Кіріспе

Нибелунг (немісше) немесе Нифлунгр (көне скандинавша) термині – германиялық батырлық аңыздардағы бірнеше бәсекелесетін және қарама-қайшылықты қолданыстары бар жеке немесе ру атауы. Оның этимологиясы нақты емес, бірақ көбінесе «тұман» деген мағынаны білдіретін Небель түбірімен байланысты. Бұл терминнің әр түрлі мағыналары Орта биік неміс тіліндегі батырлық эпос «Нибелунген әніне» (Nibelungenlied) атын береді. Нибелунг терминінің ең көп тараған қолданылуы – Бургундиялық патшалық үйді білдіреді, олар Гибихунгтар (немісше) немесе Гюкингар (көне скандинавша) деп те аталады. Гунтер немесе Гуннар басқаратын патшалық бауырлар Гибихунгтар батыр Зигфридтің немесе Сигурдтің өліміне жауапты және кейіннен Атилланың (немісше Этцель, көне скандинавша Атли) сарайында жойылды. Бұл терминнің көне скандинав аңыздарында куәландырылған жалғыз қолданылуы. Орта ғасырлық неміс тілінде Нибелунг термині Гибихунгтарға сілтеме жасаудан басқа да бірнеше мағынада қолданылған: «Нибелунген әнінің» бірінші жартысында олар карликтер мен алыптар мекендеген мифтік жердің патшасы мен халқына, сондай-ақ бөліскен мүліктің иесі болу үшін таласқан екі бауырдың әкесіне қатысты. Осы жер мен оның халқы «Нибелунгтердің қазынасы» (орта биік немісше der Nibelunge hort) деп аталады. Орта ғасырдың соңындағы «Hürnen Seyfrid» жырында Ниблинг немесе Ниблинг түріндегі атау тағы да қазынасына атын берген карликке берілген. Рихард Вагнердің «Нибелунг сақинасы» (Der Ring des Nibelungen, 1848–1874) опералық циклында Нибелунг – карликтер немесе, мүмкін, карликтердің белгілі бір тайпасын білдіреді.

Скандинавтық дәстүр

Эдд өлеңінде (Поэтикалық Эдданы қараңыз) "Атлаквида" поэмасында Нифлунгар сөзі Гуннардың қазынасына (арфр) немесе қоржынына (ходд) үш рет қолданылады. Ол сондай-ақ бір рет Гуннардың жауынгерлеріне және бір рет Гуннардың өзіне қатысты айтылады. Басқа жерлерде бұл сөз Гуннар мен Хёгнидің (Hǫgni) тегін білдіреді және көбінесе Гюкингар немесе Гюкунгармен (Gjúkungar) шатастырылады, олар Гюкидің ұрпақтарын көрсетеді, ал Гюки – Гуннардың әкесі. "Hniflungr" түрі "Атламол" (Atlamál) эдд поэмасында Хёгнидің ұлының аты ретінде, сондай-ақ Гуннардың қарындасы Гудрунның (Guðrún) Атлиден (Аттила Гуннан) туған балаларын атау үшін қолданылады. "Helgakviða Hundingsbana I" поэмасында бұл "жауынгер" деген жалпылама атау сияқты көрінеді. "Hniflungar" жеке тектің ұрпақтары болуы мүмкін, яғни Hnef-тің ұрпақтары, ол Ескі ағылшын "Финнесбург фрагментінде" (Finnesburg Fragment) маңызды рөл атқаратын Хок ұлы Hnæf болып табылады. Дегенмен, норвегия диалекттеріндегі басқа дауыссыздардың алдындағы "h" әрпі ерте кезеңде алынып тасталған, бұл басқа диалекттердегі есімдерге осы әріптің қосылуына себеп болуы мүмкін, тіпті ол онда бұрын болмаған жағдайда да.

