Камсаракан әулеті: тарихы мен рөлі

Кіріспе

Қамсарақан – Арменияның ақсүйек әулеті, Карен әулетінен тараған, сонымен қатар Карен Пахлавуи деп те белгілі. Карендер Иранның жеті ұлы әулетінің бірі болған және парфяндық тегінен шыққан. Византия-Сасани дәуірінде Қамсарақан көбінесе Византияға бейім саясат ұстанғанымен танымал болды. 8 ғасырдың соңында араб үкіметіне қарсы көтеріліске қатысқандары салдарынан құлдырап қалды. 8 ғасырдан кейін Қамсарақан әулетінің бір тармағы – Пахлавунилер маңызға ие болды. Кирилл Тумановтың сөзіне сәйкес, Пахлавунилердің екі тармағы болды: Грузия Корольдығымен байланысты Мхарградзели және Киликия Армения Корольдығымен байланысты Хетмумидтер.

Камсаракан отбасы

Иранның жеті ұлы әулетінің бірі – Карен (Карен Пахлав) әулетінің бір тармағы саналатын Камсараканның атауы 325 жылы қайтыс болған ханзада Камсардан шыққан. Камсарақандардың бастауы “екі княздық мемлекетте” болған, олардың екеуі де тарихи Айрарат Аршаруниктің аймағында орналасқан. Олардың астанасы Ервандашат қаласы еді. Багаран, Артагерс, Ширак және кейін қалаға айналған Ани қамалдары да Камсарақанмен байланысты болған. Құрылғаннан бастап Камсарақандар Арменияда Аршакидтер әулетімен туысқандық байланысы болғандықтан беделді болды. 428 жылы Аршакидтер әулетінің құлауынан кейін Камсарақандар маңызды шекаралық иеленушілер ретінде үлкен саяси билікке ие болды; Туманов айтқандай, “патшалықтың солтүстік шекарасындағы марграф сияқты мәртебеге ие болды”. Камсарақандар армян княздарының ішінде жоғары дәрежеде тұрды; олар “төрт негізгі топтың” екіншісі деп есептелді. Сондықтан олар өздерінің үстемдігіндегі Армения патшасына 600 ат беруге міндетті болды. Сирил Тумановтың / Encyclopædia Iranica-ның мәліметінше, өз княздықтарының географиялық орналасуына байланысты Камсарақандар “Армения-Иран қарым-қатынастарына ерекше қатысқан жоқ”. Алайда, Parvaneh Pourshariati / Encyclopædia Iranica энциклопедиясына сәйкес, Камсарақандар “Византия және Сасани империясының тарихында тікелей қатысқан”. Рим империясы тарихи Арменияның батыс бөлігін жанектеген кезде Газавон II Камсарак және оның отбасы мүшелері сол кезде армян вассалы басқарған Сасани Армениясына көшіп келді. Бұған дейін Газавон II Римге жақтас армян княздарының жетекшісі болған. Кейін Камсарақан әулетінің тағы бір өкілі Аршавир II Вардан Мамиконян бастаған Сасанидтерге қарсы көтеріліске қатысқандығы туралы мәліметтер бар. Аршавир II 482–484 жылдардағы көтеріліске ұлы және мұрагері Нерсеспен бірге қатысты. Камсарақандар Византия саясатын қолдаушылар ретінде танымал болды және империяның саяси өміріне де белсенді қатысты. Мысалы, Камсарақан әулетінен шыққан үш бауыр Юстиниан I (527–565 ж. билік еткен) үшін генералдар болып қызмет етті: Нарсес, Исаак Армян (Сахак) және 546 жылы остготтар патшасы Тотила өлтірген тағы бір Исаак (Сахак). Кейінірек Камсарақанның өкілі Нарсес II Камсаракан 7 ғасырдың соңында Византия императоры үшін Арменияның бас князі қызметін атқарды, сондай-ақ Византияның жоғары дәрежелі куропалат лауазымын иеленді. Тағы бір тұлға, болжам бойынша Камсарак, 808 жылы Византия императорына қарсы көтеріліс ұйымдастырған патрикий Арсабер (Аршавир) болды. Камсарақандар 771–772 жылдары Армениядағы араб үстемдігіне қарсы көтеріліске қатысты. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Камсарақандар “апаттың құрбандарына” айналды және олардың “екі княздығын” Багратидтерге сатудан басқа амалдары қалмады.

