Кіріспе

Latter Day Saint қозғалысының ертедегі көшбасшысы (1807–1857)

Парли Паркер Пратт аға (12 сәуір 1807 – 13 мамыр 1857) – Latter Day Saint қозғалысының ертедегі көшбасшысы, оның жазбалары 19 ғасырдың басында Latter Day Saint сенімінің маңызды түсіндірмесі болды. 1835 жылы Он Екі Елшінің Кворумының алғашқы мүшелерінің бірі ретінде тағайындалған Пратт, 1839 жылдан 1841 жылға дейін Кворумның Ұлыбританияға жасаған табысты миссиясына қатысты. Мормондық доктринаны насихаттағаны үшін Пратт "мормон дінінің Пауыл елшісі" деп аталды. Пратт Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Парли каньонын зерттеп, картасын жасады (оның құрметіне аталған), содан кейін каньонда халыққа арналған алғашқы жолды салып, күткен. Пратт көп әйел алуды қабылдады. Ол 1857 жылы он екінші әйелінің бұрынғы күйеуімен өлтірілді. Пратт отыз баланың әкесі болды. 2011 жылы оның тірі ұрпақтарының саны 30 000-нан 50 000-ға дейін жетеді деп есептелді. Ол 2012 жылы АҚШ президенттігіне кандидат болған Митт Ромнидің және 2017 жылдан 2019 жылға дейін АҚШ-тың Ресейдегі елшісі болған, Юта штатының бұрынғы губернаторы және дипломат Джон Хантсманның шөптесі.

Ерте өмір және білім

Пратт Нью-Йорк штатының Берлингтон қаласында Джаред Пратт (1769–1839) және оның әйелі, Чэрити Дикинсон (1776–1849) отбасында дүниеге келді, ол Энн Хатчинсонның ұрпағы еді. 1827 жылдың 9 қыркүйегінде Нью-Йорктегі Канаан қаласында Грэкфулл Хэлсиге үйленді. Жас жұбайлар батысқа көшіп, Огайо штатының Кливленд қаласының жанына қоныстанды, онда Пратт жер сатып алып, үй салды. Огайода Пратт Сидни Ригдонның уағыздауының ықпалымен "Мәсіхтің шәкірттері" деп те аталатын Реформацияланған баптист қоғамының мүшесі болды. Ұзақ өтпей Пратт өзінің мүлкін тастап, дін қызметкері болып жұмыс істеуге кірісті.

