Кіріспе

Мұсылман ғалымы Атия ибн Сад ибн Жүнеда әл-Ауфи (عطية بن سعد بن جنادة) [729 жылы қайтыс болды] – Исламның ертедегі ғалымы. Ол хадистердің сенімді жеткізушісі ретінде танымал. Көтерілісшілерді қолдаған қарт және сол заманғы шиит қайраткері, Мұхаммедтің серігі Жәбір ибн Абдаллаһ әл-Ансаридің шәкірті, сондай-ақ Хадистің белгілі жеткізушісі Атия ибн Сад Әуфи Мұхаммед бин Касим әл-Хаджаджтың бұйрығымен тұтқындалды және оған Алиді қарғауға мәжбүрлеу үшін жазалаумен қорқытты. Атия Алиді қарғаудан бас тартты және жазаланды. Маклин жазаның толық егжей-тегжейін келтірмегенімен, Ибн Хажар әл-Асқалани мен Табари сияқты ертедегі тарихшылар оның 400 қамшымен сауаттандырылғанын, оның басы мен сақалы ұсталғандықтан қырқылғанын, содан кейін Хорасанға қашып, билеуші ауысқаннан кейін Иракқа оралғанын жазды.

Отбасылық негіздер

Атия Қайс тайпасының Джудайла әулетінен шыққан және әл-Табари айтуынша, оның әкесінің аты Әбу әл-Хасан болған. Атияның анасы грек қызы еді. Бұл оқиға жыл сайын миллиондаған мұсылмандар қатысатын Арбаин деп аталатын діни саяхатқа айналды.

Әл-Ашаттың көтерілісі

Атия Ибн әл-Ашаттың көтерілісін және халифа әл-Уалид I басқаруындағы Ирактың Омейяд вице-падишасы әл-Хажжажға қарсы жорығын қолдады. Көтеріліс басылып, 85 жылы Ибн әл-Ашхат қаза тапты. Содан кейін Атия Фарсқа қашып кетті. Егер Атия бас тартса, оны төрт жүз соққымен жазалап, басын және сақалын қырқып, артық қылар еді. Әл-Табаридің айтуынша, Атия Әлиге қарғыс айтудан бас тартты және жазаланды. Шахнама бойынша, ол Армабилді (қазіргі Бела) жаулап алғаннан кейін бин Касим әскерінің оң қанатының командирі болған. Иоханан Фридманн мен Андре Винк сияқты қазіргі заманғы тарихшылар Шахнамадағы осы мәлімдеменің тарихи дұрыстығына күмән келтіреді. Фридманн былай деп жазады: "Осыған байланысты ең көзге түсетін нәрсе – Шахнамада кездесетін, бірақ басқа жаулау туралы хабарларда жоқ көптеген жауынгерлер мен хадис зерттеушілерінің болуы". Басқа ертедегі тарихшылар, Ибн Хажар әл-Асқалани мен Табари, оның Хурасанға көшіп, билеуші ауысқаннан кейін Иракқа оралғанын жазған.

Хорасан

Әл-Табаридің өмірбаянында Әтияхтың Хорасанға көшіп, Құтайба ибн Мұслим билік еткен кезде онда тұрғаны жазылған. Язид II таққа келгеннен кейін және Умар ибн Хубайра Ирак әкімі болып тағайындалғаннан кейін (103 жылы / 721-722 жылдары), ол Иракқа қайтуға рұқсат алды. Одан кейін Куфаға көшіп, 111 жылы қайтыс болғанға дейін сонда өмір сүрді.

Ғылыми әсері

Әтия ибн Садты Ибн Хажар әл-Асқалани мен әл-Табари Мұхаммед (ﷺ) туралы риуаяттарды (хадис) сенімді жеткізуші деп есептейді. Одан бөлек, ол Құранды терең түсіндіретін ғалым болды және оған бес томдық тәпсір жазды.