Кіріспе

Коминтерн агенті, 1920 жылдары Қытайдағы Гоминьдан кеңесшісі ретінде танымал Михаил Маркович Грузенберг, Бородин лақап атымен белгілі (9 шілде 1884 – 29 мамыр 1951), – большевиктік революционер және Коммунистік Интернационал (Коминтерн) агенті. 1920 жылдары Қытайда Сунь Ятсен мен Гоминьданның (КМТ) кеңесшісі болды. Ресей империясының (қазіргі Беларусь) ауылдық аймағында еврей отбасында дүниеге келген Бородин он алты жасында Жалпы еврей еңбек бундасына, ал 1903 жылы большевиктерге қосылды. Революциялық қызметтері үшін тұтқындалғаннан кейін Бородин Америкаға қашып, Вальпараисо университетінде оқыды, отбасын құрды және кейін Чикагода орыс еврей иммигранттары үшін ағылшын тіліндегі мектеп ашты. 1917 жылы Қазан революциясы жемісті аяқталған соң Бородин Ресейге оралды және жаңа Кеңес үкіметінде түрлі лауазымдарда қызмет етті. 1919 жылдан бастап Коминтерн агенті ретінде большевиктік революциялық идеяларды тарату үшін әртүрлі елдерге сапарлады. 1923 жылы Владимир Ленин Бородинді Қытайға Коминтерн миссиясын жетектеуге тағайындады, оған Сунь Ятсен мен оның Гоминьданына көмектесу міндеті жүктелді. Сунь Ятсеннің қайтысынан кейін Бородин Солтүстік экспедициясын жоспарлауға көмектесті, содан кейін Уханьдағы КМТ-ның солшыл үкіметін ынталы түрде қолдады. Гоминьданнан коммунистерді қуғаннан кейін Бородин 1927 жылы Кеңес Одағына қайта оралуға мәжбүр болды және өмірінің соңына дейін онда тұрды. Ол Кеңес үкіметінде түрлі лауазымдарда жұмыс істеді, сондай-ақ ағылшын тіліндегі «Москва Ньюс» газетін құруға көмектесті, оның бас редакторы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес ақпарат бюросының бас редакторы қызметін де атқарды. 1940 жылдардың соңында Кеңес Одағында антисемитизм күшейген кезде Бородин тұтқындалып, түрме лагеріне жер аударылды. 1951 жылы қайтыс болды және 1964 жылы толыққанды ақталуға ие болды.