Lex Burgundionum (Бүргіндік заң)

Бургундия патшасы Гундобад (шамамен 480-516) шығарған "Lex Burgundionum" заңында Гибика, Гундомар, Гислахарий және Гундахарий патшалары тұсында еркін болғандардың еркін күйінде қалатыны туралы жарлық жарияланды. Бірақ төменде көрсетілгендей, аңыз бойынша Гибихе немесе Гюки (яғни Гибика) Гунтер/Гуннардың әкесі ретінде көрсетіледі, ал Гунтер/Гуннардың бауырларының бірі – Гизельхер (Гислахариймен бірдей есім) деп аталады. Скандинавиялық дәстүрде тағы бір бауыр – Гутторм (Gutþormr) деп есімделеді, ол Гундомар есімінің сәл бұрмаланған түріне ұқсайды. Ал неміс дәстүрінде үшінші бауыр – Гернот деп айтылады, бұл таныс есімді таныс емес есіммен алмастыру болуы мүмкін. "Нибелунгер жырында" үш бауыр да патша деп аталады. Егер осы аңыздар нақты дәстүрді сақтаса, онда тарихи тұрғыдан Бургундия заңдарындағы Гибика үш патшаның – Гундомар, Гислахарий және Гундахарийдің әкесі болған болуы мүмкін, олар патшалықты бөлісіп билеген, әлде Гундахарий жоғары патша ретінде билік еткен (бауырлар арасында тақты бөлісу герман тайпаларында кең таралған дәстүр болған, қараңыз герман патшалығы). Бірақ егер осылай болса, онда мұндағы есімдердің тізбегі қызық. Адам Гундахарийдің Гибика есімінен кейін тікелей аталатынын күтер еді.

Неміс дәстүрі

Валтарийде франк патшасы Гибихо Гунтарийдің, яғни Гунтердің әкесі, ал әкесі мен ұлы да Бургундия патшалары емес, франк патшалары деп аталады, бірақ олардың қаласы Рейндегі Вормс. Тағы бір патша - Геририкус Бургундияны билейді және ол әңгіменің кейіпкері Хилтгундтың әкесі. Гүнтердің басқа туысы – Хагано (Хаген). Бірақ Хаганоның Гунтариуспен туыстық байланысы нақты айтылмаған. Ежелгі норвегиялық «Þiðrekssaga» – неміс аңыздарының ортағасырлық норвегия тіліне аудармасы. Мұнда Гүнтер (ескі норвегияша Гуннар) және оның бауырлары Ирунгтың (бір жерде) немесе Алдрианның (басқа жерде) Одадан (Алдрианның әйелі) туған ұлдары. Ұлдарының есімдері – Гуннар, Герноз және Гислер. Ода Гримхильда есімді қызды да өмірге әкеледі. Кейінірек Гутормды қосады. Бірақ Гуторм ешқашан тағы айтылмайды және ол, мүмкін, аудармашының немесе ерте көшірушінің скандинавиялық дәстүрден қосымшасы. Хёгни (немісше Хаген) олардың анасынан туған жарты ағасы ретінде көрінеді, Ода күйеуі мас болғанда бақта ұйықтап қалғанда эльфтен туған. Бірақ бір үзіндіде Хёгнидің әкесі Алдриан деп аталады. «Þiðrekssaga»-да шатасулар мен қайталаулар бар, және Алдриан Хёгнидің эльф әкесі болған болуы мүмкін. Гуннар мен оның заңды бауырлары көбінесе Нифлунгар деп аталады, ал олардың елі Нифлунгаланд деп аталады. Олардың қарындасы Гримхильд Атлиге (Аттилаға) Алдриан есімді ұл туды, оны Хёгни өлтіреді. Соғыстың соңында, Хёгни өлімге ұшыраса да, Тидрек туысының бірі Херадтан ұл туады. Оның аты Алдриан. Ол Атлидің өліміне себепкер болып, Бринхильд (Бринхильдр) билігінде Нифлунгаландтың жарылады. Фарер тіліндегі «Hǫgnatáttur»-да осыған ұқсас оқиға айтылады. Мұнда Гуннар мен Хёгнидің екі кіші бауырлары бар – Гисляр мен Хьярнар, екеуі де ағаларымен бірге өлтіріледі. Хёгни өлім төсегінде Гельвик есімді жарының қызымен бірге жатыр және Гельвикке оның ұлы одан кек алатынын болжайды. Бұл оқиғадағы баланың аты Хёгни. Бала туғаннан кейін Гельвик, Хёгнидің кеңесімен, оны «Гудрун» мен «Арталаның» жаңа туған баласымен жасырын түрде алмастырады. Нәтижесінде Гудрун Хёгнидің баласын өлтіріп, оның әулетіне соңғы нүкте қойғанын ойлайды, бірақ шын мәнінде өз баласын өлтіріп, Хёгнидің баласын өзінің баласы ретінде өсіреді. Бұл екінші Хёгни өзінің шынайы ата-анасын біліп, «Þiðrekssaga»-дағыдай Арталадан кек алады. «Нибелунг әнінде» және оған байланысты «Klage» мен «Biterolf» өлеңдерінде Гүнтер, Гернот, Гизелхер және Криемхильдтің әкесі Данкрат, ал анасы Уоте деп аталады. Хаген олардың туысы (нақты қарым-қатынасы көрсетілмеген) және Данкварт есімді ағасы бар, оның мінезі Хагенге қарағанда жарық және көңілді. Хагеннің Мецтен шыққан Ортвин есімді сіңлісінің ұлы бар. Бұл отбасылық байланыстар эльфтік тектің болуына кедергі келтіргендей көрінеді, бірақ Бранвен ферх Льердегі Бран Блаженінің оқиғасында Хагеннің әріптесі Эфнисиеннің Незиен есімді ағасы болды, ол да оған қарама-қарсы болды, және Эфнисиен мен Незиен Бран мен Манаудданның анасынан туған ағалары, сондай-ақ Хёгни Гуннар мен Герноздың анасынан туған ағасы болды. «Нибелунг әнінің» екінші жартысында Хаген мен Данкварт екеуі де Алдрианның ұлдары деп аталады. Алдриан туралы бұдан былай ештеңе айтылмайды. Сондай-ақ «Нибелунг әнінде» Гүнтер мен Брунгильданың Зигфрид есімді ұлы болды, ал Зигфрид пен Криемхильдтің Гүнтер есімді ұлы болды. Криемхильдтің кейінірек Этцелден (= Аттиладан) туған, Хаген өлтірген ұлы Ортлиб деп аталады. «Klage» Гүнтердің ұлы Зигфрид патшалықты мұраға алғанын хабарлайды.