A branch of the House of Karen (Karen Pahlav), one of the Seven Great Houses of Iran, the name of Kamsarakan is derived from Prince Kamsar, who died in 325. The Kamsarakans had their base in the "two princely states", which were both located in the historic region of Ayrarat Arsharunik. The city of Yervandashat, in present day eastern Turkey, was their capital. The fortresses of Bagaran, Artagers, Shirak and Ani (which later became a city) were also associated with the Kamsarakan. From their establishment the Kamsarakans enjoyed prestige in Armenia due to being the cousins of the royal Arsacids. Following the demise of the Arsacids in Armenia in 428 the Kamsarakan acquired a large amount of political power due to their position as important border lords; or, as Toumanoff puts it "to their quasi margravial position on the northern frontier of the realm". The Kamsarakans had a high rank in the order of precedence of the Armenian princes; they supposedly ranked second "of the four broad classes". As such they had a feudal obligation to supply 600 horses to their suzerain, the King of Armenia. According to Cyril Toumanoff / Encyclopædia Iranica, due to the geographical location of their principalities, the Kamsarakan were not involved "in any special way in Armino Iranian relations". However, according to Parvaneh Pourshariati / Encyclopædia Iranica, the Kamsarakan "were directly involved in the history of the Byzantines and the Sasanians". When the Roman Empire annexed the western part of historic Armenia, GazavonII Kamsarak and other family members moved to Sasanian Armenia, at the time ruled by an Armenian vassal. Prior to this GazavonII had been the leader of the pro Roman Armenian princes. Later another Kamsarakan family member, ArshavirII, is recorded as having participated in the anti Sasanian revolt led by Vardan Mamikonian. ArshavirII also took part in the insurrection of 482–484, together with his son and successor Nerses. The Kamsarakans were known for following a broadly pro Byzantine policy, and they were actively involved in the political life of the empire as well. For example, three brothers from the Kamsarakan family served as generals for Justinian I (r. 527–565); Narses, Isaac the Armenian (Sahak), and another Isaac (Sahak), who was executed by the king of the Ostrogoths, Totila, in 546. A later Kamsarakan, NarsesII Kamsarakan, served as presiding prince of Armenia for the Byzantine emperor in the late 7th century, and also held the high ranking Byzantine office of curopalates. Another individual, presumably a Kamsarak, was the patrician Arsaber (Arshavir), noted for revolting against the Byzantine emperor in 808. The Kamsarakans took part in the revolt against Arab rule in Armenia in 771–772. When the insurrection failed, the Kamsarakan were amongst the "victims of the disaster", and they had no choice but to sell their "double princedom" to the Bagratids.

Пахлавуни отбасы

Багратидтер дәуірінде Камсаракан қайтадан маңызға ие болды, енді оны пахлавунилер тармағы, князьдер Бджни мен Ниг бастап көрсетті. Сирил Туманов атап көрсеткендей:

Багратидтер құлағанда және князь Григорий II 1045–1046 жылдары Византия императорының өз жерлерін басқаруына жол беру үшін тақтан бас тарғанда, пахлавунилер Киликияға көшіп, онда Хетмумидтер деп белгілі болды. Олар "Арменияның саяси тарихының соңғы кезеңінде" үстемдік құрды, бірінші Ламбрун князьдері ретінде, ал 1226 жылдан кейін Армения патшалары ретінде. Хетмумидтер 14 ғасырда жойылғаннан кейін армян тәжі мұрагерлікпен Кипрдің Лузиньян әулетіне, содан кейін Савой әулетіне өтті. Пахлавунилердің тағы бір тармағы – Мхаргрдзели 12-14 ғасырларда Грузия патшалығындағы маңызды күш болды және "қазірге дейін сақталған".

Сәулетшілердің иесі

Камсарақандар мен олардың Пахлавуни тармағы, сондай-ақ олардан тараған Мхаргрдзелилер армян архитектурасының меценаттары ретінде танымал болды. Олар салған ғимараттардың ішінде қамалдар мен сарайлар, әрі "әсем шіркеулер", мысалы, Әулие Григорий шіркеуі (Абугамри Пахлавунинің тапсырысымен салынған) ерекше аталады.