Ерте өмір

Бородин Михаил Маркович Грузенберг (Михаи́л Ма́ркович Грузенберг) 1884 жылғы 9 шілдеде Ресей империясының Яновичи қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Ол өте жас кезінде Батыс Двина өзенінде қайықшы болып жұмыс істей бастады, Витебск, Двинск және Рига қалалары арасындағы өзеннің бөлігін басып өтті. Кейін Ригаға көшіп, қаладағы портта жұмыс істеп жүріп, орыс тілінің кешкі мектептеріне қатысты. 16 жасында Жалпы еврей еңбек бундасына қосылып, 1903 жылы Владимир Лениннің большевиктеріне адалдығын ауыстырды. Ол Ленинмен тығыз байланыста болып, идиш, неміс және латыш тілдерін білуін империяның солтүстік-батыс аймағында большевиктер агенті ретінде пайдаланды. 1904 жылдың ортасында Швейцарияға жер аударылған Ленинмен кездесуге баруға бұйрық берілді. 1905 жылғы 9 қаңтарда Санкт-Петербургте патша әскерлері қарусыз наразылық білдіргендерді қырғынға ұшыратқан "Қанды жексенбі" оқиғасынан кейін Бородин Ресейге оралып, Ригада революциялық қызмет ұйымдастырды, содан кейін Тампереде өткен большевиктер конференциясына қатысуға таңдалды, онда Иосиф Сталинмен кездесті. 1906 жылы Стокгольмде өткен Ресей социал-демократиялық еңбек партиясының 4-ші съезіне қатысты. Сол жылы Санкт-Петербургте патша полициясы оны ұстады, Сібірге немесе Еуропаға жер аударудың бірін таңдау мүмкіндігі берілді. Бородин елден кетуді жөн көрді. Қазан айында Лондонға жетті. 1907 жылы Америкаға, алдымен Бостонға, содан кейін Чикагоға келді. Ол Индианадағы Вальпараисо университетінде оқыды, Джейн Аддамстың Халл Хаусында иммигрант балаларға ағылшын тілін үйретті, содан кейін орыс еврей иммигранттары үшін өзінің мектебін ашты, ол кейіннен табысты кәсіпорынға айналды. АҚШ-та болған кезінде Бородин Америка Социалистік партиясымен байланыс жасағанмен, сонымен бірге иммигранттар қауымдастығында ресейлік революциялық қозғалысты қолдады. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін 1918 жылдың шілдесінде Ресейге оралып, Ресей Совет Республикасының Сыртқы істер халық комиссариатында жұмыс істей бастады. Бірнеше айдан кейін ол Лениннің "Америкалық жұмысшыларға хат" атты үгіт-насихат хабарын жеткізу үшін Америкаға оралды. Ол сондай-ақ Джордж Крилдің Қоғамдық ақпарат жөніндегі комитетімен бірлескен үгіт-насихат науқанын ұсынды, бірақ ол жоба іске аспады. Американың жаңа кеңес үкіметін сынауына көңілі толмаған Бородин американдықтармен ынтымақтастық жасау үмітін жоғалтып, Ресейге қайтты. Содан кейін ол Стокгольмге көшіп, онда американдық жазушы Карл Сандбургпен кездесіп, большевиктер төңкерісін талқылады. 