Кіріспе

Словенияның дәстүрлі Штирия аймағы, сондай-ақ Словен Штириясы (Slovenska Štajerska) немесе Төменгі Штирия (Spodnja Štajerska; Untersteiermark) – Словенияның солтүстік-шығысында орналасқан дәстүрлі аймақ, бұрынғы Штирия герцогтігінің оңтүстік үштен бірін құрайды. Штирияның тарихи шекараларындағы халық саны шамамен 705 000 адамды құрайды, бұл Словения халқының 34,5% болып табылады. Ең ірі қаласы – Марибор.

Терминнің қолданылуы

XIX ғасырда 1180 жылдан 1918 жылға дейін жеке саяси-әкімшілік бірлік ретінде болған Штирия герцогтігі үш дәстүрлі аймаққа бөлінген: Жоғарғы Штирия (Оберштейермарк; Zgornja Štajerska), Орталық Штирия (Mittelsteiermark; Srednja Štajerska) және Төменгі Штирия, Мур өзенінен және солтүстіктегі Словен жоталарынан Саваға дейін созылған. Көптеген тұрғындары неміс тілінде сөйлейтін Жоғарғы Штирия мен Орталық Штирия бүгінде Австрияның Штирия (Штейермарк) штатын құрайды. Оңтүстік үштен бірін құрайтын, негізінен словен тілінде сөйлейтін Төменгі Штирия, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігіне (Югославия) қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол қазіргі Словенияның алдастысы – Словения Социалистік Республикасының құрамына кірді. Кейде алмастырып қолданылғанымен, "Оңтүстік Штирия" (Südsteiermark) термині Австрияның Штирия штатының оңтүстік аудандарына, ал "Төменгі Штирия" (Spodnja Štajerska) термині Словенияның солтүстік-шығысындағы Штирия аймағына қатысты. Словен тіліндегі Штайерска атауы, аймақтың неміс тіліндегі Штайермарк атауынан алынып, бейімделген. Екеуі де түптеп келгенде, Стейр өзені арқылы келт тілінен туындаған.

