Кіріспе
Фонеологиялық процесс, сөзге бір немесе бірнеше дыбыс қосылуын қамтиды. Фонеологияда эпентезис (/ɪ/'/p//ɛ//n//θ//ə//s//ɪ//s//, //ɛ// /; грекше ἐπένθεσις) – сөзге бір немесе бірнеше дыбыс қосылуы, әсіресе сөз басындағы буынға (протезис) немесе соңғы буынға (парагога) немесе сөз ішіндегі екі буынның арасына қосылуы. Эпентезис сөзі "эпи", "ен" және "тезис" сөздерінен құралған. Эпентезис екі түрге бөлінеді: дауыссызды қосу – экскрессия, ал дауысты қосу – сварабхакти (санскрит тілінде) немесе анаптиксис (/æ//n//ə//p/'/t//ɪ//k//s//ɪ//s/). Дыбыстар алынып тасталатын кері процесс – элизия деп аталады.
In phonology, epenthesis (/ɪ/'/p//ɛ//n//θ//ə//s//ɪ//s//, //ɛ// /; Greek ἐπένθεσις) means the addition of one or more sounds to a word, especially in the beginning syllable (prothesis) or in the ending syllable (paragoge) or in between two syllabic sounds in a word. The word epenthesis comes from epi and en and thesis Epenthesis may be divided into two types: excrescence for the addition of a consonant, and for the addition of a vowel, svarabhakti (in Sanskrit) or alternatively anaptyxis (,/æ//n//ə//p/'/t//ɪ//k//s//ɪ//s/). The opposite process, where one or more sounds are removed, is referred to as elision.
Қолданылуы
Эпентез түрлі себептермен туындайды. Нақты бір тілдің фонетикалық құрылымы екі дауыстының қатарынан келуіне немесе қосарлы дауыссыз дыбыстар жиынтығына кедергі келтіруі мүмкін, сол себепті айтуды жеңілдету үшін дауыссыз немесе дауысты дыбыс қосылуы мүмкін. Эпентез жазуда көрсетілуі де, тек сөйлеу тілінде ғана кездесуі де мүмкін.
Басқа контексттер
Эпентезис көбінесе екі дауысты немесе екі дауыссыз арасында кездеседі, бірақ ол дауысты мен дауыссыздың арасында немесе сөздердің соңында да пайда болуы мүмкін. Мысалы, жапон тіліндегі (真〜(ま〜)) префиксі, (真っ〜(まっ〜)) түріне айналады, егер одан кейін дауыссыз келсе, мысалы (真っ白(まっしろ)) сөзіндегідей. Ағылшын тіліндегі t жұрнағы, көбінесе st түрінде кездеседі, мысалы, amongst (from among + st) сөзі – терминалды өсімнің мысалы.
Өсімдіктер
Өспе - дауыссыз дыбыстың қосымша тіркелуі.
Синхрондық ереже
Француз тілінде, дауыстыға аяқталатын етістік пен дауыстыдан басталатын сөздің арасында кері сұрақтарда қолданылады: il a ('ол бар') > a t il ('бар ма ол?'). Тарихи тұрғыдан эпентез жоқ, себебі a t латын тіліндегі habet ('ол бар') сөзінен туындаған, сондықтан t – бұл түпкі үшінші жақ етістік жалғауы. Егер синхронды тұрғыдан қарастырылмаса, оны эпентез деп атау дұрыс емес, өйткені етістіктің қазіргі негізгі түрі a, демек психолингвистикалық процесс – негізгі түріне t қосу. Ұқсас мысал – ағылшын тіліндегі белгісіздік есімдігі a, ол дауыстыдан бұрын an болады. Ол көне ағылшын тіліндегі ān сөзінен шыққан, ол барлық жағдайда n-ді сақтап келген, сондықтан диахрондық талдау бастапқы n-нің жоғалуын көрсетеді, егер одан кейін дауысты оны сақтауды қажет етпесе: an > a. Дегенмен, синхрондық талдау, көптеген ана тілділердің қабылдауына сәйкес, оны (қате болғанымен) эпентез ретінде қарастырады: a > an. Голланд тілінде er жұрнағы (бірнеше мағынасы бар) r-мен аяқталатын сөзге қосылғанда, арасына қосымша d енгізіледі. Мысалы, zoet сөзінің салыстырмалы түрі zoeter, бірақ zuur сөзінің салыстырмалы түрі zuurder, ал күтілгені **zurer емес. Сол сияқты, verkopen сөзінің агенттік атауы verkoper, ал uitvoeren сөзінің агенттік атауы uitvoerder.