1919 жылғы наурызда Бородин Коммунистік Интернационалдың (Коминтерн) бірінші съезіне Мәскеуде қатысты. Съезден кейін ол өзінің алғашқы Коминтерн тапсырмасын орындады, жалған мексикалық дипломатиялық паспортпен саяхаттады. Бородин Еуропаның түрлі елдерін аралап, швейцариялық банктегі шотқа кеңес қаражатын салып, Америкада коммунистік партиялар құруды қаржыландыруға тырысты. Содан кейін ол Санто-Домингоға сапар шегіп, Нью-Йоркке билет алды, ол 1919 жылдың тамызында келді. Оның миссиясы американдық билік органдарына белгілі болғандықтан, ол келгеннен кейін тергеу бюросы оны қысқа уақытқа ұстады. Бостандыққа шыққаннан кейін ол бұрынғы үйіне, Чикагоға барды, онда Америка Социалистік партиясы солшыл қанаты мен "регулярлар" арасында дау болып жатты. Солшылдар коммунистік партия құруды және Коминтернге қосылуды қаласа, "регулярлар" оған қарсы болды. Бородин өзінің іс-әрекеті бақыланып отырғанын білгендіктен, Америкада жасырын өмір сүрді және 1919 жылдың 4 қазанында Мексика шекарасын кесіп өтті. Мексикада ол үнді революционері М. Н. Роймен, американдық жазушылар Карлтон Билс пен Майкл Голдпен және американдық коммунист Чарльз Филлипстің кездесті. Бородин Ройге орыс революциясы мен коммунизм туралы айтып берді, оның ықпалымен ол коммунистік нанымдарды қабылдады. Олар бірлесіп Мексика Коммунистік партиясын құрды. Мексикада болған кезінде Бородин Ройдің іс-қимылдары туралы Ленинге хабарлама жіберді, ол оны 1920 жылдың шілде-тамыз айларында Мәскеуде өтетін Коминтерннің 2-дүниежүзілік конгрессіне қатысуға шақырды. 1919 жылдың желтоқсан айында Мексиканы тастап, Бородин, Рой және Филлипс Батыс Еуропаға сапар шекті, онда конгреске дейін коммунистік идеяларды таратуды көздеді, әсіресе Испанияда коммунистік партия құруға үміттенді. Конгреске дейінгі апталарда Мәскеуге келген Бородин Ройді Ленинмен таныстырды, содан кейін ол Коминтернде маңызды тұлғаға айналды. Кейін Бородин "Джордж Браун" деген атпен Ұлыбританияға оралды, онда революцияның сәтсіздікке ұшырауының себептерін анықтау және Ұлыбритания Коммунистік партиясын қайта ұйымдастыру тапсырылды. Бірнеше ай бойы жасырын қызмет атқарғаннан кейін, ол 1922 жылғы 29 тамызда Глазгода иммиграция ережелерін бұзғаны үшін алты айға түрмеге жабылды, бірақ оның саяси миссиясы белгілі болды. Содан кейін ол Ресейге депортацияланды. Мәскеуге келгеннен кейін Ленин оған Қытайға Коминтерн миссиясын басқаруға тағайындалғанын хабарлады. 1923 жылдың соңында Бейжіңге жетіп, 6 қазан күні Сунь Ятсеннің революциялық үкіметі орналасқан Гуанчжоуға келді.