Тарих

Орта ғасырларда Төменгі Штирия жерлерін бірнеше тікелей (рейхсфрай) династиялар биледі, мысалы, Целье графтары, олардың ірі иеліктері 15 ғасырға дейін Габсбург герцогтарымен біріктірілмеген. 1910 жылғы соңғы австро-венгрлік халық санауы бойынша, Төменгі Штирияда шамамен 498 000 тұрғын болды, оның 82% -ы словендер, ал 18% -ы неміс тілінде сөйлейтін адамдар. 1918 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австро-Венгрия монархиясының тарауынан соң, Штирия герцогтығы жаңа құрылған неміс Австриясы мен югославтық словендер, хорваттар және сербтер мемлекеті арасында бөлінді. 1918 жылдың қараша айының басында бұрынғы австро-венгр армиясының словен майоры Рудольф Майстер 4000-ге жуық жергілікті еріктілермен Төменгі Штирияны және Марибор қаласын басып алып, оны Югославияға талап етті. Неміс австриялық жарымәскери жасақтарымен қысқаша шайқастан кейін, қазіргі шекара орнатылды, ол Грацтағы уақытша Штирия жиналысымен мойындалды. 1918 жылдың желтоқсанына қарай Төменгі Штирияның барлық аймағы Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрамына де-факто кірді. Неміс тілді Марибор тұрғындарының наразылығы қанды жексенбіге әкелді, онда 13 адам қаза тауып, 60-қа жуық адам жарақат алды. 1919 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шартымен бекітілген Югославия мен Австрия Штириясы арасындағы шекара көбінесе словендер мен этникалық немістер арасындағы тілдік-этникалық бөлініс сызығын ұстанды. Дегенмен, Лейтшах, Шпильфельд, Собот және Бад-Радкерсбург маңындағы бірнеше словен тілінде сөйлейтін ауылдар Австрияда қалды. Керісінше, Югославияда негізінен неміс тілінде сөйлейтін бірнеше қалалар қалды, әсіресе Марибор (80% неміс тілінде сөйлейтін), Птуй (86%) және Целье (67%); сонымен қатар, Апаче ауылының айналасындағы неміс тілінде сөйлейтін аймақ Югославияға қосылды. 1921 жылғы Югославия халық санауы бойынша, Югославия Штириясында 22 500-ге жуық этникалық неміс тұрды. Олар аймақтың жалпы халқының шамамен 4,5% және Словениядағы барлық этникалық немістердің шамамен 57% құрады. 1931 жылы бұл көрсеткіш 12 500-ге дейін немесе аймақтық халықтың 2,3% және Словениядағы барлық этникалық немістердің 45% дейін төмендеді. 1922 жылы Марибор округі құрылды, ол Словен Штириясының аумағының көп бөлігін, сондай-ақ Прекмур және Меджимур аймақтарын қамтыды. 1929 жылғы қаңтарда Югославия королі Александр I жасаған төңкерістен кейін округтер таратылып, олардың орнына тоғыз банат құрылды. 1931 жылғы Югославия конституциясымен жүзеге асырылған қайта ұйымдастырудан кейін Словен Штириясы жаңадан құрылған Драва бановинасына қосылды, ол Словениямен шамамен бірдей болды, ал астанасы Любляна болды. 1941 жылдың сәуірінде нацистік Германия Югославияға басып кірді және Словен Штириясы аннексияланды, Рейхсгау Штирияның азаматтық әкімшілігінің басшылығына айналды. Күшті германизация саясаты енгізілді. Словен тілінің қоғамдық қолданылуына тыйым салынды және барлық словен қауымдастықтары таратылды. Барлық кәсіби және зиялы топтардың мүшелері, соның ішінде көптеген дін қызметкерлері де елден қуылды. 1941 жылдың сәуірінен 1942 жылдың мамырына дейін 80 000-ға жуық словен (жалпы халықтың шамамен 15%) Төменгі Штириядан қуылды немесе Рейхтің басқа аймақтарына қоныстандырылды. Оған жауап ретінде қарсылық қозғалысы пайда болды. Төменгі Штирияның көптеген аймақтарында неміс әскерлері мен словен партизандық отрядтары арасында қатыгез шайқастар болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақта Югославия билігі орнатылды және Словен Штириясы Словен Социалистік Республикасының ажырамас бөлігіне айналды. Югославия Халықтық азаттық антифашистік кеңесінің бұрынғы шешімдеріне сәйкес, нацистік режиммен байланыстарына қарамастан, қалған этникалық неміс халқы қуылды. 1950-1970 жылдары аймақтың көптеген аймақтары қарқынды индустриализацияға ұшырады. Марибор, Целье және Веленье сияқты қалалар Словения мен Югославияның ең маңызды өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды.

Статистикалық аймақтарға бөлу

2005 жылы Словения 12 статистикалық аймаққа бөлінді. Штирия аймағының көп бөлігі қазір Драва аймағы (podravska regija) және Савинья аймағы (savinjska regija) деп бөлінген. Мура аймағының бойында, орталығы Льютомер қаласы орналасқан, тарихи түрде Прлекия деп белгілі болған аймақ Мура аймағына (Помурье немесе pomurska regija) қосылды, ал Төменгі Штирияның бірнеше муниципалитеттері, Словень Градец қаласының ішінде, Каринтияға қосылып, оның аумағын екі есеге арттырды. Штайерска атауы 1922 жылы Сербтер, хорваттар және словендер Корольдығы әкімшілік түрде облыстарға бөлінген кезде ресми қолданыстан шықты. Бірақ, бұл атау күнделікті тілде және БАҚ-та әлі де кеңінен қолданылады, сондай-ақ қалыптасқан мәдени және географиялық терминологияның бір бөлігі болып табылады. Бұдан бөлек, ол туризмді насирдеуде де қолданылуда.

Қалалар мен қалалар

Төменгі Штирияның мәдени және экономикалық орталығы әрдайым Марибор қаласы болған. Басқа ірі қалалар: Брежице, Целье, Птуй, Словень Градец, Словенска Бистрица және Веленье.

Туризм

Штирия ақ шараптарымен, әсіресе Льютомер Рислингімен, Похорье тау шаңғысы курортымен, мәдени фестивальдармен және қабақ тұқымы майымен танымал. Сонымен қатар, ол Styrian Goldings ағылшын хоп сортының өндіріс орталығы ретінде де белгілі, бұл Fuggles хопының хош иісті түрі.