Жапон тілінде
Жапон тілінде дауыстыларды бөлу үшін қолданылатын эпентетикалық дауыссыз дыбыстар бар, бірақ олардың саны шектеулі. Мысалы, "haru" және "ame" сөздерінің біріккен түрі ([[wikt:春雨]]), онда "haru" сөзінің соңғы және "ame" сөзінің басындағы дауыстыларын бөлу үшін әріп қосылады. Бұл синхрондық талдау. Ал диахроникалық (тарихи) талдауға келсек, қазіргі жапон тілінде эпентетикалық дауыссыз дыбыстар тұрақты қолданылмайды, сондықтан бұл эпентетикалық дыбыс ескі жапон тілінен келген болуы мүмкін. Сонымен қатар, ескі жапон тілінде "/ame2/" сөзі бұрынғыда "*/same2/" деп айтылған болуы мүмкін; онда ол эпентетикалық емес, көне айтылу түрі болар еді. Тағы бір мысал – ([[wikt:小雨]]). Эпентездің күрделі мысалы – ([[wikt:真っ青]]), ол ([[wikt:真]]) + ([[wikt:青]]) сөздерінен құралған. Онда екі морфемада эпентез байқалады: (真〜(ма〜)) → (真っ〜(матт〜)) жиі кездеседі (дауыссыз дыбыстан бұрын пайда болады), ал (青(ао)) → (青(сао)) тек осы мысалда ғана кездеседі; оны → (екі дауыстының арасындағы) → деп талдауға болады, бұл ([[wikt:霧雨)]) ([[wikt:霧)]) + ([[wikt:雨)]) сөзіне ұқсас. Бір гипотеза бойынша, жапон тіліндегі дауыссыз дыбыс екі дауыстының арасындағы эпентетикалық дауыссыз дыбыс ретінде пайда болған.
Анаптиксис
Дауыстының араға енуі анаптиксис деп аталады (,/æ//n//ə//p/'/t//ɪ//k//s//ɪ//s/, грек тілінен ἀνάπτυξις). Кейбір мәліметтер "қосымша" дауыстыларды, дауыстыға ұқсас дыбыстардың фонетикалық ерекшеліктерін және тілдің дыбыстану ережелеріне сәйкес келіп, фонемалық дауыстылардан акустикалық жағынан ажыратылмайтын нағыз эпентетикалық дауыстыларды ажыратады.
Сөздің соңы
Көптеген тілдер сөз соңында "қосымша дауысты" деп аталатын дауыстыны қояды, көбінесе сөз соңғы дауыстылардың түсіп қалуынан туындайтын дыбыстық өзгерістің нәтижесінде. Мысалы, галло-роман тілдерінде сөз соңғы ашық емес дауыстылар түсірілгенде /Cr/ кластерлерін қалдырып, қосымша дауысты (prop schwa) қосылған, мысалы, латын тіліндегі *nigrum* ("жылтыр қара") > * > Ежелгі француз тіліндегі *negre* ("қара") (рұқсат етілмейтін комбинацияны болдырмау үшін, мысалы, *carrum* > *char* ("арба").