Сунь Ятсеннің кеңесшісі (1924-1925)

Сунь Ятсен Коминтернден көмек сұрағаннан кейін Бородинге кеңесшілер тобын Гуанчжоуға жіберу тапсырылды, онда Сунь Конституцияны қорғау қозғалысынан кейін революциялық үкімет құрған болатын. Бородин қытай тілін білмеді, сондықтан екеуінің арасындағы әңгіме ағылшын тілінде өтетін болды. Осы кезде онымен бірге болашақ вьетнамдық коммунистік көшбасшы Хо Ши Мин болды, ол сол кезде оның хатшысы қызметін атқарды. Бородин өзінің орыс тегін жасыратын, америкалық орталық аймақтың айқын акцентімен сөйлейтін еді, бұл оған Гоминьданның (КМТ) ағылшын тілінде сөйлейтін және американдық білім алған басшылығымен оңай қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берді. Гуанчжоуға келген кезде Юджин Ченмен кездесіп, кейін жақын дос болған Бородин Суньнің үкіметі құлаудың алдында тұрғанын көрді. КМТ-ның бір бөлігінде большевиктерге қарсы сезімдер, кең таралған жемқорлық, сондай-ақ әскери феодалдар мен Бейжіңдегі Бэйян үкіметінің қаупімен күрескен Бородинге Гоминьданды күшті революциялық күшке айналдыру міндеті жүктелді. Кеңесші ретінде Бородин КМТ-ның басты кемшілігі – халықтың қолдауын алмауы екенін анықтады. Ол Суньнің КМТ-сы мен жаңадан құрылған Қытай коммунистік партиясы (ХКП) арасында Бірінші Біріккен майдан туралы келіссөздер жүргізді, сол кезде бар болғаны 300 мүшеден тұратын партияны одақтың ұзақ мерзімді мүддесіне ие екеніне көндірді, себебі бұл қалалық және ауылдық жұмысшыларды ұйымдастыруды жеңілдетеді. Бородиннің басшылығымен екі партия да лениндік демократиялық централизм принципі бойынша қайта ұйымдастырылды, сондай-ақ жаппай ұйымдастыру үшін оқу институттары құрылды, мысалы, жас Мао Цзэдун қызмет еткен шаруалар институты. 1924 жылдың мамырында Бородин және оның көмекшілері Чан Кайшының басшылығымен Ұлттық революциялық армияның (ҰРА) офицерлерін даярлаған Вампоа әскери академиясын құрды. Ол кеңес қару-жарағын жеткізіп беруді ұйымдастырды және КМТ-ның орта таптық элементтері мен радикалды ХКП арасында тепе-теңдік сақтады. 1923 жылдың қараша айында көтерілісші генерал Чэнь Цзюнминнің күштері Суньнің Гуанчжоудағы базасына қауіп төндірген кезде Бородин қаланы қорғау үшін халықты жұмылдыруды ұсынды. Осы мақсатқа жету үшін ол жер иелерінің жерлерін жергілікті шаруаларға қайта бөлуді, қалалық жұмысшылар үшін сегіз сағаттық жұмыс күнін және ең төменгі жалақыны ұсынуды ұсынды. Сунь одақтастарының қарсылығына байланысты жер реформасын қабылдамады, бірақ ұсыныстарға принцип бойынша келісіп, орнына 25% жалға төлеуді ұсынды. Нәтижесінде Суньнің әскери күштері көтерілісшілерді ығыстыра алды, ал жалға төлеуді азайту туралы ұсыныс іске аспады. 1924 жылы КМТ басшылары коммунистік партияның ықпалынан шаршады. Бородинге бұл мәселе бойынша сұрақ қойылғанда, ол кеңестік көмектің жалғасуы коммунистермен ынтымақтастыққа байланысты екенін мәлімдеді. Алайда, ХКП-ның жетекші тұлғалары, соның ішінде Мао Цзэдун, ынтымақтастықты тоқтатуды жақтады. Бородин оларға Біріккен майданға қатысу қажетті және күтілетін екенін түсіндірді. КМТ-ны қолдайтын американдықтардың бір тобы Сунды партиядағы кеңестік ықпалдың өсу қаупі туралы ескертуге тырысқанда, олар Суннан Бородиннің нақты атын білуін сұрап, оның еврей екенін меңзеп сұрақ қойды, ал Сунь "Лафайетт" деп жауап берді. 1924 жылдың соңында Бородин "христиандық генерал" Фэн Юсянмен кездесуге барды, оны Гоминьдан қатарына қосуға тырысты. Фэн мен Бородин жақсы қарым-қатынаста болды, және Фэн осы кезде КМТ-ға қосылмаса да, КМТ пропагандашылары мен агитаторларына өз әскеріне кіріп, оның ісіне қолдау көрсетуге рұқсат берді.