Соңғы күннің қасиеттілері қызметі

Нью-Йорк штатының батысындағы туыстарына сапарлаған Пратт баптист дьяконына тиесілі Мормон кітабын оқыды. Оның рас екеніне көз жеткізген ол Пальмираға сапарлап, Хайрум Смитпен әңгімелесті. Пратт 1830 жылдың 1 қыркүйегінде немесе шамамен сол кезде Оливер Каудеридің Сенека көлінде крещение рәсімінен өтті, соның арқасында ол ресми түрде шіркеуге қосылды. Ол сондай-ақ ақсақал лауазымына бекітілді. Үйіне қайтып келген ол кіші інісі Орсон Праттты мормонизммен таныстырып, 1830 жылдың 19 қыркүйегінде оны крещение рәсімінен өткізді. 1830 жылдың қазан айында Файет, Нью-Йоркке келген Пратт Джозеф Смитпен кездесіп, Миссури шекарасындағы үнді тайпаларына уағыз айтуға жіберілген миссионерлік топқа қосылу туралы ұсыныс алды. Батысқа жол тартқан сапарында ол серіктерімен бірге Сидни Ригдонды аралады. Олар үш апта ішінде Ригдонды және оның қауымының шамамен 130 мүшесін дінге көндіруге септігін тигізді. Пратт Смиттермен, әсіресе Джозефпен жақын дос болып, кейіннен олармен бірге қуғын-сүргін мен түрмеге қамалды, соның ішінде Либерти түрмесінде отырды. 1833 жылдың басында Пратт Иллинойс штатында миссионерлік қызмет атқарды. Ол Миссури штатының Джексон округіне барды, онда жаз бойы діни және әлеуметтік пәндерді оқыған 60-қа жуық ер адамнан тұратын Ақсақалдар мектебіне жетекшілік етті, бұл Киртленд, Огайодағы Пайғамбарлар мектебіне ұқсас болды. 1833 жылдың күзінде ол Джексон округіндегі мормондық 8-ші бөлімшесінің президенті және мормондық милициясының басшысы болды. Ол Миссури штатының Клей округіне наразылық білдірген соңғы күндердің қасиеттілерімен бірге қуылды. 1834 жылдың ақпан айында Пратт пен Лайман Уайт Миссуридегі оқиғалар туралы Джозеф Смиттен хабар беру үшін Киртлендке қайтып келді. Киртлендтен Пратт Смитпен бірге Пенсильвания және Нью-Йорк штатының батысына сапарлап, уағыз айтып, Сион лагерінде қызмет етуге адамдарды шақыруға тырысты. Үш апта бірге саяхаттағаннан кейін, оның бір бөлігінде Пратт Смиттың хатшысы болғаннан соң, Смит сот ісі үшін Нью-Йорк штатының Геннесио қаласынан Киртлендке оралды. Пратт Хенри Браунмен бірге миссионерлік жұмысын жалғастырды. Пратт пен Браун Нью-Йорк штатының шығысына барып, оның отбасы мүшелеріне Киртлендке көшу үшін ақша берді. Олар Нью-Йорк штатының Ричленд қаласына барды, онда Пратт үш ай бұрын крещение рәсімінен өткен Уилфорд Вудруфты Сион лагеріне қосылуға көндірді. Пратт 1834 жылдың соңында Сион лагерінің мүшесі ретінде Миссуриге қайтып келді. Пратт Нью-Портадж қаласына (Огайо штаты) қоныстанды (қазіргі Барбертонның бір бөлігі), онда ол соңғы күндердің қасиеттілері тобының жетекшісі болды.

Миссионерлік қызмет

1835 жылы елшілікке шақырылғаннан кейін Пратт басқа елшілермен бірге Нью-Йорк, Жаңа Англия және Канаданың шығыс бөлігінде миссионерлік қызмет атқарды. 1836 жылы Пратт Торонто және оның төңірегіндегі Үстіргі Канадада уағыз айтты. 1837 және 1838 жылдары ол Нью-Йорк қаласында уағыз айтты.

Миссури соғысы

Нью-Йоркте миссионер болып қызмет еткеннен кейін, Пратт 1838 жылы Миссуридегі шіркеу штаб-пәтеріне оралды. 1838 жылдың қараша айында Джозеф Смитпен бірге тұтқындалып, Ричмонд және содан кейін Колумбия түрмелерінде ұсталды, 1839 жылдың 4 шілдесінде қашып кетті. Пратт өмірінен кейін жарық көрген, бірақ 21-ші ғасырда ең көп оқылған туындысы болған өмірбаян жазды. Ол 1835 жылы поэзия кітабын шығарды, бұл соңғы күнгі қасиеттілердің алғашқы өлеңдер жинағы еді. Оның кейбір өлеңдері соңғы күнгі қасиеттілердің әнұранына айналды, олардың бір бөлігі Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің (LDS Church) қазіргі ән жинағына енгізілген. Пратт осы әндердің көп бөлігін 1839 жылы миссионерлік қызмет атқару үшін Англияға келе жатқанда жазды. Пратттың ең ықпалды еңбектерінің бірі – Нью-Йоркте алғаш жарияланған «Ескерту дауысы» (1837) кітабы. Джозеф Смит осы кітапқа қатысты бірнеше ескертулер жасағаннан кейін Пратт бірінші және екінші басылымдар арасында маңызды өзгерістер енгізді. «Ескерту дауысы» кітабының екінші басылымы 1839 жылы жарық көрді. 1837 жылы Пратт пен Джон Гудсон бірлесіп Мормон кітабының екінші басылымын шығарды. Онда Пратттың куәлігі, сондай-ақ алтын тақташалардың үш және сегіз куәгерлерінің куәліктері қамтылған. 1837 жылдың соңында Пратт «Мормонизмнің сыры ашылды: Сион күзетшісінің бетпердесі түсірілді» кітабын жариялады, бұл мормонның анти-мормон жазушысына берген ең ертедегі жауабы болып табылады. Пратттың ең танымал теологиялық еңбегі – 1855 жылы жарық көрген «Теология ғылымының кілті» еді.

