Кіріспе
Мюльхаузен – Германияның Тюрингия аймағының солтүстік-батысындағы қала. Ол елдің географиялық орталығы Нидердорладан солтүстікке қарай, Эрфурттан солтүстік-батысқа, Кассельден шығысқа және Геттингеннен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Мюльхаузен алғаш рет 967 жылы тарихта айтылып, орта ғасырдың соңында Орталық Германиядағы ең маңызды қалалардың біріне айналды. 13 ғасырдың ортасында ол Freie Reichsstadt мәртебесін алды, яғни қасиетті Рим империясының тәуелсіз және республикалық түрде басқарылатын мүшесі болды, және шамамен 19 аймақтық ауылды бақылады. Алыс қашықтыққа сауда жасауының арқасында Мюльхаузен гүлденген және ықпалды қалаға айналды, 1500 жылға қарай оның халқы 10 000-ға жуық болды. Кейінірек қираудан сақталғандықтан, Мюльхаузенде бүгінде көптеген тарихи ғимараттар бар, соның ішінде Германиядағы ең үлкен ортағасырлық қала орталықтарының бірі сақталған, ол ішкі қала қабырғасының ішінде 50 гектардан астам, ал жалпы ауданы шамамен 200 гектарды құрайды. Мұнда он бір готикалық шіркеу, бірнеше байлар үйлері және жақсы сақталған бекініс бар. Иоганн Себастьян Бах 1707–08 жылдары қаланың органшысы болып жұмыс істеді. Неміс шаруалар соғысының жетекшісі, теолог Томас Мюнтцер осы қалада уағыз айтып, қала қабырғасының сыртында өлім жазасына кесілді. Бруклин көпірінің құрылысшысы Джон А. Ройблинг және 19 ғасырдың ортасында Пруссияның ықпалды сәулетшісі Фридрих Август Стулер Мюльхаузенде дүниеге келді. Мюльхаузен Тюрингия алабында, жазық және құнарлы аймақта, Хайних төбелерінің шығыс жиегіндегі Унструт өзенінің жанында орналасқан.
Mühlhausen is a town in the north west of Thuringia, Germany, north of Niederdorla, the country's geographical centre, north west of Erfurt, east of Kassel and south east of Göttingen. Mühlhausen was first mentioned in 967 and became one of the most important cities in central Germany in the late Middle Ages. In the mid 13th century, it became a Freie Reichsstadt, an independent and republican self ruled member of the Holy Roman Empire, controlling an area of approximately and 19 regional villages. Due to its long distance trade, Mühlhausen was prosperous and influential with a population of 10,000 around 1500. Because it was spared from later destruction, Mühlhausen today has a great variety of historical buildings with one of the largest medieval city centres remaining in Germany, covering a surface of more than 50 hectares within the inner city wall and approximately 200 hectares overall. There are eleven Gothic churches, several patricians’ houses and a nearly completely preserved fortification. Johann Sebastian Bach worked as the city's organist in 1707–08. The theologian Thomas Müntzer, a leading person in the German Peasants' War, gave sermons here and was executed outside the city walls. John A. Roebling, the constructor of the Brooklyn Bridge, and Friedrich August Stüler, an influential architect in mid 19th century Prussia, were born in Mühlhausen. Mühlhausen is within the Thuringian Basin, a flat and fertile area, on the Unstrut river on the eastern edge of the Hainich hills.
