Кіріспе

Өсімдіктер туысы Verbena (/v/ər/'/b/iː/n/ə/), сондай-ақ vervain немесе verveine деп аталады, Verbenaceae тұқымдасына жататын туыс. Онда бір және көп жылдық шөптесін немесе жартылай ағаш тәрізді гүлді өсімдіктердің 150-ге жуық түрі бар. Көптеген түрлер Америка мен Азияда өседі, бірақ Verbena officinalis, жалпы вербена немесе қарапайым вербена – типтік түр және Еуропаға тән.

Атау беру

Ағылшын тілінде Verbena атауы көбінесе АҚШ және Ұлыбританияда қолданылады, ал басқа елдерде verveine немесе vervain сөздері қолданылады.

Сипаттама

Вербена – Verbenaceae тұқымдасына жататын шөптесін гүлді өсімдік. Түріне қарай бір жылдық немесе көп жылдық болуы мүмкін. Жапырақтары көбінесе қарама-қарсы, қарапайым, көптеген түрлерінде түкті, көбінесе тығыз болады. Гүлдері ұсақ, бес құлпынақты, тығыз шоғырларда орналасқан. Әдетте көк түстің түрлі реңктерінде кездеседі, сонымен қатар ақ, қызғылт немесе күлгін түсті де болуы мүмкін, әсіресе селекциялық сорттарында. Бұл туысты Солтүстік Американың диплоидты және Оңтүстік Американың полиплоидты тарамдарына бөлуге болады, екеуінің де негізгі хромосома саны жеті. Еуропалық түр Солтүстік Америка тарамынан пайда болған. Вербена, сондай-ақ оған жақын макет вербеналар (Glandularia) Junellia туысы атымен уақытша қарастырылған топтан дамыған сияқты; бұл екі туыс 1990 жылға дейін көбінесе Verbenaceae тұқымдасына кірді. Белгілі бір механизм арқылы (дегенмен, гибридтеу емес) хлоропласт гендері кем дегенде екі рет вербенадан Гландулярияға – қазіргі Оңтүстік Америка туысының арасында және соңғы кезде V. orcuttiana немесе V. hastata және G. bipinnatifida арасында ауысқан. Сонымен қатар, вербенаның бірнеше түрі табиғи гибридтік текті болып табылады; кең таралған бақша вербенасының/вербенаның тарихы өте күрделі. Сондықтан осы тығыз байланысты топтың қарым-қатынасын есептеу филогенетикасының стандартты әдістерімен анықтау қиын.

Өсіру

Вербенаның кейбір түрлері, гибридтері мен сорттары әсемдік үшін өсіріледі. Олар құрғақшылыққа төзімді, толық немесе жартылай күнге шыдайды және жақсы дренажталған, орташа топырақты жақсы көреді. Өсімдіктер көбінесе тұқымнан өсіріледі. Кейбір түрлер мен гибридтері қысқа төзімді емес, сондықтан гүлзарларда бір жылдық ретінде өсіріледі. Олар қолайлы климатта көбелектерге арналған бақта бағалы, Колибри құмырсқасы, шоколадты альбатрос немесе құрылтайлы құйрықты көбелек сияқты Lepidoptera-ны, сондай-ақ колибрилерді, әсіресе V. officinalis-ті тартады, ол сонымен қатар балды өсімдік ретінде де өсіріледі. "Silver Anne" және "Sissinghurst" гибридтері Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығына ие болды.

Зиянкестер мен аурулар

Кейбір вербена патогендері үшін вербена ауруларының тізімін қараңыз. Егілген вербеналар кейде қант картопының ақ шырыны (Bemisia tabaci)мен паразиттік қарым-қатынасқа түсіп, осы зиянкесті басқа да егістерге таратуы мүмкін.

Қолданылуы

Вербена ("вербена") шөптерді пайдалану және дәстүрлі медицинада, көбінесе шөптік тоник ретінде қолданылғанмен, оның тиімділігіне жоғары сапалы дәлелдер жоқ. Вербена Бах гүлдерінен жасалатын емдік құралдарды дайындау үшін қолданылатын 38 өсімдіктің бірі болып саналады – бұл денсаулыққа әсер ететін балама медицина түрі. Cancer Research UK мәліметінше, "эссенция терапевттері эссенцияларды қолдану психикалық, эмоционалдық және рухани жақсартуға көмектеседі деп сендіреді. Дегенмен, эссенциялар қатерлі ісіктің алдын алуға, бақылауға немесе емдеуге, сондай-ақ басқа да физикалық жағдайларды емдеуге қолданылмайды". Әртүрлі түрлердің, негізінен қарапайым вербенаның эфир майы "испан вербена майы" деп сатылады. Парфюмерияда лимон вербена (Aloysia citrodora) майынан нашар саналатын ол, Плиний Үлкеннің айтуынша, Юпитер алтарында ұсынылған. Бұл вербенаға қатысты ма, әлде жалпы құрбандық шөптеріне арналған термин бе, әлі толыққанды белгілі емес. Плиний Үлкен былай деп жазады: "Магтар осы өсімдік туралы ең абсурдты пікірлерді айтады: олар өсімдіктің айналасына темірден шеңбер салу қажет екенін мәлімдейді", немесе (мысалы, Уэльсте) "шайтанның қарғысы". Викка жазушысы Дорин Валиенте вербена гүлдері Диана құдайының символы екенін және олар көбінесе итальяндық дәстүрлі амулеттердегі цимарутада бейнеленгенін айтады. 1870 жылғы "Пол Кристианның" ("Жан Батист Питуа") "Магия тарихы мен тәжірибесі" кітабында ол мандрагора сиқырын дайындауда қолданылады. Кітапта оның антисептикалық қасиеттері (336-бет) және сиқырдан қорғану құралы ретінде пайдалануы туралы да айтылады (339, 414-беттер). Рома халқы вербенаны махаббат пен бақытқа қолданады. Қарапайым вербена Солтүстік Америкада өспегенмен, ол сол жерге әкелінген, мысалы, пауни тайпасы оны энтеогенді күшейткіш ретінде және онэйромантияда (арманды болжау) пайдаланады, дәл сол сияқты Мексикада Калеа закатечичи қолданылады. "Жаңа әлем" гобеленіндегі (Кейп-Кодқа саяхат) сегізінші панельдегі өсімдіктердің арасында белгісіз вербена да бар. Виктория дәуіріндегі гүлдер тілінде вербена екі мағынаны білдірді: баяулау және сезімталдық.