге бағытталған. Иретон 1650 жылдың тамызында Уотерфордты капитуляцияға мәжбүрледі. Иретон қабырғаларға жеткізу үшін жүйелі түрде траншеялар салды және қаланы жабдықтауға жол бермеу үшін парламенттік флотты қаладан тыс орналастырды. Томас Престон үш айлық қоршаудан кейін Уотерфордты тапсырды. Содан кейін Иретон қазан айында Лимерикке жетті, бірақ суық пен нашар ауа райына байланысты қоршауды тоқтатуға мәжбүр болды. 1651 жылдың басында Иретон партизандарды баспанаға алған аудандарды жүйелі түрде азық-түліксіз қалдыруға бұйрық берді – сол жылдың соңында Ирландияда ашаршылыққа әкеп соқтырған күйдірілген жер саясаты. Иретон 1651 жылдың маусымында Лимерикке оралды және қаланы бес ай қоршады, ол 1651 жылдың қазан айында капитуляциялады. Сонымен қатар, парламенттік күштер Галвейді қоршауға алды, ал Иретон сол қаланы қоршап тұрған Чарльз Куттің басшылығын тексеруге аттанды. Иретонның басшылығының физикалық жағдайына байланысты ауырып қалды. Лимерикті бағындырғаннан кейін, Иретон қаланың қорғанысы үшін алдерман Томас Стрич, епископ Турлоу О'Брайен және ағылшын роялистік офицері полковник Феннелл сияқты Лимериктің көрнекті тұлғаларын асып өлтірді. Ол сондай-ақ ирландтық командир Хью Дуб О'Ниллді асып өлтіруді қалады, бірақ Эдмунд Лудлоу Иретонның өлімінен кейін бұйрықты жойды. Иретон қалада тараған обаға шалдығып, 26 қарашада қайтыс болды. Оның қазасы Кромвельді қатты қайғыға батырды және ол Англияның Ұлтастығы үшін үлкен шығын деп есептелді. Оның өлімі туралы ирландтық шіркеу және ағылшын роялистік дереккөздерден әртүрлі әңгімелер жеткізілді. Осылайша, Иретонның өлімі епископ О'Брайенді асып өлтіргені үшін құдайдың жазасы ретінде бейнеленді, ол өлімінен бұрын Иретонды Жаңа үлгідегі армияның қырғындарында жауап беруге шақырған; Хиберника Доминикан өлім төсегінде Иретонның "жеке мазақтап: "Мен ешқашан бұл епископты өлтіруге кеңес бермедім; ешқашан, ешқашан; соғыс кеңесі мұны жасады, мен бұл папалық епископты ешқашан көрмегенімді қалаймын". Осыған орай, ағылшын кавалерия офицері Филип Уорвиктің естеліктерінде Иретонның соңғы сөздері: "Қан! Қан! Менің көбірек қанға зәрулігім бар!". Иретонның Вестминстер аббаттығындағы жерлеу рәсімінде Джон Уотсон және басқалар патшалық қаруын Ұлтастықтың жаңа қаруымен ауыстырған жаңа табардтар киді.

Отбасы

Әйелі Бриджит Кромвеллден Иретонның Генри Иретон (шамамен 1652–1711 жылдары) және төрт қызы болды. Олардың бірі, Бриджит Бендиш (1670 жылы Томас Бендишке үйленді), Генри сияқты 1683 жылғы Рай-хаус құйрығында (заговорда) кінәлі болды делінеді. Иретонның жесірі Бриджит кейін генерал Чарльз Флитвудқа үйленді. Тағы бір қызы Элизабет Томас Полхиллге тұрмысқа шықты, олардың ұлы Дэвид Полхилл болды.

Өлімнен кейін өлім жазасы

1661 жылғы 30 қаңтарда, 1660 жылғы ағылшын монархиясының қайта орнатылуынан кейін, Карл II Иретонның денесін Вестминстерден эксгумациялап, оны Кромвель мен Джон Брэдшоутің денелерімен бірге, олардың әкесінің өлім жазасына қол қойғаны үшін жаза ретінде, өлгеннен кейін жазалады. Күннің таңдалуы символдық болды, ол Карл I-нің өлім жазасына кесілген күнінің 12 жылдығымен сәйкес келді.

Шығармалық бейнелер

1970 жылғы "Кромвелл" фильмінде Майкл Джейстон Иретонды Чарльз I-ді жек көретін, бірақ ізгі ниетті манипулятор ретінде бейнелейді. Ол Кромвеллді оның бастапқыда қажетсіз және мүмкін емес деп санайтын іс-әрекеттерге итермелейді, бірақ кейіннен Кромвелл соларға ұмтылады. Иретонның осы нұсқасы корольді жамандап, Кромвелл бұл қадамның қажеттігіне көз жеткізбей тұрып, Англияны азамат соғысына тартуға дайын. Фильмде Кромвель мен ол сонымен қатар Карл I соғысқа дейін тұтқындауға тырысқан бес депутаттың арасында (бірақ шындығында олар тұтқындалмаған), ал король өлім жазасына кесілгеннен кейін Кромвель оны тым жоғары мақсатты деп сөккен. Фильмде Иретонның Кромвеллдің қызы Бриджитке үйленгені туралы ештеңе айтылмайды. Айретон Розмари Сатклифтің 1953 жылғы "Симон" тарихи романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде суреттелген. Иретон Джон Аттенбороның 1987 жылғы "Тағдыр – біздің таңдауымыз" тарихи романының басты кейіпкері. Роман Иретонға көбінесе жағымды баға береді, оның 1650-51 жылдардағы Лимерик қоршауынан кейін Хью О'Ниллдің өмірін сақтаудағы рөлін баса көрсетеді.