Орта ғасырлар
Аңыз бойынша, 5 ғасырда Атилла Каталаун жазығындағы шайқасқа дейін "Бург Мулхус" қаласында Тюрингиялық одақтастарының қонағы ретінде болған. Қала орталығының солтүстік-шығыс бөлігінде, Сент-Джордж шіркеуінің маңында, 6-шы ғасырдан 10-шы ғасырдың басына дейінгі Тюрингия/Франция кезеңіне қатысты маңызды археологиялық жағдайлар табылды, олар кейінірек қаланың бастауы деп есептелуі мүмкін. Мюльхаузен алғаш рет 967 жылы тарихта айтылады және Отон II әйелі Теофануға сыйлаған жердің бір бөлігі болды. 13 ғасырдың басында Швемманотт өзенінің солтүстігінде "жаңа қала" пайда болды, ол Санкт-Мария шіркеуі мен Обермаркеттің төңірегінде дұрыс жоспармен салынды, ал Штайнвег қаланың басты көшесі болды. 1227 жылы Тевтон ордені императордан Сент-Блаз шіркеуін (Divi Blasii), ал 1243 жылы Сент-Мария шіркеуін алды, бұл оларға қалада беделді болуға және үлкен кіріс табуға мүмкіндік берді. Мюльхаузендегі ең ірі монастырь 1227 жылы Магдаленвегте салынған Брюккенклостер монастыры болды. Ол аймақта үлкен жерлерге иелік етті және ғимараттары 1884 жылы бұзылды. Францискан монахтары 1225 жылы қалаға келіп, қазіргі Дәнді базар шіркеуінің орнында монастырь салды, ал Доминикан ордені 1289 жылы Штайнвегге жақын монастырь құрды; олардың шіркеуі 1689 жылы өрттен қирады, тек қабырғалары ғана қалды. Мюльхаузенде еврейлер кем дегенде 13 ғасырдың соңынан бері тұрып келеді, ал Jüdenstraße жаңа қаладағы Штайнвегке параллель орналасқан. 1349 жылғы қара өлім кезінде еврейлерге қарсы қудалаулардың салдарынан көптеген Мюльхаузен еврейлері қаза болды. 13 ғасырдың ортасында қала тұрғындары императордың билігінен азаттыққа ұмтылды. Мысалы, Конрад IV қала мен император сарайы (Kaiserpfalz) арасындағы қабырғаны бұзуға мәжбүр болды, ал кейіннен 13 ғасырда қала тұрғындары сарайды қиратты. 1251 жылдан бастап Мюльхаузен еркін императорлық қала ретінде танылды және Эрфурттан кейін Тюрингиядағы екінші ең қуатты қалаға айналды. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамалы болғандықтан, Мюльхаузен климаты Германияның басқа аймақтарымен салыстырғанда құрғақ.
Демография
Мюльхаузеннің 1500 жылдардың ортасында, орта ғасырдың соңында шамамен 10 000 тұрғыны болды, бұл оны қазіргі Тюрингиядағы қазіргі астанасы Эρφурдан кейін екінші ең ірі қала етті. Ерте заманауи кезең қалаға тоқырау әкелді, сондықтан 1800 жылға қарай халық саны әлі де 10 000-ға жуық болды. Осы кезеңде Мюльхаузен Веймар, Гота және Альтенбург сияқты жаңа герцогтық резиденциялық қалалардан қалып қойды және бұрынғы маңыздылығын жоғалтты. Сонымен қатар, 19 ғасырда көлік жолдары өзгеріп, Мюльхаузен бұрынғыдай қолайлы байланыстардан айырылды. Индустрияландыру Германияның басқа қалаларына қарағанда кешірек басталды. Дегенмен, 1850 жылы халық саны 14 000-ға, 1880 жылы 23 000-ға, ал 1910 жылы 35 000-ға жетті, бұл Германиядағы қарқынды урбанизация кезеңінде салыстырмалы өлшемдегі басқа қалалармен салыстырғанда өсу қарқыны айтарлықтай төмен болды. 1940 жылға қарай халық саны 42 000-ға дейін өсті, ал Шығыс Еуропадан келген неміс қашқындарының есебінен 1950 жылға қарай 52 000-ға жетті. Осы уақыттан бері халық саны 1988 жылы 43 000-ға, 2000 жылы 39 000-ға және 2012 жылы 33 000-ға дейін азайды (2011 жылғы халық санағы кезіндегі статистикалық түзету 3 000 адамның азаюына әкелді). 2009 мен 2012 жылдар аралығында халық санының орташа азаюы шамамен 0,38% құрады, ал көршілес ауылдық аймақтардағы халық саны үдемелі түрде азайып келеді. Мюльхаузенде қала маңындағы елді мекендердің дамуы шектеулі болды. Бұл 1990 жылдары бірігуден кейін қысқа мерзімге созылды, бірақ қала маңындағы аудандардың көпшілігі әкімшілік қала шекарасында орналасқан, ал қалғандары Унструттал және Вайнбергенге жатты. 2012 жылы туысқандардың саны 203 адамға кем болды, бұл 1000 тұрғынға шаққанда -6,1 (Тюрингияның орташа көрсеткіші 4,5; ұлттық орташа көрсеткіш 2,4). 2012 жылы таза миграция деңгейі 1000 тұрғынға шаққанда +1,2 болды (Тюрингияның орташа көрсеткіші 0,8; ұлттық орташа көрсеткіш +4,6). Мюльхаузенге көшіп келгендердің негізгі аймақтары – Тюрингияның ауылдық аймақтары, сондай-ақ Польша, Ресей, Украина, Венгрия, Сербия, Румыния және Болгария сияқты шетелдер. Германияның шығысындағы басқа қалалар сияқты, Мюльхаузен халқының аз бөлігі шетелдіктерді құрайды: шамамен 1,6% азаматтығы бойынша неміс емес, ал жалпы көшіп келгендердің үлесі 4,2% (2011 жылғы Еуропалық Одақ халық санағы бойынша). Ұлттық орташа көрсеткіштен айырмашылығы, Мюльхаузендегі көшіп келгендердің ең ірі тобы – ресейліктер мен украиндықтар. Бұрынғы ГДР-дің ресми атеизміне байланысты халықтың көп бөлігі дінге сенбейді. 2011 жылғы Еуропалық Одақ халық санағы бойынша, халықтың 19,8% Орталық Германиядағы Евангелистік шіркеудің мүшесі, ал 10,3% католиктер.