Ютаға саяхат

Жозеф Смит қайтыс болғаннан кейін Пратт және оның отбасы болашақта Юта территориясы болар жерге көшіп келген Әйгілі ғимараттардың қасиеттілерінің арасында болды. Олар Бригам Янгтың басшылығымен LDS Church мүшелері ретінде қызметін жалғастырды. Пратт Гарден-Гроув және Айова штатындағы Мунт-Писга қалаларында босқындардың жайластары мен егістік алқаптарын құруға көмектесті. Ол Мормон жолымен Тұзды көл аңғарына дейін пионерлер тобын жетекшілік етті.

Ютадағы өмір

1849 жылы Пратт Дезерет штатының болашақ судьяларының бірі болып тағайындалды. Кейіннен ол 1849 жылдан бастап Дезерет штатының уақытша заң шығару органында қызмет етті. Осы кезеңде ол Юта штатындағы Он екі елшінің кворумының жеті мүшесінің бірі ретінде Солт-Лейк-Ситиді округтерге бөлуді және Юта штатындағы басқа округтерді ұйымдастыруды қадағалауға қатысты. 1850 жылдардың ортасында Джордж Д. Уаттпен бірлесіп жұмыс істеп, Пратт Дезерет әліпбиін жасауға көмектесті. 1854 жылы Пратт Сан-Францискоға (Калифорния) барып, ЛДС шіркеуінің Тынық мұхиты миссиясын басқарды. Юта территориясы құрылғаннан кейін Пратт аймақтық заң шығарушы органда үзіліспен қызмет етті. 1852 жылы ол ерекше сайлауда Аумақтық кеңеске сайланды. Ол 1853 жылы қайта сайланды, бірақ 1853-54 жылғы сессияға ғана қатысты және өкілдік мерзімінің екінші жылына оралмады. 1855-56 жылғы сессияда Кеңес мүшесі болмаса да, ол оның капелланы қызметін атқарды. 1856 жылы ол тағы да Кеңеске сайланды, бірақ миссияға аттанғандықтан сессия басталмас бұрын қызметтен кетті.