Сөздің ортасы
Жоғарыда айтылғандай, рұқсат етілмейтін сөздің соңғы дауыссыз дыбыстар тобын шешу үшін дауысты дыбыс сөздің ортасына енгізілуі мүмкін. Мұның мысалы ливандық араб тілінде кездеседі, онда 'жүрек' сөзі қазіргі стандартты араб тіліндегі قلب және египеттік араб тіліндегі сөзіне сәйкес келеді. Ежелгі ағылшын тілінің дамуында протогерман тіліндегі *akraz 'егістік, акр' сөзі рұқсат етілмейтін соңғы топпен (æcr) аяқталған, сондықтан ол ротикалық дауыссыздың алдына 'a' дауыстысын қосу арқылы шешілді: æcer (готика тіліндегі буындық дауыссыз дыбыстың қолданылуымен салыстырыңыз). Сөздің ортасына дауысты дыбыстарды енгізуді орта ғасырларда ашық буындарға басымдық берген славян тілдерінің тарихынан көруге болады. Мысалы, протославян тіліндегі *gordŭ 'қала' сөзінде шығыс славян тілдері жабық буынды ашу үшін эпентетикалық көшірме дауыстысын қосты, нәтижесінде городъ пайда болды, ол қазіргі орыс және украин тілдерінде город сөзіне айналды. Басқа славян тілдері дауысты дыбыс пен буын соңғы дауыссызды ауыстыру арқылы *grodŭ сөзін жасады, мысалы, поляк тіліндегі gród, көне шіркеу славян тіліндегі градъ, серб-хорват тіліндегі grad және чех тіліндегі hrad. Қазіргі парсы тілінің тарихында да осындай жағдайды көруге болады, онда орта парсы тілінде сақталған бұрынғы сөз басындағы дауыссыз дыбыстардың топтары үнемі бұзылады: орта парсы brādar 'бауыр' > қазіргі ирандық برادر, орта парсы stūn 'баған' > ерте жаңа парсы ستون > қазіргі ирандық парсы ستون. Испан тілінде фонетикалық ерекшелік ретінде, дауыссыз дыбыстан кейін жататын қысқа дауысты дыбыс тізбектерінде шва дауыстысын кездестіру жиі кездеседі. Мысалы, vinagre 'сірке' сөзі осылай айтылуы мүмкін, бірақ сонымен қатар... Көптеген үнді-арий тілдерінде әр дауыссыз дыбыстан кейін өзіндік дауысты дыбыс болады. Мысалы, ассам тілінде бұл дауысты 'о' (অ), ал хинди және маратхи тілдерінде 'а' (अ) болып табылады. Санскрит тіліндегі maaŋsa (মাংস), ratna (ৰত্ন), yatna (যত্ন), padma (পদ্ম), harsha (হৰ্ষ), dvaara (দ্বাৰ) сияқты сөздер ассам тілінде моңо (মাংস > মঙহ), ротон (ৰত্ন > ৰতন), зотoн (যত্ন > যতন), подум (পদ্ম > পদুম), хорикс (হৰ্ষ > হৰিষ), дувар (দ্বাৰ > দুৱাৰ) және т.б. сөздерге айналады. Ассам тілінде басқа, Татсама емес сөздер де анаптиксиске ұшырайды, мысалы, ағылшын тіліндегі glass сөзі gilas (গিলাছ) сөзіне айналады.
In Spanish, as a phonetic detail, it is usual to find a schwa vowel in sequences of a consonant followed by a flap. For instance, vinagre 'vinegar' may be but also
Many Indo Aryan languages carry an inherent vowel after each consonant. For example, in Assamese, the inherent vowel is "o" (অ), while in Hindi and Marathi, it is "a" (अ). Sanskrit words like maaŋsa (, মাংস), ratna (, ৰত্ন), yatna (, যত্ন), padma (, পদ্ম), harsha (, হৰ্ষ), dvaara (, দ্বাৰ) etc. become moŋoh (মাংস > মঙহ), roton (ৰত্ন > ৰতন), zoton (যত্ন > যতন), podum (পদ্ম > পদুম), horix (হৰ্ষ > হৰিষ), duwar (দ্বাৰ > দুৱাৰ) etc. in Assamese. Other, non Tatsama words also undergo anaptyxis, for example, the English word glass becomes gilas (গিলাছ).
Грамматикалық ереже
Эпентезис көбінесе тілдің фонотактикасына қарамастан болатын дауыссыз топтаманы немесе дауыстылар тізбегін үзеді. Тұрақты немесе жартылай тұрақты эпентезис көбінесе қосымшалары бар тілдерде кездеседі. Мысалы, ағылшын тіліндегі көпше жұрнағы мен өткен шақ жұрнағының алдына қысқартылған дауысты немесе (мұнда қысқартылған) қосылады, егер сөз түбірі ұқсас дауыссызға аяқталса: glass → glasses немесе ; bat → batted. Дегенмен, бұл синхрондық талдау, себебі дауысты бастапқыда жұрнақта болған, бірақ көптеген сөздерде жойылған.