Көлік
Мюльхаузен 1870 жылы ашылған Готха-Лайнефельде тарамдық желісі арқылы темір жолмен байланыстырылған. Геттингенге және Цвиккау/Глаушауға (Готха, Эрфурт, Веймар, Йена және Гера арқылы) әр екі сағат сайын, ал Лайнефельде мен Эрфуртқа (Кюнхаузен арқылы өтетін экспресстен өзгеше) әрбір бір-екі сағат сайын аймақтық экспресс пойыздар қатынайды. Бұрынғы жергілікті темір жол байланыстары шығыстағы Сондерсхаузен және батыстағы Треффурт қалаларына тоқтатылған. Мюльхаузен – Тюрингиядағы автобасқа тікелей қосылмаған ең ірі қала. Эйзенахқа жақын орналасқан Bundesautobahn 4 оңтүстісте, ал Лайнефельдеге жақын Bundesautobahn 38 солтүстісте жатыр. Қаламен байланыс негізінен Bundesstraße 247 арқылы жүзеге асырылады (бұл ең маңызды бағыт), ол солтүстікте Лайнефельдеге, оңтүстікте Бад Лангенсальзаға (содан әрі Эрфурт және Готхаға қарай), Bundesstraße 249 арқылы батыста Эшвегеге және шығыста Сондерсхаузенге, сондай-ақ қосалқы жолдар арқылы солтүстікте Блейхеродеге, оңтүстікте Эйзенахқа және солтүстік-батыста Кюльштедтке дейін созылады. Қалалық көлік көбінесе ішкі қала қабырғалары бойындағы айналма жол арқылы жүзеге асырылады, онда Kiliansgraben тұсында жүктеме жоғары. Сондықтан Мюльхаузеннің шығысын айналып өтетін жол салу жоспарлануда, бұл қаладан транзиттік көлікті шығаруға мүмкіндік береді. Бұл Лайнефельде, Мюльхаузен және Бад Лангенсальза арасындағы B 247 жолын кеңейту арқылы Мюльхаузеннің байланысын жақсартуға бағытталған ірі шаралар жиынтығының бір бөлігі. Ең жақын жергілікті әуежай – Эрфурт-Веймар әуежайы, ол шамамен оңтүстік-шығыста, ал ең ірі әуежай – Франкфурт әуежайы, ол шамамен оңтүстік-батыста орналасқан. 1990 жылдары сапалы велосипед жолдарының құрылысы басталғаннан бері велосипедпен жүру күннен-күнге танымал болып келеді. Unstrut Trail және Unstrut Werra Trail – ұзақ қашықтықты велосипед жолдары. Екеуі де туристік қызығушылық тудыратын жерлерді байланыстырады, біріншісі Мюльхаузеннің солтүстік-батысындағы Айксфельдтен басталып, Наумбургқа жақын Саале өзеніне дейін Unstrut өзені бойымен, екіншісі Вера аңғарындағы Треффуртқа дейін Хайних төбелері арқылы тасталған темір жол желісінде өтеді. Мюльхаузен трамвай желісі 1898 жылы құрылып, 1969 жылы тоқтатылды. Осы уақыттан бері қала ішінде және көршілес елді мекендерге жергілікті көліктер үшін автобус желісі жұмыс істеп келеді.
Білім
Мюльхаузенде екі гимназия бар: біреуі мемлекеттік, екіншісі протестанттық. 1990 жылға дейін Мюльхаузенде педагогиялық институт болды, кейін ол Эрфурт университетіне қосылды.