Өлім және мұра

1856 жылы Пратт АҚШ-тың шығысына миссионерлік сапарға аттанды. Сол кезде Пратт өмірінде қиындықтар туындап жатты. Гектор Маклин Пратттың көп әйелінің бірі Элеонора Маклиннің бұрынғы күйеуі болды. Пратт Элеонорамен Сан-Францискода кездесті, ол жерде ол шіркеу миссиясына жетекшілік етті. Сан-Францискода Элеонора ИЖС шіркеуіне қосылды және оның үлкен ұлдары да крещение рәсімінен өтті. Гектор мормондық дінді қабылдамай, әйелінің шіркеу мүшелігіне қарсы болды. Олар ажыраспаса да, дау олардың некесінің бұзылуына әкелді. Элеонора балаларымен Юта аймағына қашып кетеді деп қорқып, Гектор ұлдары мен қызын Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласына анасы мен әкесіне тұруға жіберді. Элеонора балаларын Нью-Орлеанға ертіп, үш ай бойы ата-анасының үйінде тұрды. Соңында, ол балаларымен бірге Техас арқылы Юта аймағына сапарлады; олар 1855 жылдың 11 қыркүйегінде Солт-Лейк-Ситиге келді. Пратт шығыс штаттарында миссионерлік қызмет атқарып жүргенде, Элеонора балаларын алу үшін Нью-Орлеанға барды. Элеонора балаларын ата-анасынан алып, Техасқа бет бұрды. Бұл Пратт Нью-Джерси, Пенсильвания және Огайо штаттарында миссионер болып қызмет еткен кезге сәйкес келді. Элеонора балаларын алып кеткендігі үшін Гектор Пратты кінәлады. Гектор Пратты балаларын ұрлауға көмектескен деп айыптап, қылмыстық іс қозғады. Пратт одан және заңдық айыптаулардан қашып құтыла алды, бірақ 1857 жылдың мамырында Үндістан территориясында (қазіргі Оклахома) тұтқындалды. Пратт пен Элеонора Маклинге Гектордың балаларының киімдерін ұрлады деген айып тағылды. (Ол кездегі заңдар ата-анасының балаларын ұрлауын қылмыс деп танымады.) Судья Джон Б. Огден алдында сотталған Пратт, дәлелдердің жетіспеуі және Огденнің Элеонорамен сұхбаттасқаннан кейін болған сезіміне байланысты ақталды. 1857 жылдың 13 мамырында жасырын түрде босатылғаннан кейін, Пратт Арканзас штатының Ван-Бюрен қаласының солтүстік-шығысындағы фермада Гектордың шабуылына ұшырады, оны атып, пышақпен жаралады. 2008 жылы "Provo Daily Herald" газеті Маклинды "өзінің некесін қиратқаны үшін" Пратты "іздеп тапқан" адам ретінде сипаттады. 2008 жылғы "Deseret News" мақаласында Маклин "Миссури, Оклахома және Арканзас штаттары бойынша Пратты қуған, оның бұрынғы әйелі Элеонора Праттың 12-ші әйелі болғанына ашуланған" адам ретінде бейнеленді. Көптеген мормондар Пратт өлімін шейіттік деп қарады; оның соңғы сөздері: "Мен сенім үшін шейіт болып жатырмын". 2007 жылғы "Deseret Morning News" газетінде "Пратт 1857 жылдың мамырында Арканзастағы Ван-Бюрен қаласының жанында оның ілімдеріне қарсы болған шағын топтың қолынан қаза тапты" делінген. Тарихшы Уилл Багли Маклин мен оның екі досы Пратт Ван-Бюрен судьясы босатқаннан кейін оның ізін тақып жүргенін хабарлады. Басқа мормондар Арканзас штатын немесе оның халқын өлімге кінәлі деп есептеді. Пратттың жеке танымалдылығы мен Он екі елшілер кворумындағы лауазымына байланысты оның өлтірілуі Роки тауларындағы соңғы күнгі қасиетті қауым үшін ауыр соққы болды. Пратттың зорлықпен өлтірілуі бірнеше айдан кейін болған Маунтин-Медоус трагедиясына әкелген оқиғаларға да ықпал еткен болуы мүмкін. Трагедиядан кейін кейбір мормондар партия мүшелерінің бірі немесе бірнешесі Пратты өлтірді, Пайут балаларын ауырлатқан өзен суын улады және олардың малдарына жеке жерде жайылуға рұқсат берді деген қаңқулар тарады. Пратт басқа американдықтардың арасында белгілі мормон болды; мысалы, 1864 жылы Мормондарға жасаған сапарында Фитц Хью Ладлоу "Атлантик" журналында "Диакон Пратт ханым" деп әзілдеп айтты және "Парли каньоны" (атақты ақсақал Парли Пратттың құрметіне аталған) деп атады. 2008 жылы Пратттың отбасы Арканзас штатының судьясынан оның сүйегін Солт-Лейк-Сити зиратында қайта жерлеуге рұқсат алды, бірақ оның қабірі деп саналған жерден адам сүйегі табылмады. Пратттың жерленген жерін іздеу жұмыстары жоспарланбады.

Ескерткіштер

Пратт Солт-Лейк-Ситидегі Парли каньонында алғашқы қоғамдық жолды зерттеді, жоспарлады және салды, ол оның құрметіне аталған. 1839 жылғы 4 шілдеде Колумбия түрмесінен қашқан оқиғасы 1983 жылдан бері әрбір Тәуелсіздік күні Колумбияда "бостандыққа қашу" іс-шарасымен еске алынады.