Бейресми сөйлеу
Эпентезис көбінесе таныс емес немесе күрделі дауыс кластерлерінде пайда болады. Мысалы, ағылшын тілінде "Дуайт" есімі көбінесе эпентетикалық шва дыбысымен айтылады, ал көптеген сөйлеушілер "риэлтор" сөзіндегі дауыстар арасына шва енгізеді. Ирланд және шотланд ағылшын тілдері – кельт тілдерінің ықпалымен "фильм" сияқты сөздердегі дауыстар арасына шва енгізе алатын диалекттер. Бұл құбылыс Үнді ағылшын тілінде де кездеседі, себебі оған хинди сияқты үнді-арий тілдерінің әсері бар. Эпентезис кейде әзіл немесе балалардың тілінде қолданылады. Мысалы, "Йоги аю" мультфильмінің кейіпкері пикник себеті үшін "pic a nic basket" деп айтады. Тағы бір мысал – Англия футбол жанкүйерлерінің ән-күйлерінде, онда "Англия" әдетте "ath e lete" деп айтылады немесе "атлет" сөзінің айтылуы өзгертіліп, "ath e lete" болады. Дегенмен, эпентезис сияқты көрінетін кейбір жағдайлардың себебі бөлек: Солтүстік Америка диалектілеріндегі "ядролық" сөзінің айтылуы "бинокуляр", "ерекше" сияқты басқа сөздермен салыстыру арқылы туындайды, бұл эпентезис емес. Бразилия португал тіліндегі әдеби емес тілде, "атлета", "прато" немесе сөз соңғы буыны бар сөздерді қоспағанда, дауыс кластерлерінің арасына кейде дыбыстар енгізіледі (мысалы, "паста"; бірнеше диалектілерде соңғы буын басқаша айтылады). Мысалдар: "цунами", "адвокадо", "абдомен". Кейбір диалектілерде басқа да дыбыстар қолданылады, олар әдетте төменгі таптан шыққан адамдарға, мысалы, Рио-де-Жанейро, Бразилия және Сан-Паулу қалаларына ауылдан көшіп келгендерге тән стереотип саналады.
Фин тілінде
Фин тілінде екі эпентезістік дауысты және екі нативтеу дауысты бар. Бір эпентезістік дауысты – алдыңғы дауысты, ол illative case-да кездеседі (h)*n: maa → maahan, talo → taloon. Екіншісі – тарихи түрде дауыссыз дыбысты түбірлерді олардың жағдайлық аяқтарына жалғау: nim+n → nimen. Стандартты фин тілінде дауыссыз дыбыстардың тізбегі эпентезістік дауыстылармен бұзылмайды; шет тілдерден алынған сөздер дауыстыларды қосудың орнына дауыссыз дыбыстарды жоюға ұшырайды: протогермандық strandō-дан ranta. Алайда, қазіргі заманғы заемсөздер дауыссыз дыбыспен аяқталмайды. Тіпті жеке есім сияқты сөздің түпкі тілі болса да, сөзге дауыссыз жағдайлық аяқталған жұрнақты жалғау үшін парагогиялық дауысты қажет. Дауысты: (Inter)net → netti, немесе жеке есімдер жағдайында, Bush + sta → Bushista (элатив жағдайы). Фин тілінде морайлық дауыссыздар бар: l, h және n қызығушылық тудырады. Стандартты фин тілінде олар медиалдық тізбектегі дауыссыз дыбыс алдында сәл күшейтіледі: hj. Саво және Остроботния сияқты кейбір диалекттерде эпентезіс болады және l[[дауыссыз және h[[дауыссыз типтес тізбектерде алдыңғы дауысты қолданылады, Саводе сондай-ақ nh да қолданылады. (Фин лингвистикасында бұл құбылыс көбінесе švaa деп аталады; осы сөздің басқа да мағынасы болуы мүмкін, бірақ бұл фин тілінде фонема емес, сондықтан шатасу қаупі жоқ). Мысалы, Pohjanmaa → Pohojammaa, ryhmä → ryhymä, және Саводағы vanha → vanaha. Екіұштылықтар туындауы мүмкін: salmi vs. salami. (Бір ерекшелік – Похьянмаада lj және rj тиісінше li және ri болады: kirja → kiria. Сондай-ақ, Савоның шағын аймағында оның орнына қолданылады.)