Скандинавтық дәстүр

Skáldskaparmál Нифлунг әулетінің негізін қалаушы Нефи деп атайды, ол көптеген әйгілі аңыздардың ұрпақтарын құрған Халфданның тоғыз ұлының екінші тобының бірі. Ættartolur (Hversu Noregr byggdist-ке қосылған шежірелер) Halfdan-ның осы ұлын Næfil (Næfill) деп атайды және король Næfil Хеймардың, Eynef (Eynefr) әкесі, Rakni, Gjúki әкесі болғандығын айтады. Gjúki аты этимологиялық тұрғыдан Burgundion заңдарындағы Gebicca атына теңеледі. Skáldskaparmál және Ættartolur бойынша, Gjúki Гуннар (Gunnarr) және Högni (Hǫgni) есімді екі ұлының, сондай-ақ Гудрун (Guðrún) және Gullrönd есімді екі қызының әкесі болған. Олардың анасы Гримхильда (Grímhildr) аталған. Гудный басқа бірде-бір қолжазбада есімдерін таппайсыз. Гутторм (Gutþormr) есімді кіші інісі, Sigurðarkviðu фрагментінің (4-шумақ), Sigurðarkviða hin skamma (20-23-шумақтар) және Völsunga сағасындағы (сондай-ақ Grípisspá және Guðrúnarkviða II эддалық өлеңдерінде айтылғаннан кейін) Сигурдты өлтіруші рөлін алады. Hyndluljóð эддалық өлеңінің 27-шумағында:

Егер солтүстік дәстүрінде Сигурдты өлтірген Gotthorm немесе Gutthorm Гуннар мен Högniдің ағасы болса, бірақ Gjúkiдің ұлы болмаса, онда ол анасынан туған жарты ағасы болуы керек, дәл сияқты Германия дәстүріндегі Зигфридті өлтірген Hagen, Thidreks сағасында анасынан туған жарты ағасы. Völsunga сағасы бойынша Гудрун Сигурдтан Сигмунд есімді ұл туды, бұл Sigurðarkviða hin skammaның 5-шумағында аталған есімсіз ұлмен бірдей болуы мүмкін. Бірақ одан әрі ештеңе айтылмайды. Гудрунның Сванхильд (Svanhildr) есімді қызы көбінесе айтылады, ол Jörmunrek (Jǫrmunrekr) әйелі болды. Гудрун үшінші күйеуі Jónakr арқылы Hamdir (Hamðir) және Sörli (Sǫrli) ұлдарының анасы. Guðrúnarhvöt және Hamðismál эддалық өлеңдерінде Jónakr-дың үшінші ұлы Erp (Erpr) басқа анадан туған. Бірақ Skáldskaparmál және Völsunga сағасында Erp сондай-ақ Гудрунның ұлы. Atlakviða (12-шумақ) Гуннар мен Högni Атлиге сапарға шыққанда Högni ұлы әкесімен қоштасады. Atlamál (28-шумақ) Högni әйелі Kostberaдан туған екі ұлын, Snævar (Snævarr) және Sólar (Sólarr) деп атайды. Олар әкелері мен ағаларымен Атли сарайына қауіпті сапарға шығып, сол жерде қаза табады. Бұл ұлдар эддалық өлең Dráp Niflunga прозалық кіріспесінде үшінші ұлы Gjúkiмен бірге есімдерін табады. Atlamál кейінірек Гудрунмен бірге Атлиді өлтіретін Högniдің тағы бір ұлын (немесе басқа атымен Högni ұлы Gjúki-ді) таныстырады. Völsunga сағасында бұл ұл Niflung (Niflungr) деп аталған. Ол Thidreks сағасындағы Högniдің өлгеннен кейінгі ұлы Aldrianның көрінісі болуы мүмкін. Даниялық Hven жылнамасы Högniдің өлім алдында дүниеге келген ұлы туралы, балаларды ауыстыру туралы, Högni Атли мен "Gremhild" ұлы ретінде өскені туралы және осы ұлдың Gremhildті қазыналы үңгірге қалай әкелгені және оны қалай тұтқындағаны туралы айтады.

Солтүстік халық

Нибелунгтер Нибелунгтер жырының екінші жартысында (сондай-ақ көптеген басқа мәтіндерде) Бургундиялықтардың патшалық отбасына сілтеме жасайды, бірақ бірінші жартысында Нибелунглент – Норвегия шекарасындағы патшалық, соның билеушісі Зигфрид болады. 3-тармақта Хаген Зигфридтің Нибелунгтердің жаңа ғана қайтыс болған патшасының екі ұлына кездейсоқ тап болғанын айтады. Олардың есімдері Шилбунг пен Нибелунг еді және олар әкелерінің қазынасын, Нибелунгтердің қазынасын бөлісуге тырысып жатқан. Олар Зигфридтен бөлісуді жасауды өтінді. Белгілі бір себеппен Зигфрид көп тырысқанына қарамастан, бөлісе алмады. Содан қақтығыс басталып, Зигфрид Шилбунгты, Нибелунгты, он екі алыпты және жеті жүз жауынгерді өлтірді, сол кезде тірі қалғандары, түсінікті болғандай, бас иіп, Зигфридті өздерінің патшасы ретінде қабылдады. Осылайша Зигфрид Нибелунг қазынасын алды, бірақ оған Альберихпен де күресуге тура келді, оны жеңіп, қазынаның қамқоршысы етті. Зигфрид қайтыс болғаннан кейін қазына Бургундия патшаларына өткенде, Нибелунг аты да сомен бірге кеткен деп есептеуіміз керек. Халықтық әңгімелерде кейіпкер екі немесе үш адамның немесе жаратылыстардың қазынаны немесе сиқырлы заттарды бөлісу туралы дауласуына тап болады, олар кейіпкерден бөлісуді сұрайды және соңында ол қазынаның иесі болады. Шилбунг пен Ниблунг басқаша белгілі емес. Эттартолурда Скильфингтердің атасы Скельфир мен Нифлунгтардың (Нибелунгтердің) атасы Нефилдің ағайынды болуы кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ онда олар тоғыз ағайындының екеуі.