Сунның өлімінен кейін: Солтүстік экспедиция (19251927)

1925 жылы Сун қайтыс болғаннан кейін радикалдық шаруалар мен жұмысшылар қозғалысының өсуіне ҚКП қолдау көрсетуін жалғастырды, бірақ КМТ-дегі көптегендер оған қарсы болды. КМТ-ның солшыл қанаты 1925 жылғы 30 мамырда Шанхай халықаралық басқару аймағының британдық полициясы қытайлық наразылық білдірушілерге оқ атқаннан кейін туған империализмге қарсы қозғалыс ортасында Кантон-Гонконг ереуілімен күшейді. Бородин былай деп жазды: "[Кантон-Гонконг ереуілі] шын мәнінде экономикалық ереуіл емес еді. Бұл империализмге қарсы қозғалыстың мәні және оның ең белсенді көрінісі болды. Оның Ұлыбританияға бағытталғандығы ерекше саясат мәселесі емес еді. Егер Формоза немесе Филиппин болғанда, ол Жапонияға немесе Америкаға қарсы бағытталатын еді. Бұл таза саяси ереуіл болды". Солшылдардың ықпалы күшейген осы ахуалда, 1925 жылғы қарашада коммунизмге қарсы КМТ мүшелерінен құралған "Батыс таулар тобы" Пекинге жақын жерде бас қосып, Бородиннің КМТ-мен қарым-қатынасын тоқтату және барлық коммунистерді партиядан шығару туралы декларация жариялады. Бұл жариялау ешқандай нәтиже бермеді, содан кейін Чжан Кайши Бородинді, коммунистерді және КМТ-ның Кеңес Одағымен қарым-қатынасын қорғап ашық хат жазды. Бірақ келесі жылы Бородин Сунның орнына ие болу үшін күресіп жатқан Чжанмен біртіндеп қақтығысқа түсті. Бородин бастапқыда Чжанның Қытайды біріктіруді жоспарлаған Солтүстік жорығына қарсы болды және Чжанның Ұлттық революциялық армиядағы беделінің артуына алаңдады. 1926 жылдың басында Фэн Юсянды және оның Гуоминьцзюньін Гоминьданға қосу үшін тағы бір рет солтүстікке барғанда, Чжан Гуанчжоудағы өзінің беделін нығайтуға дайындық жасады. Бородиннің алаңдаушылығы 1926 жылдың наурыз айында Чжан экспедицияны бастауға қарсы болған қатал солшылдарды тазартуды бастағанда расталды. Тазартудан кейін Бородин Чжанның өтініші бойынша солтүстіктен оралды, келіссөздер жүргізіп, Бірінші Біріккен майданды сақтап қалу үшін шартты келісімге келді. Иосиф Сталиннің ұсынысымен Бородин КМТ-ға кеңес көмегін жалғастыруға және 1926 жылдың шілдесінде басталған Солтүстік жорығын қолдауға келісті. 1926 жылғы қарашада өткен Коминтерн конференциясында Сталин ҚХД-ны қолдауын жалғастыруын түсіндіріп, "қытайлық коммунистердің Гоминьданнан шығуы ең ауыр қателік болар еді" деді, сондай-ақ ҚХП-ның жаңа үкімет арқылы жұмыс істеуі және мемлекет пен шаруалар арасында байланыс құруы қажет екенін айтты. Бородин келісіп, Солтүстік жорығының мақсаты "пролетарлық мемлекет құру емес, бұқаралық қозғалысқа серпін беретін жағдай жасау" екенін атап өтті. Бородиннің пікірінше, Қытай миссиясының мақсаты жұмысшылар, шаруалар, шағын буржуазия және буржуазия одағымен басқарылатын буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңілдету болды, осылайша болашақ пролетарлық революция үшін қажетті жағдай жасау керек. Гуанчжоудағы сол және оң қанаттар арасындағы шиеленіс қарулы қақтығысқа ұшырауы мүмкін болғандықтан, Бородин екі фракцияға да орын беріп, империализмге қарсы қозғалыстың базасын кеңейту қажеттігіне сенді. Осы себепті ол Солтүстік жорығын қолдауға келіскен. Бородин мен Василий Блюхер (қолдану аты "Гален") басқаратын кеңес әскери кеңесшілерінің тобы экспедицияны жоспарлауға жауапты болды. Шың Кайши Ұлттық революциялық армияның бас қолбасшысы болып тағайындалса да, ол операцияны жоспарлау кезеңіне жеке қатыспады. XIX ғасырдың ортасындағы Тайпин көтерілісінің тарихын зерттеген Бородин экспедицияның Шанхай аймағындағы британдық және жапондық мүдделерімен қақтығыстан аулақ болу үшін өнеркәсіптік және сауда орталығы Ханкоуға қарай ішкі аймаққа баруы керек деп шешті. Экспедиция алға жылжыған сайын Бородин КМТ үкіметімен бірге Гуанчжоудан Ханкоуға көшіп барды, ол басқа екі қаламен бірігіп Ухань қаласын құрды. Штаб-пәтерін Нанчаннан Уханға көшіруден бас тартқан Чжан 1926 жылдың желтоқсанынан бастап солшыл басымдықты КМТ үкіметімен біртіндеп қақтығысқа түсті, ал Бородин келесі айда оны ашық түрде жоққа шығарды. Уханьда болған кезінде Бородин Америка және Франция сияқты басқа отаршылдық державаларға қарағанда, антиимпериалистік сезімді Ұлыбританияға қарсы бағыттау стратегиясын қолдады. 1926 жылдың желтоқсаны мен 1927 жылдың қаңтарында Бородиннің кеңесімен жүргізілген британдықтарға қарсы демонстрациялар сериясы Ханкоу мен Цзюцзяндағы жеңілдіктерді...

Қытайдан қашу (1927)

