Кіріспе

Орта ғасырларда бағаланған мінетін жылқы

Палфрей – Орта ғасырларда мінетін жылқы ретінде жоғары бағаланған жылқы түрі. Ол көбінесе тегіс жүрісті, алысқа сапар шегуге ыңғайлы, жеңіл салмақты жылқы болды. Палфрейлер бүгінгідей нақты тұқымды жылқы емес еді.

Этимология

"Пальфрей" сөзі неміс тілінде кез келген жылқыны білдіретін Pferd сөзімен туыс. Екеуі де латын тілінен шыққан, paraveredus – пошта немесе елшілік атты білдіретін сөз, ал ол галл тіліндегі vorēdos сөзінен тараған. Ал, палфрейдің неміс тіліндегі атауы – Zelter, ол тікелей "амблер" деген мағынаны білдіреді және исланд тіліндегі tölt сөзімен туыс.

Өсіру

Орта ғасырларда пальфрей ең қымбат және таза тұқымды мінетін ат түрі болып саналған, кейде оның құны рыцарьдың соғыс атына тең болар еді. Осы себепті, ол ақсүйектер, әйелдер және жоғары ранкті салт аттылардың атқа мінуі, аң аулауы және салтанатты шараларда қолдануы үшін танымал болды. Рыцарьдар соғысқа барар кезде, олардың ауыр соғыс аттары шайқаста шаршап қалмауы үшін пальфрейлерге мініп баратын.

Қадам

Пальфридің ерекшелігі – оның жүгірмей, тегіс, сермейтін қадаммен жүруі. Амбль – жүруден жылдам, бірақ жүгіру немесе шабысқа қарағанда баяу төрт қадамды қозғалыс. Трот – шамамен 8 миль/сағаттық екі қадамды қозғалыс, салыстырмалы түрде жылдам арада үлкен қашықтықты жүруге қолайлы. Дегенмен, жылқының әр қадамда диагональ аяқтарын ауыстыруынан қозғалысында серпіліс болады, сондықтан ол мінгенге ыңғайсыз келеді, сондай-ақ трот жүк немесе қару-жарақтарды қозғайды. Амбль – атқа табиғи түрде оңай берілетін, шаршатпайтын және мінгенге әлдеқайда тегіс келетін қадам. Орта ғасырларда көлік құралдарының көп бөлігі атпен болғандықтан, ұзақ қашықтықты жүруге тегіс қадамды жылқы аса қажет болды. Амбль – ат төрт қадамдық ырғақпен қозғалғанда пайда болады, ол екі қадамдық бүйірлі қозғалыстан немесе диагональді троттан туындауы мүмкін, екі қадам төртке бөлінеді. Оның бірнеше түрлері бар, бірақ көбінесе аяқтардың бүйірлі тізбегі (сол артқы, сол алдыңғы, оң артқы, оң алдыңғы) немесе диагональді тізбегі (сол артқы, оң алдыңғы, оң артқы, сол алдыңғы) болады. Қай жағдайда болмасын, бір уақытта тек бір аяқ жерден толығымен көтеріледі. Мұндай қадам ұзақ қашықтыққа, тіпті жоғары жылдамдықпен де сақталуы мүмкін. Қазіргі заманғы генетикалық зерттеулер амбль қабілетінің белгілі бір генетикалық механизммен байланысты екенін растады. Еуропада амбль қабілеті бар жылқылар сирек кездеседі. Олар бірнеше себеппен тротқа ауыстырылды: біріншісі, жолдардың жақсаруына байланысты арбамен саяхаттау кең таралды, ал трот тұқымдары көбінесе үлкен және күшті болып, қолдағы жұмысқа жақсырақ сай келеді. Екінші себеп – толыққанды қанды және жылқы жарысы мен жеңіл атты әскер үшін шығарылған басқа тұқымдардың дамуы, оларға ұзақ уақыт бойы шабыса алатын жылқылар қажет болды. Шабысқа жылдам тұқымдар көбінесе жүгірудің орнына троттайды. Америкада амбль қабілеті бар жылқылар өсіру жалғасты, Оңтүстік АҚШ және Латын Америкасында. Бүгінгі таңда тегіс амбль қадамдарының көптеген атаулары бар, олардың ішінде бір аяқтың қадамы, қадамдық жүріс, толт, рак, пасо корто және түлкі троты (амбль) бар. Әсіресе Солтүстік Америкада әлі де көптеген амбль тұқымдары бар, олар қазір тегіс қадамды жылқылар деп аталады. Олардың кейбіреулеріне Миссури фокс-троттері, Теннесси жүріп жүретін жылқысы, Исландия жылқысы және американдық ат үстіндегі кіші топтары кіреді. Латын Америкасында дамыған Paso Fino және Peruvian Paso тұқымдары екі немесе үш түрлі әртүрлі жылдамдықпен амбль қадамдарын орындайды және олар, бәлкім, ортағасырлық пальфридің ең жақын заманауи ұрпақтары болар.