Қаңқалар туралы

Кейінгі «Дас Лид вом Хюрнен Сейфрид» («Жылы терілі Зигфридтің әні») поэмасында, тек 16 ғасырдағы баспа нұсқаларынан ғана белгілі, қазынаның бастапқы иесі Ниблинг (немесе Ниблунг) есімді ергежүрек. Зигфрид бір күні оны тауып алып, алып кетті. Вормста Зигфрид патша Гибихпен, оның үш ұлы Гюнтер, Хаген және Гирнотпен, сондай-ақ қызы Кримхильдпен кездесті. Кримхильдті айдаһар ұрлап кеткенде, Зигфрид оны құтқарып, оған үйленді. Ниблунг туралы бұл айтылым бургундтардың қазынасын немесе оның көп бөлігін Зигфрид жеңген қазынамен теңестіруден туындауы мүмкін. Немец тіліндегі нұсқаларда Кримхильдтің Зигфридпен бұрынғы некесі арқылы «Нибелунген» қазынасына құқығы бар екені айтылады. Кейбіреулер Нибелунгті негізінен Зигфридтің қазынасымен байланыстырды, онда ол Бургундия корольдік отбасынан өзге нәрсені білдіреді, сондықтан басқа түсініктер пайда болды. Алайда, екінші теория бойынша, қазынамен байланыс бастапқысы болуы мүмкін, ал «nibel», «nifl» сөздері, яғни «тұман, бұлт» деген мағынада, бастапқыда қазынаның ергежүрек тегін білдірген, бірақ кейін ұмытылып, атаудың Бургундия корольдік отбасына қатысты қолданылуы түсініспеушілікке әкелді. «Нибелунг әнінің» бірінші жартысында Зигфрид қазынаны жеңу үшін Альберихпен соңғы күресін өткізеді. «Дас Лид вом Хюрнен Сейфрид» поэмасында қазына Найблингке тиесілі болған. Нибелунгтер патшалары Шильбунг пен Нибелунг Нибелунг әнінің бірінші жартысында адамдар ретінде суреттелгенімен, бұрынғы дәстүрде олар Альберих сияқты ергежүректер болған болуы мүмкін. Нибелунгтердің халқында өздеріне қызмет ететін алыптар да бар, бұл олардың ертеректегі құдайлық мәртебесін көрсетеді. Скандинавия аңыздарында қазына Андвари есімді ергежүрекке тиесілі болып, кейін Одинге, одан Хрейдмарға (Hreiðmarr), одан Хрейдмардың ұлы Фафнирге (Fáfnir) – айдаһарға айналғанға, содан кейін Сигурдке (Зигфридке) өтеді. Нифльхейм («Тұман мекені») – солтүстіктегі суық, тұманды және қараңғы аймақ. Нифльхель – бұл өлілер елі, Хелдің бір бөлігі немесе толыққанды мекені. Еркежүректер осы аңыздарда қараңғыда өмір сүретін жер астындағы жаратылыстар болғандықтан, Нифлунг оларға лайықты атау болып көрінеді, бұл ескі атау солтүстікте ұмытылып, тек Ниблунг қазынасының шығу тегі туралы кейбір неміс айтылымдарында сақталған. Отмардың «Фолкссаген» («Харц аңыздары») (Бремен, 1800) жинағындағы «Күміс шырша конустары» әңгімесінде ергежүректердің патшасы Гюбих деп аталады. Бұл мағынаның қайсысы бастапқысы екенін – ергежүрек пе, бургунд ханзадасы пе – дәлелдеу мүмкін емес. Қазіргі ғалымдардың көпшілігі бургундтық байланыстың бастапқысы екенін санайды. 19 ғасырда ергежүрек теориясы танымал болды және Рихард Вагнер оны Зигфрид пен бургундтар туралы әңгімелерден еркін бейімделген опералық «Сақина» циклында пайдаланды. Вагнердің операларында Нибелунгтар – ергежүректер нәсілі.

Этимология және шығу тегі туралы теориялар

Нибелунг терминінің бірнеше әртүрлі этимологиясы ұсынылған; олар көбінесе атаудың бастапқы мәніне қатысты нақты теориямен байланысты: бұл атау бастапқыда мифтік жандарды, франктарды немесе бургундтарды білдірген болуы мүмкін.