1927 жылы 1 маусымда Сталин Бородин мен М. Н. Ройге, сондай-ақ Уханьда болған, жұмысшылар мен шаруалар армиясын жұмылдыруға бұйрық беретін құпия телеграмма жіберді. Телеграмма ККП саяси бюросының отырысында талқыланды, онда Бородин де, ККП басшылары да оны іс жүзінде қолдануға келмейтін "теңіздің ар жағынан келген қиял" деп сынады. Бородин, Сталиннің ішкі құпияларын жақсы білгендіктен, бұл нұсқауларды олардың сөзсіз жеңілісі үшін жауапкершілікті жүктеуге жасалған амал деп түсіндірді, ал Рой олар ұзақ күткен қытай революциясының қарқынын күшейтетінін сезді. Рой ешкіммен ақылдаспай, телеграмманың мазмұнын Вангке көрсетті, ол оның күйреуіне қатты алаңдады. Телеграмманың жариялануы Вангты оңға қарай итермеледі, ол әкімшілігінен коммунистерді тазартатын және Чжан Кайшымен келісуге шешім қабылдады. Бородинге, барлық совет өкілдерімен бірге, 1927 жылдың шілдесінде Қытайды тастап кетуге бұйрық берілді. Алайда ол әйелі Цзинань түрмесінен босатылғанша кетпеуге ниет білдірді. Сол уақытта Т. В. Сонг оны отбасының үйінде жасырды. Жапондықтар, Шаньдунды өздерінің ықпал аймағына жатқызғандықтан, 12 шілдеде Фанияны босату үшін судьяға пара берді. Ухань үкіметінің басшылары Михаилды ресми түрде шығарып салып, ол 27 шілдеде Уханьнан жеке пойызбен жолға шықты. Оған Сунь Ятсеннің жесірі Сонг Чинлин, Юджин Ченнің ұлы Перси Чен және басқа да орыс және қытай революционерлері ілесіп келді. "Революция Янцзы өзеніне дейін жетеді", - деді Бородин сапар басталғанда журналистке, "егер біреу осы сары өзеннің түбіне сүңгіп кетсе, ол бір қолға толы қираған үміттермен қайта шығады". Одан әрі ол: "Егер келесі қытай генералы Мәскеуге келіп, "Әлемдік революцияға сәлем!" деп айқайласа, бірден ГПУ-ны шақыру керек. Олардың бәрі тек қана мылтықтарды қалайды" деді. Фанья елден өздігінен шығып кеткен кезде, басына сыйақы қойылған Бородин алдымен Чжэнчжоуға сапар шекті, онда оны Фэн Юсян күтіп алды, содан кейін Ганьсу арқылы және Моңғолия арқылы Ресейге бет бұрды. Олар әртүрлі жолмен сапарласа да, Михаил мен Фания 1927 жылдың қазан айында шамамен бір уақытта Мәскеуге жетті.

Кейінгі өмірі

Бородин мен Рой Сталиннің Қытай стратегиясының сәтсіздігі үшін кінәлі деп танылды. Мәскеуге келген соң Ройға Сталиннің қабылдауынан бас тартты, ал кейін Бородиннің көмегімен КСРО-дан қашып кетті. Бородин болса, Сталиннің қорғауында болып, түрлі жұмыстар істеді, оның ішінде Кеңес қағаз және ағаш тресінің директордың орынбасары, фабрика инспекторы, сондай-ақ Еңбек халық комиссариатында Америкадан келген иммигранттармен айналысатын маман болып жұмыс істеді. 1931 жылы ол Қытайдан шығу жолында бірге саяхаттаған Анна Луиза Стронгпен қайта байланысты. Стронг бұрын ағылшын тілінде кеңес газетін шығаруға ниеттенген еді. Бородиннің көмегімен 1930 жылы «Московские новости» газеті құрылды. 1932 жылы Бородин газеттің бас редакторы болды. 1941 жылдан бастап ол бірқатарда Кеңес ақпарат бюросының бас редакторы қызметін де атқарды. 1949 жылдың басында Стронгтың Қытайдағы маоизмнің жетістіктері туралы қолжазбаны жариялауға тырысуынан және Израильдің Кеңес Одағынан суық қатынасқа көшуінен кейін елде антисемиттік сезім күшейген кезде Бородин мен Стронг тұтқындалды, газет жабылды. Бородин екі жылдан соң, 1951 жылдың 29 мамырында Якутск маңындағы тұтқын лагерінде қайтыс болды. 1964 жылы ол өлімнен кейін ақталуға ие болды.

Отбасы

Бородин 1908 жылы Чикагода Вильнюс қаласынан шыққан Фания Орлукқа, оны "Фанни" деп те білген, үйленді. Оның екі ұлы болды: Фред Бородин (Фёдор Михайлович Бородин) және Бородин Норман Михайлович, екеуі де Америкада туған. Фред Қызыл Армияда полковник шеніне дейін көтеріліп, Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты, ал Норман совет журналисі болды.

Ықпал

Бородин Андре Малроның 1928 жылғы "Жеңімпаздар" романының маңызды кейіпкерлерінің бірі. Ол сондай-ақ Кеннет Рексроттың "Таңертеңгі тағы бір жаттығу" атты өлеңінде де кездеседі.